پێشەکی
زەریر یەکێکە لە پاڵەوانە شەهیدە مەزنەکانی نەریتی دێرینی ئێرانی، برا ئازاکەی پاشا گۆشتاسپ و فەرماندەی سوپای ئێران لەو جەنگە پیرۆزەدا کە بۆ ئایینە نوێیەکەی پێغەمبەر زەردەشت کرا. وەک پاڵەوانێک یاد دەکرێتەوە کە ژیانی خۆی لە پێناوی بەرگری لە ئایینەکەیدا بەخشی و لە شەڕی دژی دوژمنانی ئایینەکەدا کوژرا؛ مردنی و تۆڵەکردنەوەی یەکێک لە کاریگەرترین ڕووداوەکانی نەریتی حەماسی پێک دەهێنن.
ئەوەی زەریر بە تایبەتی بەرچاو دەکات ئەوەیە چیرۆکەکەی تەنها لە شاینامەدا نەپارێزراوە، بەڵکو لە بەرهەمێکی جیاواز و زۆر کۆنتریشدا پارێزراوە، «یادگاری زەریر»، یەکێک لە کۆنترین شیعرە پاڵەوانییە ماوەکانی جیهانی ئێرانی کە بە زمانی فارسیی ناوەڕاست دانراوە و ڕەگی لە نەریتێکی هێشتا کۆنتردا هەیە. بەمەش زەریر پاڵەوانێکی کەم وێنەیە لە ڕووی دێرینییەوە و ناوبانگەکەی بۆ هەندێک لە سەرەتاییترین شیعرە حەماسییە ئێرانییەکان دەگەڕێتەوە؛ تەنانەت لە ئەڤێستای پیرۆزدا وەک یەکێک لە یەکەم شوێنکەوتووانی پێغەمبەر ڕێزی لێ دەگیرێت.
زەریر کە سەر بە میراتە هاوبەشە حەماسی و ئایینییەکەی گەلە ئێرانییەکانە، ئەو نەریتەی کورد لەگەڵ فارس و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانیدا تێیدا هاوبەشە، کەسایەتییەکی زۆر دێرین و بە خواپەرستییەکی بەرزە. ناسینی واتە ناسینی نموونەی پاڵەوانانەی جەنگاوەرێک کە بۆ ئایینەکەی دەمرێت و بینینی کۆنترین چینەکانی نەریتی حەماسیی ئێرانی، کە شەهیدبوونی زەریر زۆر پێش ئەوەی لە کتێبە مەزنەکەی پاشاکاندا بگونجێنرێت بە شیعر گوتراوە. چیرۆکەکەی یەکێکە لە کۆنترین و جێڕێزترین چیرۆکە پاڵەوانییەکانی جیهانی ئێرانی.
ناوەڕۆک
زەریر کێ بوو؟
زەریر کە لە نەریتە کۆنترەکەدا بە Zarer و لە شێوە ئەڤێستاییەکەدا بە زەیریڤەیری دەناسرێت، پاڵەوانێکی حەماسەی دێرینی ئێرانییە، برای پاشا گۆشتاسپ و کوڕێکی لۆهراسپ. وەک فەرماندەی گشتیی سوپای ئێرانی لەو جەنگە پیرۆزە مەزنەدا دەستایش کرێت کە لە دژی ئەرجاسپ، پاشای تووران، لەسەر ئایینە نوێیەکەی زەردەشت کرا؛ هەروەها وەک شەهیدێک کە لەو جەنگەدا پاڵەوانانە کوژرا و جادووگەرێکی دوژمن ژیانی لێ سەند. کوڕە بچووکەکەی تۆڵەی مردنی کردەوە و چیرۆکەکەی هەم لە شاینامە و هەم لە یادگاری زەریری دێریندا دەگێڕدرێتەوە، کە دەیکاتە یەکێک لە کۆنترین و جێڕێزترین پاڵەوانەکانی نەریتی ئێرانی.
