پێشەکی
لە نێو هەموو کەسایەتییەکانی خەیاڵی ئایینیی ئێرانیی کۆندا، هیچ کەسایەتییەک لە زروان سەیرتر یان زیاتر جێی مشتومڕ نییە؛ ئەو بەرجەستەبوونی خودی کاتە. لە ڕەوتێکی سەرنجڕاکێشی بیری زەردەشتیی سەردەمی دواتردا، زروان بە ڕاستیی کۆتایی دادەنرا: کاتی بێکۆتایی، ئەو سەرچاوە بێلایەن و بێڕەگەزەی پێش هەموو شتێک هەبوو و تەنانەت ڕۆحە مەزنەکانی چاکە و خراپەشی وەک دوو برای جمک لێ لەدایک بوون.
ئەمە ئەفسانەی زروانیزمە و یەکێکە لە بوێرترین و جێمشتومڕترین بیرۆکەکان لە تەواوی مێژووی ئایینی ئێرانیدا. چونکە لە زەردەشتیی ڕەسمیدا، پەروەردگاری دانا، ئەهوورا مەزدا، تاکە خودای نائافرێنراو و باڵایە؛ سەرچاوەی هەموو چاکەیە کە دایک و باوک و سەرەتای نییە. ئەفسانە زروانییەکە بوێریی ئەوەی کرد کە کەسایەتییەکی دیکە، واتە کات، لە سەرووی ئەودا دابنێت و پەروەردگاری دانا و نەیارەکەی ئەهریمەن، هەردووکیان بە نەوەی ئەو یەک سەرچاوە سەرەتاییە دابنێت.
پێویستە لە سەرەتاوە بە ڕوونی بگوترێت کە ئەمە ڕەوتێکی جێمشتومڕ و کەمینە بوو کە باوەڕی ڕەسمیی دواتر بە لادان لە ئایین دایدەنا. نزیکەی هەموو ئەوەی لێی دەزانین لە نووسینەکانی نەیارەکانیەوە هاتووە، نەک لە دەقە پیرۆزەکانی خۆی کە نەماون. بۆیە زروان کەسایەتییەکە کە لە پشت پەردەیەکەوە دەبینرێت؛ لقێکی لاوەکیی سەرنجڕاکێشی خواشناسییە، نەک ڕەوتی سەرەکیی باوەڕەکە. کەچی ئەفسانەکەی ڕووبەڕووی یەکێک لە قووڵترین پرسیارەکانی هەر ئایینێک دەبێتەوە: خراپە لە کوێوە دێت و ئایا چاکە و خراپە دەتوانن یەک سەرچاوەیان هەبێت؟
ناوەڕۆک
ئایینێک کە لە ڕێگەی دوژمنەکانیەوە ناسراوە
زروان کێیە؟
زروان (لە زمانی ئۆڤێستاییدا زروڤان، بە مانای کات یان سەردەم) بەرجەستەبوونی کات و چارەنووسە لە ئایینی ئێرانیی کۆندا. لە ڕەوتەکەی بە زروانیزم ناسراوە، کە لقێکی جێمشتومڕ و کەمینەی بیری زەردەشتیی دواترە، زروان کاتی بێکۆتاییە؛ ئەو سەرچاوە سەرەتاییە بێلایەنەی بە باوکی دوو ڕۆحە جمکەکە دادەنرێت: ئۆهرمەزدی پەروەردگاری دانا و چاک و ئەهریمەنی ڕۆحی خراپە. ئەم بیرۆکەیە بە ڕوونی لە زەردەشتیی ڕەسمی جیاوازە، کە ئەهوورا مەزدا تێیدا خودای باڵا و نائافرێنراوە. زروانیزم زۆربەی لە ڕێگەی نووسینەکانی ڕەخنەگرەکانیەوە ناسراوە، نەک دەقە پیرۆزە لەناوچووەکانی خۆی.
خاڵە سەرەکییەکان
زروان بەرجەستەبوونی ئێرانیی کاتی بێکۆتایی و چارەنووسە.
لە زروانیزمدا ئەو باوکی ئۆهرمەزد و ئەهریمەنی جمکە.
بەمە چاکە و خراپە دەبنە دوو برا کە لە یەک سەرچاوەی بێلایەن لەدایک بوون.
ئەمە بە ڕوونی لە باوەڕی زەردەشتیی ڕەسمی جیاوازە و بە لادان لە ئایین دانرا.
ئەفسانەکە زۆربەی لە ڕێگەی نووسینەکانی نەیارەکانیەوە ناسراوە.
