مقدمه
اندکی بیش از نیم قرن، دودمانی کرد بر یکی از مهم‌ترین مناطق کوهستانی جهان اسلام در قرون وسطی از نظر راهبردی فرمان می‌راند. حسنویان، مسلمانان شیعهٔ دوازده‌امامی برخاسته از اتحادیهٔ ایلی کردِ برزیکانی، تقریباً از 959 تا 1015 بر زاگرس مرکزی حکومت کردند و امیرنشینی را اداره می‌کردند که از فلات ایران تا مرزهای بالادست دجله امتداد داشت. چهار نسل از امیران حسنوی، از پایتخت خود در دینور و دژ استوار کوهستانی‌شان در سرماج، نزدیک بیستون، بر شبکه‌ای از دژهای کردی، اتحادهای ایلی و راه‌های بازرگانی نظارت داشتند که سرزمین‌های اصلی ایرانی آل‌بویه را به جزیره در بین‌النهرین پیوند می‌داد.
دوران طلایی این دودمان در فرمانروایی طولانی بدر بن حسنویه (979–1014)، یکی از نامدارترین فرمانروایان کرد قرون وسطی، فرا رسید. وقایع‌نگاران هم‌روزگار، بدر را دادگر، پارسا، بخشنده و در سیاست ورزیده وصف کرده‌اند؛ امیری کرد که مسجد و مدرسه می‌ساخت، بر بازارها نظم برقرار می‌کرد، از عالمان سنی و شیعه به یکسان حمایت می‌نمود، برای خانواده‌های زائرانی که در حج جان می‌باختند مستمری می‌پرداخت و سپاهی از سواره‌نظام ایلی کرد نگاه می‌داشت که عضدالدولهٔ بزرگِ بویی زمانی بیهوده برای مطیع‌کردنش کوشیده بود.
حسنویان در کنارِ مروانیانِ دیاربکر و شدادیانِ قفقاز، سومین دودمان بزرگ کرد در «میان‌پردهٔ کردی» سدهٔ یازدهم را تشکیل می‌دهند؛ دورانی که حکومت‌های کرد بر گستره‌های پهناوری از جهان اسلام قرون وسطی، از قفقاز جنوبی تا خلیج فارس، تسلط داشتند. این داستان شاخهٔ زاگرس مرکزیِ آن شکوفایی کردی است.
خاستگاه‌ها: ایل برزیکانی و مرزهای زاگرس
دودمان حسنوی از برزیکانی‌ها برخاست؛ یکی از اتحادیه‌های بزرگ ایلی کرد در کوهستان‌های زاگرس مرکزی. برزیکانی‌ها در نواحی ناهموار میان همدان، کرمانشاه، دینور و شهرزور مستقر بودند؛ منطقه‌ای از چراگاه‌ها، دره‌های عمیق و دژهای سنگی که از مدت‌ها پیش از فتوحات اسلامی پناهگاه ایل‌های کرد بود. تا میانهٔ سدهٔ دهم، برزیکانی‌ها به یکی از نیرومندترین مجموعه‌های ایلی در ارتفاعات غرب ایران بدل شده بودند و یکی از خاندان‌های پیشرو آنان به‌زودی دودمانی تأسیس می‌کرد.
زمینهٔ سیاسی ظهور حسنویان، فروپاشی طولانی اقتدار مرکزی عباسی بود. تا دههٔ 940، خلافت در بغداد به نهادی تشریفاتی تبدیل شده بود؛ قدرت واقعی در عراق و غرب ایران به دودمان آل‌بویه انتقال یافت، فرمانروایان ایرانی دیلمی که بغداد را در 945 فتح کرده و قلمرو خود را میان خویشاوندانی تقسیم کرده بودند که از شیراز، ری و خود پایتخت عباسی فرمان می‌راندند. این بازآرایی بویی در سراسر زاگرس برای سران محلی کرد فرصت‌هایی پدید آورد. یکی از آنان جنگاور برزیکانی، حسنویه بن حسین، بود.
پیش از حسنویان، خاندان ایلی کرد دیگری به نام عیشانیان (عیشانیه) در زاگرس مرکزی حضور داشتند که امیرانشان، غانم و ونداد، حدود پنجاه سال اقتدار عباسی را در دینور، همدان و نهاوند تصاحب کرده بودند. اما تا 960 این دودمان پیشین کرد رو به فروپاشی می‌رفت. بازماندگان عیشانیان نمی‌توانستند دژهای خود را در برابر فشار آل‌بویه و دسته‌های رقیب کرد حفظ کنند. حسنویه یکی از آن رقیبان بود و در خلأ سیاسی ناشی از فروپاشی عیشانیان، دولتی کردی و تازه برپا می‌کرد.