برای گۆشتاسپ
زەریر برای گۆشتاسپ بوو، ئەو پاشایەی پێغەمبەر زەردەشتی پەسەند کرد و ئایینەکەی کردە ئایینی ئێران؛ وەک براکەی کوڕی پاشا خواپەرستەکە، لۆهراسپ، بوو. بەمەش ڕێک لە کاتی گۆڕانکارییە مەزنە ئایینییەکەیدا سەر بە بنەماڵەی پاشایەتی بوو و یەکێک بوو لە یەکەم و گەرمترین پەسەندکەرانی ئایینە نوێیەکە. خواپەرستییەکەی ئەوەندە جێڕێز بوو کە لە خودی ئەڤێستای پیرۆزدا ڕۆحەکەی لە نێو ڕۆحی یەکەم شوێنکەوتووانی پێغەمبەردا دەستایش کرێت، یەکەم باوەڕدارانی بنەماڵەی گۆشتاسپ.
زەریر وەک شازادەیەکی بنەماڵەی پاشایەتی و پاڵەوانێکی زۆر لێهاتوو، لە تەنیشت براکەی وەک یەکێک لە جەنگاوەر و ڕاوێژکارە هەرە پێشەنگەکانی پاشایەتییەکە وەستا. کاتێک ئایینە نوێیەکە جەنگی بەسەر ئێراندا هێنا، فەرماندەییی سوپا بە زەریر سپێردرا، نیشانەی پێگەکەی وەک جەنگاوەری پێشەنگی پاشایەتییەکە و متمانەپێکراوترین پارێزەری تەخت و ئایین. لە نەریتەکەدا نموونەی شازادە جەنگاوەرە خواپەرستەکە بوو کە خوێنی پاشایەتی و ئازایەتیی جەنگ و باوەڕی گەرم لە یەک کەسایەتیی پاڵەوانانەدا کۆ دەکردەوە؛ هەر ئەم یەکگرتنەی خەسڵەتەکانیش مردنی دەکردە شەهیدبوونێکی ئەوەندە کاریگەر.
خاڵە سەرەکییەکان
زەریر برای پاشا گۆشتاسپ و کوڕی لۆهراسپ بوو.
لە ئەڤێستادا وەک یەکێک لە یەکەم شوێنکەوتووانی زەردەشت ڕێزی لێ گیراوە.
لە جەنگە پیرۆزەکەی دژی ئەرجاسپدا فەرماندەی گشتیی سوپای ئێران بوو.
لە شەڕدا شەهید بوو و بیدەرەفش، جادووگەرە دوژمنەکە، کوشتی.
کوڕە بچووکەکەی، بەستوار، تۆڵەی مردنی کردەوە.
چیرۆکەکەی لە یادگاری زەریری دێرین و شاینامەدا دەگێڕدرێتەوە.
زانیارییە خێراکان
ناو: زەریر (لە کۆندا Zarer؛ شێوەی ئەڤێستایی زەیریڤەیری)
سەرچاوەکان: یادگاری زەریر و شاینامە و ئەڤێستا
باوک: لۆهراسپ، پاشا خواپەرستەکە
برا: گۆشتاسپ، پاشا و پاڵپشتەکەی زەردەشت
ئایین: لە نێو یەکەم شوێنکەوتووانی پێغەمبەردا
ڕۆڵ: فەرماندەی گشتیی سوپای ئێرانی
دوژمن: ئەرجاسپ، پاشای تووران
کوژرا لەلایەن: بیدەرەفش، جادووگەرە دوژمنەکە
تۆڵەی کرایەوە لەلایەن: کوڕە بچووکەکەی، بەستوار
یاد دەکرێتەوە وەک: پاڵەوانێکی شەهیدی ئایینەکە
یادگاری زەریر
یەکێک لە بەرچاوترین تایبەتمەندییەکانی زەریر دێرینیی ناوبانگەکەیە. چیرۆکەکەی لە بەرهەمێکدا پارێزراوە کە بە یادگاری زەریر دەناسرێت، شیعرێکی پاڵەوانی بە زمانی فارسیی ناوەڕاست کە شێوە ماوەکەی لە کۆنترین نموونەکانی شیعری حەماسیی ئێرانییە کە گەیشتوونەتە دەستمان. یادگاری زەریر کە ڕەگی لە نەریتێکی هێشتا کۆنتردا هەیە، بە ئەگەری زۆر ڕەگی لە گۆرانییەکی کۆنتری گۆرانیبێژێکدا هەیە، چیرۆکێکی کورت و کاریگەرە کە بە تەواوی بۆ جەنگە پیرۆزەکە و شەهیدبوونی پاڵەوانەکەی تەرخان کراوە و چینێکی حەماسەی ئێرانی دەپارێزێت کە زۆر لە بەرهەمە مەزنەکەی فیردەوسی کۆنترە.