ئەوەی ئایا زروانیزم هیچ کاتێک مەزهەبێکی ڕاستەقینە و ڕێکخراو بووە یان نا، جێی مشتومڕە.
زانیاریی خێرا
ناو: زروان (زروڤانی ئۆڤێستایی، کات یان سەردەم)؛ زروانی پەهلەوی
مانا: کات، و بە مانای فراوانتر چارەنووس
دوو ڕوو: کاتی بێسنوور (زروان ئەکەرەنە) و کاتی فەرمانڕەواییی درێژ
جۆر: بەرجەستەبوونی کات و چارەنووس لە ئایینی ئێرانیدا
لە زروانیزمدا: سەرچاوە سەرەتاییەکە و باوکی ئۆهرمەزد و ئەهریمەن
خەسڵەت: بێلایەن، بێڕەگەز، لە دەرەوەی چاکە و خراپە
دۆخ: ڕەوتێکی جێمشتومڕ یان لادان لە ئایین، نەک زەردەشتیی ڕەسمی
سەرچاوەکان: زۆربەی لە ڕێگەی نووسەرە دژبەرە نازەردەشتییەکانەوە ناسراوە
سەردەمی گەشە: بەتایبەتی سەردەمی ساسانی، لە سەدەی 3ەم تا 7ەم
بەڵگەی دەقی: ئاماژەیەکی کەم لە ئۆڤێستا؛ ئەفسانە تەواوەکە لە ڕاپۆرتە دەرەکییەکاندا
کات وەک خودایەک
لە کۆنترین چینەکەی نەریتەکەدا، زروان کەسایەتییەکی لاوەکییە؛ بیرۆکە ئەبستراکتەکەی کات کە لە چەند دەقێکی ئۆڤێستادا بە شێوەیەکی کەم بەرجەستە کراوە. لەوێ بە دوو ڕوو دەردەکەوێت کە دواتر گرنگ دەبن: کاتی بێسنوور یان بێکۆتایی، ئەو ماوە ئەبەدی و بێسنوورەی نە سەرەتا و نە کۆتایی هەیە، و کاتی فەرمانڕەواییی درێژ، ئەو ماوە زۆر درێژە بەڵام سنووردارەی جیهانی ئێستا تێیدا ڕێڕەوی خۆی دەبڕێت. لەم ڕوانگەیەدا، کات هەم چوارچێوە ئەبەدییەکەی هەموو شتەکانە و هەم ئەو ماوە پێوانەکراوەی مێژوو تێیدا ڕوو دەدات.
زروان وەک بەرجەستەبوونێک بێلایەنە و کەسایەتیی تاکەکەسیی نییە: بە پێی نەریت بە بێناو، بێڕەگەز، بێ ئارەزوو و هەست و لە دەرەوەی دابەشبوونی چاکە و خراپە وەسف دەکرێت. نە وەک پەروەردگاری دانا ئافرێنەرێکی گەرم و چالاکە و نە وەک ڕۆحی خراپە دوژمنێکە؛ بەڵکو شتێکی ئەبستراکتتر و دوورترە، بناغە بێلایەنەکەی بوون کە هەموو شتێکی دیکە تێیدا ڕوو دەدات. هەر ئەم خەسڵەتە بێلایەن و هەموو لەخۆگرە بۆ هەندێک بیرمەند کاتی کردە هەڵبژاردەیەکی ڕاکێشەر تا لە سەرووی ڕۆحە شەڕکەرەکاندا بەرز بکرێتەوە و ببێتە تاکە سەرچاوەی هەردووکیان.
ئەفسانەی جمکەکان
ناوەڕۆکی سەرەکیی زروانیزم ئەفسانەیەکی سەرنجڕاکێشی ئافراندنە. دەگێڕێتەوە کە لە سەرەتادا زروان بە تەواوی بە تەنها هەبوو، پێش ئەوەی هیچ شتێکی دیکە ببێت. بە ئارەزووی کوڕێک کە ئاسمانەکان و زەوی و هەموو ئەوەی لە نێوانیاندا هەیە بئافرێنێت، زروان دەستی بە قوربانی کردن کرد و بۆ هەزار ساڵ بەردەوام بوو. بەڵام لە نزیک کۆتایی ئەو ماوە زۆر درێژەدا، ساتێکی چارەنووسسازی گومان چووە مێشکی: بیری لەوە کردەوە کە ئایا هەموو قوربانییەکانی هیچ سوودێکی دەبێت یان نا. لەو ساتەی دڵنیایی تێکەڵ بە گومان بوو، یەکجار دوو کوڕ دروست بوون. لە قوربانییەکەوە ئەهوورا مەزدای ئافرێنەری چاک و دانا پێک هات؛ لە گومانەکەوەش ئەهریمەنی ڕۆحی خراپە پێک هات.