بنیان‌گذار: حسنویه بن حسین (حدود 961–979)
حسنویه بن حسین که در عربی ابوالفوارس و در کردی میر حسنوی (Mîr Hesnewî) نامیده می‌شود، بنیان‌گذار این دودمان بود. او پسر یکی از سران کرد برزیکانی به نام حسین بود و در اواخر دههٔ 950 و اوایل دههٔ 960 با تصرف رشته‌ای از دژهای کوهستانی در سراسر زاگرس مرکزی به قدرتی منطقه‌ای بدل شد. تا 961 میلادی، تاریخی که بیش از همه برای تأسیس دودمان ذکر می‌شود، بر شبکه‌ای از دژها تسلط داشت که هستهٔ سرزمینی امیرنشینش را مشخص می‌کرد.
نبوغ سیاسی حسنویه در شناخت او از قدرت آل‌بویه بود. او به‌جای رویارویی مستقیم با بوییان، با آنان متحد شد؛ در برابر سامانیان خراسان از آنان پشتیبانی کرد، برای لشکرکشی‌هایشان سواره‌نظام کرد فراهم آورد و در مقابل به‌تدریج به‌رسمیت‌شناختن خودمختاری‌اش را به دست آورد. در فاصلهٔ یک نسل، قلمرو او لرستان، دینور، نهاوند، داقوق، شهرزور و همدان را در بر می‌گرفت. نفوذش در شمال به آذربایجان و در جنوب به دشت خوزستان می‌رسید. دینور، شهری کهن در فلات ایران که در سده‌های پیشین به عنوان مرکز حدیث‌پژوهی و دانش فارسی و عربی شهرت داشت، پایتخت اداری او شد.
رابطهٔ حسنویه با آل‌بویه آزموده شد، اما هرگز نگسست. هنگامی که سهلان بن مسافر، حاکم بویی همدان، کوشید قدرت فزایندهٔ حسنویه را مهار کند، امیر کرد در نبرد با او روبه‌رو شد و شکستش داد. این پیروزی اصل حسنوی را تثبیت کرد: اتحاد تاکتیکی با آل‌بویه، اما هرگز فرمان‌برداری از آنان. حسنویه در حدود دو دهه فرمانروایی، از ساکنان پیرامون همدان در برابر حمایت از آنان پول می‌گرفت، راه‌های بازرگانی زاگرس مرکزی را در اختیار داشت و یکی از مهم‌ترین امیرنشین‌های کرد جهان اسلام سدهٔ دهم را بنا کرد.
او در 979 میلادی در دژ استوار کوهستانی خود در سرماج، در جنوب محوطهٔ نقش‌برجستهٔ بزرگ هخامنشی بیستون، درگذشت. بحران جانشینی پس از مرگش نزدیک بود دودمان را نابود کند.
بحران بویی و مداخلهٔ عضدالدوله
هنگامی که حسنویه درگذشت، پسرانش به جنگ داخلی افتادند. این کشمکش صرفاً داخلی نبود: عضدالدوله، سلطان بزرگ بویی، را نیز درگیر کرد که فرصتی می‌دید تا مسئلهٔ خودمختاری کردها در زاگرس مرکزی را یک‌بار برای همیشه حل کند. عضدالدوله جانب یکی از پسران حسنویه، بدر بن حسنویه، را گرفت و به او در حذف رقیبانش کمک کرد.
بهای این کار سنگین بود. عضدالدوله همهٔ پسران دیگر حسنویه را اعدام کرد و بدر را به عنوان تنها وارث بازمانده باقی گذاشت. سپس سلطان بویی بدر را رسماً به فرمانروایی امیرنشین حسنوی گماشت، اما در مقام حاکمی وابسته به آل‌بویه. این برادرکشی حتی بر اساس معیارهای جانشینی دودمانی در جهان اسلام قرون وسطی نیز بی‌رحمانه بود و شرایط سیاسی بقای دودمان را تعیین کرد: خودمختاری حسنوی حفظ شد، اما تنها در چارچوب بویی و تنها با پرداخت سنگین‌ترین بهای ممکن از خون.