ئەم شیعرە کۆنترە ناوەڕۆکی سەرەکیی چیرۆکی زەریر دەگێڕێتەوە: داواکاریی ئەرجاسپ، پاشا دوژمنەکە، کە ئێران دەست لە ئایینە نوێیەکە هەڵبگرێت؛ پێشبینیی جاماسپ، ڕاوێژکارە داناکە، لەبارەی ئەو مردنانەی دێن؛ شەڕە مەزنەکە؛ کەوتنی پاڵەوانانەی زەریر؛ و تۆڵەکردنەوەی کوڕە بچووکەکەی. کاتێک چەندین سەدە دواتر نەریتەکە لە شاینامەدا کۆ کرایەوە، ئەم ماددە دێرینەی تێدا گونجێنرا؛ بە پێی نەریتەکە لە ڕێگەی شاعیر دەقیقییەوە، کە شیعرەکانی سەبارەت بە هاتنی ئایینەکە لە حەماسە مەزنەکەدا خرانە ناو. شاینامە چیرۆکەکە بە درێژیی زیاتر و وتار و تێکۆشانی درێژتر دەگێڕێتەوە، لە کاتێکدا یادگاری کۆنتر وەک ڕووداوێکی خێرا و کاریگەری یەک ڕۆژ تۆماری دەکات. لە ڕێگەی هەردوو بەرهەمەکەوە شەهیدبوونی زەریر لە ماوەی سەدەکاندا گوازرایەوە، یەکێک لە بەردەوامترین چیرۆکە پاڵەوانییەکانی جیهانی ئێرانی.
فەرماندە لە جەنگە پیرۆزەکەدا
ڕووداوە مەزنەکەی ژیانی زەریر ئەو جەنگە پیرۆزە بوو کە لەسەر ئایینە نوێیەکە کرا. کاتێک براکەی، گۆشتاسپ، ئایینی زەردەشت و پەرستنی ئەهوورامەزدای پەسەند کرد، ئەرجاسپ، پاشای تووران، نێردراوانی لەگەڵ داواکارییەکی هەڕەشەئامێزدا نارد: ئێران دەست لە ئایینە پاکەکەی مەزداپەرستان هەڵبگرێت و بگەڕێتەوە بۆ ڕێبازە کۆنەکان، یان ڕووبەڕووی جەنگێکی دڕندانە بێتەوە. لە نەریتەکەدا زەریر، وەک جەنگاوەری پێشەنگی پاشایەتییەکە، ئەو وەڵامە سەربەرزەی نووسی کە داواکارییەکەی ڕەت دەکردەوە؛ کاتێک ئەرجاسپیش هێرشی کرد، زەریر بوو کە فەرماندەییی سوپای ئێرانیی گرتە دەست.
پێش شەڕ، جاماسپ، ڕاوێژکارە داناکە کە بە توانای پێشبینیکردنی داهاتوو بەناوبانگ بوو، پێشبینییەکی ئازاربەخشی کرد: ئێران جەنگەکە دەباتەوە، بەڵام زۆرێک لە خزمەکانی پاشا تێیدا دەکوژرێن و زەریر لە پێش هەموویانەوەیە. ئێرانییەکان سەرەڕای زانینی ئەمە لە پێناوی بەرگری لە ئایینەکەیاندا چوونە شەڕ و زەریر بەرەو مەیدان ڕێبەرییان کرد. بەمەش جەنگەکە سروشتی تێکۆشانێکی پیرۆزی وەرگرت، جەنگێک بۆ ئایینی پێغەمبەر لە دژی ئەو دوژمنانەی دەیانویست لەناوی ببەن؛ زەریر وەک فەرماندە و پاڵەوانی ئایینەکە لە پێشەوەی وەستا و بە ئاگاییەوە بەرەو ئەو مردنە دەڕۆیشت کە پێشبینی کرابوو. لەمەدا نموونەی جەنگاوەرە خواپەرستەکەی بەرجەستە دەکرد کە ئایینەکەی لە ژیانی خۆی بەنرختر دەزانێت.