بەم پێیە، لەم گێڕانەوەیەدا چاکە و خراپە جمک بوون؛ لە هەمان ساتدا پێک هاتن و لە هەمان منداڵداندا هەڵگیران، یەکێکیان لە دڵسۆزیی پڕ لە باوەڕ و ئەوی دیکەیان لە تروسکەیەکی گومانەوە هات. زروان کە زانی دوو کوڕ لەدایک دەبن، سوێندێکی پیرۆزی خوارد: هەر کام لە جمکەکان یەکەم بگاتە لای، پاشایەتیی جیهانی ئافرێنراوی پێ دەدرێت. سوێندێک بوو کە بە پاکیی دڵ خورابوو، بەڵام لێکەوتەی سامناکی دەبوو، چونکە جمکە خراپەکە گوێی دەگرت.
مافی دزراوی یەکەم لەدایکبوو
ئەو خودایەی هەموو شتێک دەزانێت، ئەهوورا مەزدا، تەنانەت پێش لەدایکبوونی، لە سوێندەکەی باوکی تێگەیشت و بە دڵپاکیی خۆی بۆ براکەی باس کرد. ئەهریمەنی فێڵباز و چاوچنۆک ئەم زانیارییەی قۆستەوە. لەبری ئەوەی چاوەڕێی کاتی گونجاوی لەدایکبوونی بکات، پێشوەختە منداڵدانی دڕاند و یەکەم جار خۆی لەبەردەم زروان پیشان دا و داوای ئەو پاشایەتییەی کرد کە سوێندەکە بۆ یەکەم لەدایکبوو بەڵێنی دابوو. زروان پڕ بوو لە بێزاری بەرامبەر ئەم کوڕە تاریک و توندوتیژە، کە زۆر لەو منداڵە ڕووناکە جیاواز بوو کە ئارەزووی دەکرد؛ کەچی بە وتە پیرۆزەکەی خۆی بەسترا بوو و نەیدەتوانی بە سادەیی لێی پاشگەز ببێتەوە.
بەمە زروان سازشێکی چارەنووسسازی کرد. پاشایەتییەکەی بە ئەهریمەن دا، بەڵام تەنها بۆ ماوەیەکی سنووردار: نۆ هەزار ساڵی دیاریکراو، کە دوای ئەوە فەرمانڕەوایی بۆ هەمیشە بۆ ئەهوورا مەزدای چاک دەگوازرێتەوە و ئەو تا ئەبەد فەرمان دەڕانێت. بەم شێوەیە ئەفسانەکە ئەو هیوای مەزنە دەپارێزێت کە لە ناوەڕۆکی باوەڕی ئێرانیدایە: دەسەڵاتی خراپە ڕاستەقینەیە بەڵام کاتییە، سەردەمێکی تێپەڕە لە چوارچێوە گەورەترەکەی کاتدا، و سەرکەوتنی کۆتایی و ئەبەدی بۆ چاکەیە. ئاماژەیە بۆ نوێکردنەوە بەڵێندراوەکەی جیهان، فراشۆکەرتی، کە خراپە تێیدا لەناو دەچێت و جیهانی ئافرێنراو بێکەموکوڕ دەکرێت.
جۆرێکی جیاوازی گەردوون
لێکەوتەکانی ئەم ئەفسانەیە قووڵن و هەر ئەوانەن زروانیزم هێندە جیاواز و جێمشتومڕ دەکەن. چونکە ئەگەر ئۆهرمەزد و ئەهریمەن دوو برای جمک بن کە لە یەک دایک یان باوک لەدایک بوون، ئەوا چاکە و خراپە دوو بنەمای بە تەواوی جیا و سەربەخۆ نین؛ بەڵکو دوو منداڵی یەک سەرچاوەی بێلایەنن، واتە کات. دژایەتیی چاکە و خراپە، بە واتایەک، دەبێتە ڕووداوێکی درامیی خێزانی لە ماڵی زرواندا، لەبری پێکدادانی دوو هێزی ئەبەدی و بێپەیوەندی. هەندێک زانا ئەم چوارچێوەیەیان بە جۆرێک لە یەکبنەمایی یان تەنانەت نەخشەیەکی سێلایەنە ناوبردووە، لە بەرامبەر دابەشبوونە توندە دوولایەنەکەی باوەڕی ڕەسمیدا.