این آغازی نامبارک برای فرمانروایی سی‌وپنج‌ساله‌ای بود که برخلاف انتظار، به دوران طلایی دودمان بدل می‌شد.
دوران طلایی: بدر بن حسنویه (979–1014)
بدر بن حسنویه یکی از نامدارترین فرمانروایان تاریخ کرد در قرون وسطی است. او در سی‌وپنج سال فرمانروایی خود، امیرنشین حسنوی را از امارتی مرزی به یکی از باثبات‌ترین دولت‌های کرد جهان اسلام قرون وسطی بدل کرد که از نظر فرهنگی نیز از پربارترین آن‌ها بود. منابع هم‌روزگار و نزدیک به روزگار او، از جمله ابن‌اثیر، ابن‌مسکویه و بیهقیِ وقایع‌نگار فارسی‌زبان، بدر را با اوصافی استثنایی توصیف می‌کنند: دادگر، پارسا، دانشور، بخشنده، ماهر در جنگ و زیرک در سیاست.
گسترش سرزمینی. دولت حسنوی در روزگار بدر به بیشترین گسترهٔ خود رسید. او شاپورخواست، بروجرد، اهواز، ایلام، کرمانشاه و حلوان را به قلمرو دودمان افزود. سلطهٔ حسنوی را در سراسر زاگرس، از فلات ایران تا کوهپایه‌های غربی مشرف بر دشت بین‌النهرین، گسترش داد. امیرنشین او در اوج خود از شمال غرب با امارت مروانی دیاربکر و از جنوب با سرزمین اصلی آل‌بویه در عراق هم‌مرز بود.
عمران عمومی و حمایت از شهرها. بدر فرمانروایی سازنده بود. در سراسر قلمرو خود مسجد و مدرسه ساخت؛ بیمارستان و کاروان‌سرا بنا کرد؛ در همدان بازاری سودآور برپا ساخت که درآمدش هزینهٔ موقوفات خیریه را تأمین می‌کرد؛ و دژهای سراسر زاگرس مرکزی را مرمت نمود. دژ کوهستانی سرماج، جایی که پدرش درگذشته بود، زیر نظر او به قلعه‌ای باز هم استوارتر تبدیل شد. دینور، پایتخت، بازسازمان‌دهی شد و گسترش یافت.
حمایت دینی. اگرچه حسنویان در اعتقاد شخصی خود شیعهٔ دوازده‌امامی بودند، بدر به حمایت از عالمان طیف‌های گوناگون دینی شهرت داشت. او به علمای سنی و شیعه به یکسان مستمری می‌پرداخت، از زائران مکه و زیارتگاه‌های شیعی عراق حمایت می‌کرد و بنا بر گزارش‌ها به خانواده‌های زائرانی که در راه حج جان می‌باختند کمک مالی می‌داد. مدارای دینی او از ویژگی‌های حکمرانی حسنوی بود: دودمانی کرد و شیعه که همسانی مذهبی را بر رعایای عمدتاً سنی خود تحمیل نمی‌کرد.
توان نظامی. حسنویان، مانند مروانیان و شدادیان، به‌جای غلامان ترک بر سواره‌نظام ایلی کرد تکیه داشتند. سپاه بدر از برزیکانی‌ها و اتحادیه‌های هم‌پیمان کرد فراهم می‌شد و از کارآمدترین نیروهای زاگرس و شمال فلات ایران به شمار می‌رفت. او در برابر ایل‌های رقیب کرد لشکرکشی‌های موفقی داشت؛ مهم‌تر از همه عنازیان با رهبری شاذنجانی که سرانجام جانشین او می‌شدند. بدر استقلال دودمان را حتی هنگامی حفظ کرد که قدرت بویی پس از مرگ عضدالدوله در 983 رو به چندپارگی گذاشت.
دوام سیاسی. فرمانروایی تقریباً سی‌وپنج‌سالهٔ بدر از طولانی‌ترین دوره‌های حکمرانی در تاریخ دودمان‌های کرد قرون وسطی است. هنگامی که در 1014 درگذشت، دولت حسنوی در اوج سرزمینی و فرهنگی خود بود. مرگ او بحرانی در جانشینی برانگیخت که دودمان از آن جان به در نمی‌برد.