شەهیدبوونی زەریر
لە شەڕە مەزنەکەدا زەریر لە پێشی سوپای ئێرانییەوە پاڵەوانانە جەنگا و زۆرێک لە دوژمنانی کوشت و وەک فەرماندە بارە قورسەکەی تێکۆشانی هەڵگرت. بەڵام پێشبینییەکە هاتە دی: زەریر کوژرا؛ لە نەریتەکەدا مردنەکەی لە تێکۆشانێکی دادپەروەرانەدا نەبوو، بەڵکو بە خیانەت و لە دەستی بیدەرەفش، جادووگەرێکی دەرباری ئەرجاسپ، کە نازناوەکەی وەک ئەنجامدەری جادووی خراپ نیشانی دەدات. کوشتنە ناپاکەکەی پاڵەوانێکی ئەوەندە شکۆدار و خواپەرست لە دەستی جادووگەرێکدا، مردنی زەریری کردە شەهیدبوون، کەوتنی پاڵەوانێکی ئایینەکە لە دەستی دوژمنە خراپەکانی.
شەهیدبوونی زەریر ناوەندی سۆزداریی چیرۆکەکەی و شیعرە دێرینەکەیە کە ناوی ئەوی هەڵگرتووە. مردنی لێدانێکی قورسی بۆ ئێران و بنەماڵەی پاشا بوو، لەدەستدانی جەنگاوەرە پێشەنگەکەی و یەکێک لە یەکەم و گەرمترین شوێنکەوتووانی پێغەمبەر. بەڵام لە لۆژیکی نەریتەکەدا مردنی شکست نەبوو، بەڵکو شەهیدبوون بوو، بەخشینی ژیانی خۆی لە جەنگە پیرۆزەکەدا بۆ ئایینەکە؛ ئەمەش کردەوەیەکی تۆڵەکردنەوەی بەدوای خۆیدا هێنا کە دەبووە هێندەی خودی مردنەکە بەناوبانگ. کەوتنی زەریر، فەرماندە خواپەرستەکە کە بە جادووی دوژمن لە پێناوی بەرگری لە ئایینەکەیدا کوژرا، یەکێکە لە وێنە مەزنەکانی فیداکاریی پاڵەوانانە و باوەڕدارانە لە نەریتی ئێرانیدا.
تۆڵەکردنەوەی بەستوار
تۆڵەکردنەوەی زەریر یەکێکە لە کاریگەرترین ڕووداوەکانی چیرۆکە دێرینەکە. زەریر کوڕێکی بچووکی بەجێ هێشت کە لە نەریتە کۆنترەکەدا بەستوار ناو دەبرێت و هێشتا منداڵ بوو. کاتێک هەواڵی مردنی باوکی گەیشت، بەستواری بچووک چووە مەیدانی شەڕ و تەرمی باوکی دۆزییەوە؛ لەوێ، بە پێی نەریتەکە، شینێکی کاریگەری بۆ پاڵەوانە کوژراوەکە گوت، یەکێک لە بەشە سۆزدارەکانی شیعرە کۆنەکە. هەرچەند مامی، پاشا گۆشتاسپ، بەهۆی تەمەنی بچووکەوە جەنگاندنی لێ قەدەغە کردبوو، کوڕە خەمبارەکە سەرپێچیی فەرمانەکەی کرد و سواری ئەسپەکەی بوو و چووە شەڕ بۆ تۆڵەکردنەوەی باوکی.