هەروەها کات و چارەنووس لە باڵاترین لووتکەی ڕاستیدا دادەنێت. ئەگەر تەنانەت ڕۆحە مەزنەکانیش منداڵی کات بن، ئەوا کات بەسەر هەموواندا دەسەڵاتی هەیە و چارەنووسی خوداکان و مرۆڤەکان بە یەکسانی لە ناو پێوانە حەتمییەکەیدا ڕوو دەدات. ئەم جەختە لەسەر باڵادەستیی کات و ئەو چارەنووسەی لێی سەرچاوە دەگرێت، خەسڵەتێکی بەهێزی چارەنووسگەرایی بە زروانیزم دەدات؛ هەر لێرەدا، زیاتر لە هەر شوێنێک، ئەم ڕەوتە بە ڕوونی و بێ هیچ گومانێک لە ڕەوتی سەرەکیی ئەو باوەڕە جیا بووەوە کە لێی سەری هەڵدابوو.
ناکۆکی لەگەڵ باوەڕی ڕەسمی
زۆر پێویستە ڕوون بێت کە زروانیزم لە ناکۆکییەکی قووڵدا بوو لەگەڵ زەردەشتیی ڕەسمی و لە کۆتاییدا ئەم باوەڕە وەک لادانێک لە ئایین ڕەتی کردەوە. ناکۆکییەکە بە دوو هێڵی سەرەکیی دابەشبووندا دەڕوات. یەکەمیان پەیوەندی بە خودای باڵاوە هەیە. لە باوەڕی ڕەسمیدا، ئەهوورا مەزدا تاکە پەروەردگاری نائافرێنراو و باڵایە، بێ سەرەتا و بێ دایک و باوک، خودی سەرچاوەی هەموو چاکەیە. لە ڕوانگەی باوەڕی ڕەسمییەوە، کردنی بە تەنها یەکێک لە دوو منداڵی کات، واتە پلەی خودایییەکە خوار بخرێت و کەم بکرێتەوە.
باوەڕی زەردەشت ئازادیی ویستی لە ناوەڕۆکی خۆیدا دانابوو و ئەمە هێڵی دووەمی دابەشبوونەکەیە: ئەو فێرکارییەی هەر کەسێک دەبێت بە ئازادی و بەرپرسیارییەوە لە نێوان چاکە و خراپەدا هەڵبژێرێت و ئەم هەڵبژاردنە، کە بە بیری چاک و قسەی چاک و کردەوەی چاک دەردەبڕدرێت، بەڕاستی گرنگە و بەڕاستی جیهان و ڕۆح داڕێژێت. چارەنووسگەراییی زروانیزم، بەو کاتە باڵا و حەتمییەی بەسەر هەموو چارەنووسەکاندا دەسەڵاتی هەیە، هەڕەشەی ئەوەی دەکرد ئەم ئازادییە لە دەسەڵاتی چارەنووسدا بتوێنێتەوە. لە ڕوانگەی باوەڕداران بە باوەڕی ڕەسمییەوە، ئەمە واتە بڕینی خودی دەمارە ژیانبەخشەکەی ئایین و هۆکارێکی سەرەکیی مەحکوومکردنی زروانیزمە.
ئایینێک کە لە ڕێگەی دوژمنەکانیەوە ناسراوە
یەکێک لە گرنگترین شتەکان بۆ تێگەیشتن لە زروانیزم ئەوەیە کە چەند کەم بە وشەکانی خۆی ماوەتەوە و چەند زۆر لە زانیارییەکانمان لە نەیارەکانی وەرگرتووە. تەواوترین گێڕانەوەکانی ئەفسانەی جمکەکان لە هیچ دەقێکی پیرۆزی زەردەشتی نەهاتوون، بەڵکو لە نووسەرە دەرەکییە دژبەرەکانەوە هاتوون: لە سەرووی هەموویانەوە ئەزنیکی کۆڵب، ئەو ئەسقوفە مەسیحییە ئەرمەنییەی لە سەدەی پێنجەمدا ئەفسانەکەی تۆمار کرد و هێرشی کردە سەری، لەگەڵ نووسەرانی دیکەی ئەرمەنی و سریانی و دواتر موسڵمان، کە هەموویان بۆ ڕەتکردنەوە دووبارە گێڕایانەوە. بە واتایەکی دیکە، زروانیزم زۆربەی بە چاوی ئەوانە دەبینین کە ویستوویانە بێمتمانەی بکەن.