پایان دودمان: هلال و ظاهر (1014–1015)
پس از بدر، پسرش هلال بن بدر جانشین شد، اما فرمانروایی هلال کوتاه و مناقشه‌برانگیز بود. برخی منابع او را بیش از همه چهره‌ای انتقالی میان فرمانروایی طولانی پدرش و فروپاشی دودمان ثبت کرده‌اند؛ منابع دیگر یادآور می‌شوند که قدرتش پیش‌تر با مداخلهٔ آل‌بویه از جنوب و فشار عنازیان از غرب محدود شده بود. پیش از گذشت یک سال از جلوسش، هلال یا درگذشته بود یا کنار زده شده بود.
تخت به پسر هلال، یعنی نوهٔ بدر، ظاهر بن هلال بن بدر، رسید که آخرین امیر حسنوی شد. فرمانروایی ظاهر تنها چند ماه دوام آورد. امیر بویی، شمس‌الدوله، او را از قلمرو دودمان بیرون راند و ظاهر اندکی پس از آن کشته شد. مرگ آخرین حسنوی در سرماج ثبت شده است؛ همان دژ کوهستانی‌ای که حسنویه سی‌وشش سال پیش‌تر در آن درگذشته بود. این رویداد در 1015 میلادی رخ داد، درست هنگامی که نخستین پیشاهنگان ترکمان سلجوقی از شرق وارد زاگرس مرکزی می‌شدند.
این دودمان اندکی بیش از نیم قرن دوام آورده بود. فروپاشی سریع بود و میراث سرزمینی آن تقسیم شد.
جانشینی عنازیان و پایان خودمختاری کردها در زاگرس
جانشینان بلافصل حسنویان در زاگرس غربی و مرکزی، عنازیان بودند؛ دودمان کرد دیگری که این بار از اتحادیهٔ ایلی شاذنجان برخاسته بود. ابوالفتح محمد بن عناز، بنیان‌گذار عنازیان (درگذشتهٔ 1010)، هم‌روزگار و رقیب بدر بن حسنویه بود؛ با فروپاشی قدرت حسنوی، جانشینان او بخش‌های غربی قلمرو پیشین حسنویان را در اختیار گرفتند و امیرنشین عنازی به شکل‌های گوناگون تا 1117 دوام آورد و از مروانیان و شدادیان هر دو بیشتر عمر کرد.
بخش‌های شرقی قلمرو پیشین حسنوی به آل‌بویه رسید؛ بخش‌های جنوبی را کاکویان گرفتند، دودمانی ایرانی و دیلمی با مرکزیت اصفهان. در فاصلهٔ یک نسل، تمام منطقه، اعم از حسنوی، عنازی، بویی و کاکویی، در امپراتوری رو به گسترش سلجوقی به رهبری طغرل بگ ادغام می‌شد. تا میانهٔ سدهٔ یازدهم، دوران امیرنشین‌های مستقل کرد در زاگرس پایان یافته بود، هرچند دودمان‌های کرد در مرزهای غربی و شمالی به فرمانروایی ادامه دادند (مروانیان تا 1085 و شدادیان تا 1199).
میراث فرهنگی: سرماج، دینور و حمایت شیعی
میراث حسنویان در سه عرصهٔ متمایز باقی مانده است.
دژهای کوهستانی. سرماج، در جنوب محوطهٔ نقش‌برجستهٔ هخامنشی بیستون و بر راه میان کرمانشاه و همدان، مهم‌ترین دژ استوار این دودمان بود. حسنویه و ظاهر هر دو در آنجا درگذشتند. گرچه قلعه امروزه ویرانه است، محوطهٔ سرماج همچنان مرجعی کلیدی در باستان‌شناسی معماری نظامی کرد در قرون وسطی است و جایگاه آن در پاسداری از مسیر گذرگاه زاگرس مرکزی، گواه اندیشهٔ راهبردی حسنویان است.
دینور. دینور، پایتخت دودمان، در سده‌های هشتم و نهم مرکز حدیث‌پژوهی اهل سنت بود و سپس در روزگار حسنویه و بدر به مقر دودمانی کرد و شیعه تبدیل شد. حیات فکری شهر در دورهٔ حسنویان غنی بود: مدرسه‌ها، مسجدها و موقوفات علمی؛ مستمری برای علمای سنت‌های گوناگون؛ و بازاری ضابطه‌مند که هزینهٔ موقوفات خیریه را تأمین می‌کرد. گرچه دینور پس از فتوحات سلجوقی به‌شدت افول کرد و اکنون محوطه‌ای ویران در نزدیکی بیستون در استان کرمانشاه است، شکوفایی آن در قرون وسطی و در روزگار حسنویان در وقایع‌نامه‌های فارسی و عربی ثبت شده است.