لە گۆڕانێکی کاریگەری ڕووداوەکاندا، بەستواری بچووک بە ئازایی لە دژی دوژمن جەنگا و زۆرێکی کوشت و لە کۆتاییدا بیدەرەفش، ئەو جادووگەرەی باوکی کوشتبوو، لە پێ خست؛ تیرێکی بە دڵیدا تێپەڕاند و بەمەش تۆڵەی مردنی زەریری کردەوە. پاشان برازاکەی زەریر، پاڵەوانە مەزنەکە ئەسفەندیار، جەنگەکەی کۆتایی پێ هێنا؛ ئەو پاڵەوانەی برینی پێ نەدەکەوت و کوڕی گۆشتاسپ بوو، ئەرجاسپی گرت و سەرکەوتنی کۆتاییی بۆ ئێران و ئایینەکە بەدەست هێنا. بەمەش کوڕی زەریر تۆڵەی شەهیدبوونی باوکی کردەوە و سەرکەوتنی برازاکەی شکۆی پێ بەخشی؛ جەنگە پیرۆزەکە بەو سەرکەوتنە کۆتایی هات کە جاماسپ پێشبینیی کردبوو و بە خوێنی فەرماندە خواپەرستەکە و ئازایەتیی ئەو کوڕەی تۆڵەی کردەوە بەدەست هات.
هێما و مانا
زەریر نموونەی شەهیدی ئایینەکە بەرجەستە دەکات، جەنگاوەرە خواپەرستەکە کە ژیانی خۆی لە پێناوی بەرگری لە ئایینەکەیدا دەبەخشێت. وەک یەکێک لە یەکەم شوێنکەوتووانی زەردەشت و ئەو فەرماندەیەی لە جەنگە پیرۆزەکەی دژی دوژمنانی ئایینەکەدا مرد، نموونەی ئەو باوەڕدارەیە کە ئایینەکەی لە ژیانی بەنرختر دەزانێت و بە ئاگاییەوە بەرەو مردنێکی پێشبینیکراو دەڕوات و دەست لە پەرستنی ئەهوورامەزدا هەڵناگرێت. نەریتەکە لە ئەودا ڕێز لە یەکگرتنی ئازایەتی و خواپەرستی دەگرێت، ئەو پاڵەوانێتییەی خزمەت بە مەبەستێکی پیرۆز دەکات.
چیرۆکەکەی هەروەها بابەتە قووڵەکەی فیداکاری و تۆڵەکردنەوە لەخۆ دەگرێت، مردنێکی شکۆدار کە بە ناپاکی سەپێنرا و بە دادپەروەری تۆڵەی کرایەوە. شەهیدبوونی باوک و تۆڵەکردنەوەی کوڕە بچووکەکەی یەک ڕەوتی خەم و دادپەروەری پێک دەهێنن، کە تێیدا نادادیی کوشتنی خائینانەی پاڵەوانەکە بە ئازایەتیی منداڵەکەی ڕاست دەکرێتەوە و ئەو ئایینەی بۆی مرد، لە سەرکەوتندا سەلمێنراو دەبێت. دێرینیی زۆری چیرۆکی زەریریش کاریگەرییەکی تایبەتی هەیە: ئەوەی ئەم وێنەیەی فیداکاریی باوەڕدارانە لە کۆنترین چینەکانی حەماسەی ئێرانیدا بە شیعر گوتراوە، زۆر پێش ئەوەی بچێتە ناو کتێبە مەزنەکەی پاشاکان، نیشان دەدات چەندە نموونەی شەهیدی ئایین لە خەیاڵی پاڵەوانانەی ئێرانیدا ڕەگی قووڵ هەبووە. نەریتەکە لە زەریردا یەکێک لە دێرینترین و کاریگەرترین وێنەکانی خواپەرستی پێشکەش دەکات کە بە خوێن مۆر کراوە.