سەرنجڕاکێشتر ئەوەیە کە چی بەسەر خودی دەقە زەردەشتییەکاندا هات. بەرهەمە مەزنە پەهلەوییە ماوەکانی گەردوونناسی و باوەڕ هێشتا باس لە ڕۆحە جمکەکان و پەیمانە گەردوونییەکەی نێوان چاکە و خراپە دەکەن، بەڵام ناوی باوکیان بێدەنگ سڕاوەتەوە. وا دەردەکەوێت دەستکاریکەرانی دواتری باوەڕی ڕەسمی کەسایەتیی زروانیان لە نەریتەکە پاک کردبێتەوە و جمکەکانیان بەبێ ئەو دایک یان باوکە هێشتبێتەوە کە زروانییەکان بۆیان دانابوو. بۆیە ئەم ڕەوتە لە ڕێگەی دوو شێواندنەوە دەناسین: نووسینە دژبەرییەکانی دوژمنەکانی و سڕینەوەکانی ئەو باوەڕە ڕەسمییەی بەسەریدا زاڵ بوو. هەر گێڕانەوەیەک لەسەر زروان دەبێت بە لەبیرنەکردنی ئەم ئاگادارییە بخوێنرێتەوە.
قوتابخانەکانی کات
زروانیزم یەک باوەڕی نەگۆڕ نەبوو، بەڵکو وا دەردەکەوێت چەندین ئاراستەی لەخۆ گرتبێت کە زاناکان بە مشتومڕێکی زۆرەوە هەوڵیان داوە لێک جیایان بکەنەوە. زروانیزمی ئەفسانەییی کلاسیکی چیرۆکی لەدایکبوونی جمکەکان هەبوو، ئەو وەشانەی ڕەخنەگرەکانی باشتر لە هەموو وەشانەکانی دیکە پاراستوویانە. لقێکی بەهێزی چارەنووسگەرا هەبوو کە لە ئەستێرەبینیی کۆنی میزۆپۆتامیا وەری دەگرت و ئەستێرە و هەسارەکانی بە بریکارەکانی کاتێکی هەموودەسەڵات دەزانی؛ بەمە ژیانی مرۆڤەکان لە ئاسمانەکاندا نووسرابوو. لقێکی ماددەگەراش هەبوو کە دەگوترێت شوێنکەوتووانی جیهانی ڕۆحانییان بە تەواوی ڕەت کردووەتەوە، بەهەشت و دۆزەخ و ژیانی دوای مردنیان ڕەت کردووەتەوە و تەنها ماددە و کاتیان بە ئەبەدی داناوە؛ ئەم نزیکبوونەوەیە لە ماددەگەرایی بووە هۆی ئەوەی شوێنکەوتووانی بە بێخودایی تۆمەتبار بکرێن.
لەگەڵ ئەمانەدا، نەریتەکە وردەکاریی سەیری پاراستووە: ئەوەی زروان بە چوار شێوە پەرستراوە یان لانیکەم وێنا کراوە و چەندین نازناوی ناڕوونی هەبووە کە ماناکانیان تا ئەمڕۆش جێی مشتومڕن. ئەوەی ئەم لقانە تا چەند یەکگرتوو و ڕێکخراو بوون یان تا چەند بەربڵاو بوون، هەرگیز ڕوون نییە. ئەو وێنەیەی هەمانە پارچەپارچەیە و لە ڕاپۆرتی پەرشوباڵا و زۆرجار نادۆستانە پێکەوە لکێنراوە.
کات لە دەرەوەی ئێران
بیرۆکەی کات وەک ڕاستیی باڵا تەنها بە ئێران سنووردار نەبوو و زروان لە جیهانی کۆنی فراوانتردا ڕەنگدانەوەی سەرنجڕاکێشی هەیە. نووسراوێکی نەخشکراوی پاشایەکی یۆنانی و ئێرانیی سەدەی یەکەم پێش زایین باس لە کاتی بێسنوور وەک ئەو بوارە دەکات کە چارەنووسی مرۆڤ تێیدا ڕوو دەدات؛ دەستەواژەیەکی یۆنانی بەکار دەهێنێت کە زاناکان بە کاتی بێکۆتاییی ئێرانییەوە بەستوویانەتەوە و ئەمە یەکێکە لە کۆنترین بەڵگە پەتەوەکان بۆ ئەم چەمکە. جیهانی هێلێنی بیرکردنەوەکانی خۆی لەسەر سەردەم یان ئەبەدیبوونێکی خودایی هەبوو. هەندێک زانا باسی ئاڵوگۆڕێکی ڕاستەقینەی بیرۆکە دەکەن لە نێوان بیرکردنەوە ئێرانییەکانی کات و ئەم چەمکە یۆنانییانەدا، لە کاتێکدا ئەوانی دیکە داوای وریایی دەکەن.