حمایت شیعهٔ دوازده‌امامی. حسنویان نخستین دودمان بزرگ کرد بودند که اسلام شیعهٔ دوازده‌امامی را به عنوان باور دینی شخصی خود پذیرفتند. این امر از نظر تاریخی اهمیت دارد: اگرچه دودمان‌های بعدی کرد (ایوبی، مملوک و جمعیت‌های امروزی کرد سنی) عمدتاً سنی می‌شدند، حسنویان کرد و شیعه پیشینه‌ای برای جمعیت‌های شیعهٔ کرد بودند که امروز نیز حضور دارند؛ به‌ویژه در کردستان ایران و عراق و در میان گروه‌هایی مانند کردهای فیلی و جمعیت‌های کرد محور کرمانشاه و ایلام. حسنویان نشان دادند که هویت سیاسی کردی و هویت مذهبی شیعهٔ دوازده‌امامی می‌توانند در چارچوب دولتی بزرگ در قرون وسطی همزیستی داشته باشند.
جایگاه در تاریخ کرد
حسنویان در تاریخ ثبت‌شدهٔ کرد جایگاهی متمایز دارند. آنان همراه با مروانیان دیاربکر، شدادیان قفقاز، جانشینان عنازی و ایوبیان آغازین، هستهٔ آنچه «میان‌پردهٔ کردی» نامیده می‌شود را تشکیل می‌دهند؛ دوره‌ای تقریباً از 950 تا 1150 میلادی که دودمان‌های کرد بر بخش‌های بزرگی از جهان اسلام قرون وسطی تسلط داشتند.
در میان این دودمان‌ها، حسنویان به چند دلیل برجسته‌اند. نخست، آنان قدرت بزرگ کرد در زاگرس مرکزی بودند؛ کانون جغرافیایی جمعیت‌های کردی‌زبان ایران در قرون وسطی و دوران معاصر. درحالی‌که مروانیان بر مرز غربی بین‌النهرین و شدادیان بر قفقاز فرمان می‌راندند، حسنویان هستهٔ کوهستانی‌ای را در اختیار داشتند که از آن زمان تاکنون از نظر زبان و هویت کردی باقی مانده است. دوم، آنان شیعه بودند. درحالی‌که بیشتر دودمان‌های دیگر کرد آن دوره سنی بودند، حسنویان شیعیان معتقد دوازده‌امامی بودند و حمایت همراه با مدارای آنان از علمای سنی و شیعه به یکسان، پیش‌درآمدی بر تکثر دینی حکومت‌های بعدی کرد در قرون وسطی بود. سوم، دوران طلایی آنان به فرمانروایی بدر بن حسنویه یکی از طولانی‌ترین و باثبات‌ترین دوره‌های حکومت در تاریخ دودمان‌های کرد قرون وسطی و از پربارترین آن‌ها از نظر فرهنگی است؛ دوره‌ای که تنها با فرمانروایی نصرالدولهٔ مروانی و ابوالاسوار شاوور اولِ شدادی قابل مقایسه است.
حسنویان برای هویت معاصر کرد به عنوان دودمان کرمانشاه، دینور و کانون کردهای ایران اهمیت دارند. شهرهایی که بر آن‌ها فرمان راندند، یعنی کرمانشاه، همدان، سلیمانیه و کرکوک، امروز نیز از مراکز عمدهٔ شهری کرد به شمار می‌روند. نام ایلی برزیکانی در نام‌شناسی کردی معاصر باقی مانده است. خاطرهٔ تاریخی بدر بن حسنویه، پارسا، دادگر و دانشور، نیز از سدهٔ یازدهم بخشی از سنت معتبر تاریخ‌نگاری کرد بوده است.