زەریر و کوردەکان
زەریر سەر بە میراتە هاوبەشە حەماسی و ئایینییەکەی گەلە ئێرانییەکانە، نەریتی شاینامە و ئایینە دێرینەکەی زەردەشت کە کورد لەگەڵ فارس و گەلە ئێرانییەکانی دیکەدا تێیدا هاوبەشە. کورد وەک گەلێکی ئێرانی کە لەم جیهانە کولتوورییەدا ڕەگی قووڵی هەیە، میراتگری زنجیرە مەزنەکەی پاڵەوانەکانی و یادەوەریی ئەو جەنگە پیرۆزەن کە بۆ ئایینەکە کرا و زەریر تێیدا شەهیدە پێشەنگەکە بوو.
ڕاستگۆیانەیە بڵێین زەریر وەک پاڵەوانەکانی دیکەی ئەم نەریتە، بەشێکە لە میراتە فراوانترەکەی ئێرانی و کەسایەتییەکی بە تایبەتی کوردی نییە؛ پاڵەوانێکی ڕابردووە ئەفسانەیی و ئایینییە هاوبەشەکەی هەموو گەلە ئێرانییەکانە. بەڵام ئەو نموونەیەی چیرۆکەکەی بەرجەستەی دەکات، خواپەرستیی جەنگاوەرێک کە بۆ ئایینەکەی دەمرێت، و دێرینیی زۆری ناوبانگەکەی لە کۆنترین شیعرە حەماسییە ئێرانییەکاندا، سەر بە میراتە هاوبەشەکەی هەموو گەلە ئێرانییەکانن، لەوانە کورد کە ئایینە دێرینەکە و یادەوەرییەکەی ماوەیەکی درێژ لە نێویاندا بەردەوام بوو. میراتە هاوبەشەکە لە کەسایەتیی زەریردا یەکێک لە دێرینترین وێنەکانی فیداکاریی باوەڕدارانە پێشکەش دەکات، وێنەیەک کە سەر بە هەموو ئەو گەلانەیە کە میراتگری نەریتە حەماسی و ئایینییەکەی ئێرانین.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا چیرۆکی زەریر لە شاینامە کۆنترە؟ بەڵێ؛ ئەمە یەکێکە لە گرنگترین تایبەتمەندییەکانی. هەرچەند زەریر لە شاینامەدا دەردەکەوێت، چیرۆکەکەی بە سەربەخۆیی لە یادگاری زەریردا پارێزراوە، شیعرێکی فارسیی ناوەڕاست کە شێوە ماوەکەی لە کۆنترین نموونەکانی شیعری حەماسیی ئێرانییە، زۆر لە بەرهەمەکەی فیردەوسی کۆنترە و ڕەگی لە نەریتێکی هێشتا کۆنتردا هەیە. گێڕانەوەی شاینامە بۆ جەنگە پیرۆزەکە پشت بە ئەم ماددە دێرینە دەبەستێت. بەمەش زەریر تەنها کەسایەتیی حەماسە دواترەکە نییە، بەڵکو پاڵەوانێکی کۆنترین چینەکانی نەریتی ئێرانییە و ناوبانگەکەی بۆ هەندێک لە سەرەتاییترین شیعرە پاڵەوانییە ئێرانییە ماوەکان دەگەڕێتەوە.
کێ جادووگەر بیدەرەفشی کوشت، بەستوار یان ئەسفەندیار؟ نەریتەکان لەم خاڵەدا جیاوازن. لە یادگاری زەریری دێریندا کوڕە بچووکەکەی زەریر، بەستوار، بە کوشتنی جادووگەر بیدەرەفش تۆڵەی باوکی دەکاتەوە. لە هەندێک گێڕانەوەی دواتردا کوشتنەکە بە ئەسفەندیاری بەناوبانگتر، برازا بەناوبانگەکەی زەریر، دەدرێتە پاڵ. ئەمە جیاوازییەکی سروشتییە لە نەریتێکدا کە لە ماوەی چەندین سەدەدا گێڕدراوەتەوە و دووبارە گێڕدراوەتەوە و تێیدا کردەوەکان هەندێک جار بۆ بەناوبانگترین پاڵەوانەکان دەگوازرێنەوە. شێوە کۆنترەکە، کە بە ئەگەری زۆر شێوە ڕەسەنەکەیە، تۆڵەکردنەوەکە بە بەستوار، کوڕە خەمبارەکە، دەداتە پاڵ؛ ئەمەش سۆزە تایبەتەکەی بە چیرۆکەکە دەبەخشێت.