کەسایەتیی کات لە ئایینی پەیوەندیداری مانەویشدا دەردەکەوێت، کە خودای باڵای هەندێک جار بە ناوی زروان بانگ دەکرا. ئەم پەیوەندییانە سەرنجڕاکێشن و زۆر باسیان دەکرێت، بەڵام هێشتا جێی مشتومڕن و دڵنیا نین. لانیکەم ئەوە پیشان دەدەن کە ئارەزووی بینینی خودی کات وەک هێزی کۆتایی، ئەو چوارچێوەیەی خوداکان و جیهانەکان تێیدا سەرهەڵدەدەن و لەناو دەچن، لە جیهانی کۆندا ئارەزوویەکی قووڵ و بەربڵاو بوو و زروانی ئێرانی یەکێک لە پێشکەوتووترین دەربڕینەکانی بوو.
هێماکان
زروان لە بنەڕەتدا بەرجەستەبوونی کات و چارەنووسە و ئەفسانەکەی بیرکردنەوەیەکی قووڵە لە کۆنترین کێشە ئایینییەکان: سەرچاوەی خراپە. بە کردنی چاکە و خراپە بە جمکی یەک سەرچاوەی بێلایەن، ئەفسانە زروانییەکە وەڵامێکی بوێرانەی بۆ ئەو پرسیارە پێشکەش کرد کە چۆن خراپە دەتوانێت لە جیهانێکدا هەبێت کە لە یەک سەرەتاوە هاتووە؛ وەڵامێک کە جیاوازە لە ڕوانگەی ڕەسمی بۆ دوو بنەمای ئەبەدی و سەربەخۆ، کە ئەمەشا سپەنتاکان و تەواوی بوونەوەرە ئافرێنراوە چاکەکان بەرگرییان لێ دەکەن.
کەچی ئەفسانەکە ئاگادارییەکیش لەخۆ دەگرێت، چونکە چارەنووسگەرایییەکەی، واتە ڕادەستکردنی ئازادیی مرۆڤ بە دەسەڵاتی کات، هەمان ئەوەیە کە نەریتە سەرەکییەکە ڕەتی کردەوە و لەبری ئەوە دەستی بە کەرامەتی هەڵبژاردنی ئازاد و خەباتە پڕماناکەی هەر ڕۆحێکەوە گرت. لە کۆتاییدا، زروان ڕێگایەکی سەرنجڕاکێشە کە پەیڕەو نەکرا؛ دەرفەتێکی کورتە بۆ بینینی ئەوەی خەیاڵی ئێرانی چۆن دەیتوانی بە شێوەیەکی جیاواز وەڵامی قووڵترین پرسیارەکانی بداتەوە. ئەو نەریتەی زاڵ بوو، بە پەروەردگارە دانا و باڵاکەی و کۆمەڵە یەزەتەکانی وەک میترا و باوەڕەکەی بە ئازادیی ویست و سەرکەوتنی دڵنیای چاکە، ڕێگایەکی دیکەی هەڵبژارد؛ بەڵام سێبەری کاتی باوک لە کەنارەکانی چیرۆکەکەدا دەمێنێتەوە.
زروان و کوردەکان
زروانیزم وەک ڕەوتێک لە جیهانی ئایینیی ئێرانیی کۆندا، سەر بەو میراتە ڕۆحانییە فراوانترەیە کە کورد لەگەڵ گەلە ئێرانییەکانی دیکەدا هاوبەشی دەکەن. بیرکردنەوە قووڵەکانی سەردەمی ساسانی لەسەر کات و چارەنووس و سەرچاوەی چاکە و خراپە، بەشێک بوون لە جیهانی فکری و ئایینیی ئێرانی گەورە؛ ئەو جیهانەی پێشینانی کورد، وەک پێشینانی گەلە خزمەکانیان، تێگەیشتنی خۆیان لە گەردوون لێ وەرگرت.