ئایا چیرۆکی زەریر مێژووە؟ زەریر سەر بە ئەفسانەیە، هەرچەند چیرۆکەکەی لە خاڵی یەکگەیشتنی ئەفسانە و یادەوەریی ئایینیی ڕۆژە سەرەتاییەکانی ئایینی زەردەشتی دادەنرێت کە ڕەگی مێژووییی قووڵی هەیە. پاڵەوانێکی سەردەمی ئەفسانەییی کەیانییە و دەبێت چیرۆکەکەی وەک ئەفسانەی پاڵەوانانە و ئایینی تێبگەیەنرێت و هەڵبسەنگێنرێت، لەبری مێژووی بەڵگەدار، هەرچەند بە شێوەی ئەفسانەیی یادەوەریی تێکۆشان و شەهیدبوونە سەرەتاییەکانی ئایینەکە ڕەنگ دەداتەوە. چیرۆکەکەی لە مانای خواپەرستی و پاڵەوانێتی دەوڵەمەندە و سەر بە بوارەکەی ئەفسانەی پیرۆز و حەماسەی دێرینە، لەبری ڕاستیی پشتڕاستکراوە.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
گۆشتاسپ: پاشا و برای زەریر، پاڵپشتی پێغەمبەر
لۆهراسپ: باوکی زەریر و گۆشتاسپ
ئەسفەندیار: برازاکەی زەریر کە کۆتایی بە جەنگە پیرۆزەکە هێنا
زەردەشت: ئەو پێغەمبەرەی زەریر بۆ ئایینەکەی شەهید بوو
ئەهوورامەزدا: خودای باڵای ئەو ئایینەی زەریر بەرگریی لێ کرد
فەڕەوەهەر: هێمای ئایینی مەزداپەرستان
ئاگری پیرۆز: بڵێسە پیرۆزەکەی ئایینی زەردەشت
شاینامە: ئەو حەماسەیەی چیرۆکی زەریری تێدا کۆ کرایەوە
پرسیارە باوەکان
زەریر کێ بوو؟
زەریر کە لە نەریتە کۆنترەکەدا بە Zarer دەناسرێت، پاڵەوانێکی حەماسەی دێرینی ئێرانی و برای پاشا گۆشتاسپ و کوڕی لۆهراسپ بوو. یەکێک بوو لە یەکەم شوێنکەوتووانی پێغەمبەر زەردەشت و تەنانەت لە ئەڤێستای پیرۆزدا ڕێزی لێ گیراوە؛ لە جەنگە پیرۆزەکەی دژی ئەرجاسپ، پاشای تووران، وەک فەرماندەی گشتیی سوپای ئێران خزمەتی کرد. لەو جەنگەدا شەهید بوو و جادووگەرێکی دوژمن کوشتی؛ کوڕە بچووکەکەی تۆڵەی مردنی کردەوە. چیرۆکەکەی لە یادگاری زەریری دێرین و شاینامەدا دەگێڕدرێتەوە.
یادگاری زەریر چییە؟
یادگاری زەریر شیعرێکی پاڵەوانییە کە بە زمانی فارسیی ناوەڕاست دانراوە و شێوە ماوەکەی لە کۆنترین نموونەکانی شیعری حەماسیی ئێرانییە. ڕەگی لە نەریتێکی هێشتا کۆنتردا هەیە و بە تەواوی بۆ جەنگە پیرۆزەکە و شەهیدبوونی پاڵەوانەکەی، زەریر، تەرخان کراوە؛ داواکاریی دوژمن بۆ دەستهەڵگرتنی ئێران لە ئایینەکە و پێشبینیی مردنە داهاتووەکان و شەڕە مەزنەکە و کەوتنی پاڵەوانانەی زەریر و تۆڵەکردنەوەی کوڕەکەی دەگێڕێتەوە. ماددەکەی دواتر لە شاینامەدا گونجێنرا.
زەریر چۆن مرد؟
زەریر لە جەنگە پیرۆزەکەی دژی ئەرجاسپدا وەک شەهید مرد. لە پێشی سوپای ئێرانییەوە پاڵەوانانە جەنگا و لە تێکۆشانێکی دادپەروەرانەدا نەکوژرا، بەڵکو بە خیانەت و لە دەستی بیدەرەفش، جادووگەرێکی دەرباری پاشا دوژمنەکە، کوژرا؛ نازناوی ئەو جادووگەرە وەک ئەنجامدەری جادووی خراپ نیشانی دەدات. کوشتنە ناپاکەکەی پاڵەوانێکی ئەوەندە شکۆدار و خواپەرست مردنی کردە شەهیدبوون، پاڵەوانێکی ئایینەکە کە دوژمنە خراپەکانی لە پێیان خست، ڕێک وەک جاماسپی دانا پێشبینیی کردبوو.
تۆڵەی زەریر چۆن کرایەوە؟
کوڕە بچووکەکەی زەریر کە لە نەریتە کۆنترەکەدا بەستوار ناو دەبرێت و هێشتا منداڵ بوو، تۆڵەی کردەوە. کوڕەکە دوای دۆزینەوەی تەرمی باوکی لە مەیدانی شەڕدا شینێکی کاریگەری گوت؛ هەرچەند بەهۆی تەمەنی بچووکەوە جەنگاندنی لێ قەدەغە کرابوو، سەرپێچیی فەرمانەکەی کرد و سواری ئەسپەکەی بوو و چووە شەڕ و جادووگەر بیدەرەفشی بە تیرێک لە دڵی کوشت. پاشان برازاکەی زەریر، پاڵەوانە مەزنەکە ئەسفەندیار، ئەرجاسپی گرت و سەرکەوتنی کۆتاییی بەدەست هێنا و جەنگەکەی کۆتایی پێ هێنا.
بۆچی زەریر گرنگە؟
زەریر گرنگە وەک یەکێک لە پاڵەوانە شەهیدە مەزنەکانی نەریتی ئێرانی، فەرماندە خواپەرستەکە کە لە پێناوی بەرگری لە ئایینی زەردەشتدا مرد. هەروەها دێرینیی ناوبانگەکەی گرنگە: چیرۆکەکەی لە یادگاری زەریردا پارێزراوە کە لە کۆنترین شیعرە پاڵەوانییە ئێرانییە ماوەکانە؛ ڕۆحەکەیشی لە ئەڤێستای پیرۆزدا وەک یەکێک لە یەکەم شوێنکەوتووانی پێغەمبەر ڕێزی لێ دەگیرێت. نموونەی ئەو جەنگاوەرە بەرجەستە دەکات کە ئایینەکەی لە ژیانی بەنرختر دەزانێت.
ئایا چیرۆکی زەریر مێژووە؟
زەریر سەر بە ئەفسانەیە، هەرچەند چیرۆکەکەی لە خاڵی یەکگەیشتنی ئەفسانە و یادەوەریی ئایینیی ڕۆژە سەرەتاییەکانی ئایینی زەردەشتی دادەنرێت کە ڕەگی مێژووییی قووڵی هەیە. پاڵەوانێکی سەردەمی ئەفسانەییی کەیانییە و باشترە چیرۆکەکەی وەک ئەفسانەی پاڵەوانانە و ئایینی تێبگەیەنرێت و هەڵبسەنگێنرێت، لەبری مێژووی بەڵگەدار، هەرچەند بە شێوەی ئەفسانەیی یادەوەریی تێکۆشان و شەهیدبوونە سەرەتاییەکانی ئایینەکە ڕەنگ دەداتەوە. چیرۆکەکەی لە مانای خواپەرستی و پاڵەوانێتی دەوڵەمەندە.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Ayadgar-i Zariran (Memorial of Zarer) - Encyclopaedia Iranica
Bastur، کوڕی زەریر - Encyclopaedia Iranica
The Yatkar-i-Zariran (Memoirs of Zarir)، وەرگێڕانی J. J. Modi - Avesta.org