بەڵام بە تەواوی هەڵە دەبێت زروانیزم وەک نەریتێکی زیندووی کوردی یان باوەڕی کوردەکان پێشکەش بکرێت، هەروەک هەڵە دەبێت وەک زەردەشتیی ڕەسمی پێشکەش بکرێت. لقێکی لاوەکیی خواشناسیی جێمشتومڕ و تا ڕادەیەکی زۆر لەناوچووە، کە زۆربەی بە پارچەدەق و ڕاپۆرتەکانی ڕەخنەگرەکانی ناسراوە. کورد دەتوانن لە نێو ئەو ڕەوتە زۆرە سەرنجڕاکێشانەی جیهانە ئێرانییە فراوانترەکەی لێیان بۆماوە بژمێرن؛ یادەوەرییەک لە قووڵی و بوێریی بیری ئێرانیی کۆن، بەبێ ئەوەی بە هەڵە وەک ئایینێکی کوردی یان ڕەوتی سەرەکیی باوەڕەکە دایبنێن.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا زروانیزم هیچ کاتێک ئایینێکی ڕاستەقینە و ڕێکخراو بووە؟ ئەمە بەڕاستی جێی مشتومڕە. هەندێک زانا پێشتر باوەڕیان وابوو کە لە ژێر فەرمانڕەواییی پاشا ساسانییەکاندا شێوەی زاڵ یان تەنانەت دەوڵەتیی زەردەشتی بوو؛ ئەوانی دیکە وەک بیرکردنەوەیەکی خواشناسیی دەستەبژێر لە نێو کاهین و خانەدانەکاندا دەیبینن، نەک دامەزراوەیەکی ئایینیی جیا بە پەرستەرانی خۆیەوە. لە ڕاستیدا، خودی ناوی زروانیزمیش ڕەنگە گومڕاکەر بێت، چونکە ئەگەری کەمە هیچ کەسێک بەڕاستی زروانی بەو شێوەیە پەرستبێت کە پەروەردگاری دانا پەرسترا؛ کەسایەتیی کات زیاتر بابەتی بیرکردنەوە بوو تا خودایەک بە ڕێوڕەسمی پەرستنی خۆیەوە.
ئایا ئەمە باوەڕی زەردەشتییەکانە؟ نەخێر. زروانیزم ڕەوتێکی جێمشتومڕی کەمینەیە کە زەردەشتیی ڕەسمی وەک لادان لە ئایین ڕەتی کردەوە و زەردەشتییە زیندووەکانی ئەمڕۆ زروانی نین. باوەڕە سەرەکییەکە ئەوەیە کە ئەهوورا مەزدا تاکە خودای باڵا و نائافرێنراوە و هەرگیز منداڵی هیچ بوونەوەرێکی دیکە نییە، هەروەها ئازادیی ویستی هەر کەسێک پشتڕاست دەکاتەوە. ئەفسانەی لەدایکبوونی جمکەکان هەرگیز نابێت وەک فێرکاریی ئاساییی زەردەشتی پێشکەش بکرێت.
ئایا زروان بەشێک بوو لە پەیامی سەرەتاییی زەردەشت یان دواتر زیاد کرا؟ ئەمەش جێی مشتومڕە. هەندێک باسی ئەوە دەکەن کە بیرکردنەوە لەسەر کات زۆر کۆن بووە و دواتر لە نەریتەکە پاک کراوەتەوە؛ ئەوانی دیکەش دەڵێن ئەفسانە پەرەپێدراوەکە تەنها لە سەردەمی ساسانی سەری هەڵدا، ڕەنگە بەشێک لە هۆکارەکە چارەسەرکردنی مەتەڵێک بووبێت لە دەقە پیرۆزە کۆنەکاندا کە باسی دوو ڕۆحی جمکی سەرەتایییان دەکرد و وا دەردەکەوت پرسیاری ئەوەیان دەورووژاند کە باوکیان کێ دەبێت. وەڵامە ڕاستگۆیانەکە ئەوەیە کە بنەچەکانی زروانیزم هێشتا نادیارن و باشترە وەک بەشێکی سەرنجڕاکێش و جێمشتومڕ مامەڵەی لەگەڵ بکرێت تا بەشێکی یەکلایی کراوە.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
ئەهوورا مەزدا: پەروەردگاری دانای باڵا، جمکێکی ئافرێنراو لە ئەفسانە زروانییەکەدا
ئەهریمەن: ڕۆحی خراپە، جمکە تاریکەکەی لە گومانی زروان لەدایک بوو
زەردەشت: ئەو پێغەمبەرەی زروانیزم فێرکاریی ئازادیی ویستی خستە ژێر پرسیار
فراشۆکەرتی: نوێکردنەوەی جیهان لە کۆتایی فەرمانڕەواییی سنوورداری خراپەدا
ئەمەشا سپەنتاکان: جاودانە خێربەخشەکانی جیهانە چاکە ئافرێنراوەکەی باوەڕی ڕەسمی
ڕەشنو: یەزەتەی دادپەروەری و ڕوانگەی باوەڕەکە بۆ دادوەری و هەڵبژاردنی ئازاد
پرسیارە باوەکان
زروان کێیە؟
زروان بەرجەستەبوونی کاتی بێکۆتایی و چارەنووسە لە ئایینی ئێرانیی کۆندا. لە ڕەوتە جێمشتومڕەکەی بە زروانیزم ناسراوە، بە سەرچاوە سەرەتاییە بێلایەنەکە و باوکی دوو ڕۆحە جمکەکە دادەنرێت: ئۆهرمەزدی پەروەردگاری دانا و چاک و ئەهریمەنی ڕۆحی خراپە؛ بیرۆکەیەک کە بە ڕوونی لە باوەڕی زەردەشتیی ڕەسمی جیاوازە.
ئەفسانە زروانییەکەی جمکەکان چییە؟
دەگێڕێتەوە کە زروان پێش هەموو شتێک بە تەنها بوو و بۆ هەزار ساڵ قوربانی کرد تا کوڕێکی هەبێت، بەڵام لە ساتێکی گوماندا دووی پێک هێنا: ئۆهرمەزد لە قوربانییەکە و ئەهریمەن لە گومانەکە. سوێندی خوارد کە یەکەم لەدایکبوو فەرمان دەڕانێت و ئەهریمەن بە زۆر یەکەم جار هاتە دەرەوە و فەرمانڕەوایییەکی سنوورداری بەدەست هێنا پێش ئەوەی چاکە بۆ هەمیشە سەر بکەوێت.
ئایا زروانیزم و زەردەشتی یەک شتن؟
نەخێر. زروانیزم ڕەوتێکی جێمشتومڕی کەمینەیە کە زەردەشتیی ڕەسمی وەک لادان لە ئایین ڕەتی کردەوە. زەردەشتیی سەرەکی ئەوەیە کە ئەهوورا مەزدا تاکە خودای باڵا و نائافرێنراوە، هەرگیز منداڵی بوونەوەرێکی دیکە نییە، و ئازادیی ویستی مرۆڤ پشتڕاست دەکاتەوە؛ ئەفسانە زروانییەکە لەگەڵ هەردوو ئەمانە ناکۆکە.
بۆچی زروانیزم بە لادان لە ئایین دادەنرێت؟
چونکە لە دوو باوەڕی ناوەندیی زەردەشتی جیاوازە: ئەهوورا مەزدا خودای باڵا و نائافرێنراوە و مرۆڤ ئازادیی ویستی هەیە. بە کردنی پەروەردگاری دانا بە جمکێکی ئافرێنراو و دانانی کاتی بەستراو بە چارەنووس لە سەرووی هەموواندا، زروانیزم هەم خودای باڵا و هەم ئازادیی مرۆڤی کەم کردەوە و باوەڕی ڕەسمی مەحکوومی کرد.
بۆچی زانیاریی هێندە کەممان لەسەر زروانیزم هەیە؟
چونکە دەقە پیرۆزەکانی خۆی نەماون. ئەفسانەکە زۆربەی لەلایەن نووسەرە دەرەکییە دژبەرەکانەوە پارێزراوە، وەک ئەزنیکی کۆڵب، ئەسقوفە ئەرمەنییەکە کە بۆ هێرشکردنە سەری تۆماری کرد؛ لە کاتێکدا وا دەردەکەوێت دەستکاریکەرانی دواتری زەردەشتیی ڕەسمی کەسایەتیی زروانیان لە دەقەکانی خۆیان سڕیبێتەوە.
ئایا هیچ کەسێک بەڕاستی زروانی پەرستووە؟
بە ئەگەری زۆر بەو شێوەیە نەبووبێت کە پەروەردگاری دانا پەرسترا. ناوی زروانیزم ڕەنگە گومڕاکەر بێت، چونکە وا دەردەکەوێت زروان زیاتر بابەتی بیرکردنەوەی خواشناسی بووبێت تا خودایەک بە ڕێوڕەسمی پەرستنی خۆیەوە. لە نەریتەکەدا پەرستن بۆ ئەهوورا مەزدا و بوونەوەرە چاکە ئافرێنراوەکان تەرخان کرابوو.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Zurvanism - Encyclopaedia Iranica
Zurvanism - Encyclopaedia Britannica
Zorvanism - World History Encyclopedia