گاه‌شمار
حدود 959–961 میلادی ـ حسنویه بن حسین دژهای سراسر زاگرس مرکزی را تصرف و دودمان را تأسیس می‌کند. حدود 961–970 ـ حسنویه تسلط خود را بر لرستان، دینور، نهاوند، داقوق، شهرزور و همدان تثبیت می‌کند و در برابر سامانیان با آل‌بویه متحد می‌شود. حدود دههٔ 970 ـ حسنویه حاکم بویی، سهلان بن مسافر، را در همدان شکست می‌دهد؛ نفوذش به آذربایجان گسترش می‌یابد. 979 ـ مرگ حسنویه در دژ سرماج. 979–982 ـ جنگ جانشینی میان پسران حسنویه؛ عضدالدوله مداخله می‌کند، همهٔ پسران جز بدر را اعدام می‌کند و بدر را به فرمانروایی می‌گمارد. 983 ـ مرگ عضدالدوله؛ بدر حکومت تقریباً مستقل خود را تثبیت می‌کند. حدود 1000–1014 ـ اوج سرزمینی بدر؛ دودمان افزون بر قلمرو پیشین خود، شاپورخواست، بروجرد، اهواز، ایلام، کرمانشاه و حلوان را در اختیار دارد. 1010 ـ مرگ ابوالفتح محمد بن عناز، بنیان‌گذار دودمان رقیب عنازی. 1014 ـ مرگ بدر بن حسنویه؛ هلال بن بدر جانشین می‌شود. 1014–1015 ـ فرمانروایی کوتاه هلال؛ ظاهر بن هلال جانشین می‌شود. 1015 ـ شمس‌الدولهٔ بویی ظاهر را بیرون می‌راند؛ ظاهر کشته می‌شود؛ دودمان در سرماج پایان می‌یابد. میانهٔ سدهٔ یازدهم ـ عنازیان، آل‌بویه و کاکویان قلمرو پیشین حسنوی را تقسیم می‌کنند؛ تمام منطقه سرانجام به دست سلجوقیان به رهبری طغرل بگ می‌افتد.
فرمانروایان دودمان حسنوی
چهار امیر حسنوی در تاریخ تقریباً پنجاه‌وپنج‌سالهٔ این دودمان ثبت شده‌اند. وبگاه تاریخ کرد زندگی‌نامهٔ هر یک را در خود جای داده است.
حسنویه بن حسین، بنیان‌گذار؛ سرکردهٔ کرد برزیکانی که با لشکرکشی و تصرف پیاپی دژها در سراسر زاگرس مرکزی، امیرنشین را بنا کرد (حدود 961–979). بدر بن حسنویه، حامی بزرگ؛ امیری با طولانی‌ترین دورهٔ فرمانروایی در این دودمان که حکومت سی‌وپنج‌ساله‌اش نمایانگر دوران طلایی حسنوی است (979–1014). هلال بن بدر، جانشین کوتاه‌مدت؛ پسر بدر بزرگ که فرمانروایی‌اش پیش از کنار زده‌شدن تنها چند ماه دوام داشت (1014). ظاهر بن هلال بن بدر، آخرین حسنوی؛ نوهٔ بدر که شمس‌الدولهٔ بویی بیرونش راند و در سرماج کشته شد (1014–1015).
پرسش و پاسخ: شناخت دودمان حسنوی
آیا حسنویان کرد بودند؟ بله. حسنویه بن حسین، بنیان‌گذار دودمان، از اتحادیهٔ ایلی کرد برزیکانی برخاسته بود و هویت کردی این خاندان در منابع دست‌اول عربی و فارسی، یعنی آثار ابن‌اثیر، ابن‌مسکویه و بیهقی، و نیز در پژوهش‌های دانشگاهی معاصر، از جمله دانشنامهٔ اسلام و دانشنامهٔ ایرانیکا، مستند شده است. نام کردی حسنویه، میر حسنوی (Mîr Hesnewî)، و ماندگاری نام ایلی برزیکانی در نام‌شناسی کردی، هر دو سرشت کردی این دودمان را تأیید می‌کنند.
آیا حسنویان سنی بودند یا شیعه؟ شیعهٔ دوازده‌امامی. حسنویان نخستین دودمان بزرگ کرد بودند که اسلام شیعهٔ دوازده‌امامی را به عنوان باور دینی شخصی خود پذیرفتند. آنان از علمای سنی و شیعه هر دو حمایت می‌کردند و همسانی مذهبی را بر رعایای خود تحمیل نمی‌نمودند، اما هویت مذهبی دودمان به‌روشنی شیعی بود.
دینور کجا بود؟ دینور شهری مهم در ایران قرون وسطی، در فلات زاگرس مرکزی و در محدودهٔ استان امروزی کرمانشاه در غرب ایران بود. این شهر که در آغاز دورهٔ عباسی مرکز نامدار حدیث‌پژوهی بود، به پایتخت اداری حسنویان تبدیل شد. امروز محوطه‌ای باستان‌شناختی و ویران است، اما همچنان مرجعی مهم برای تاریخ کرد در قرون وسطی به شمار می‌رود.
بدر بن حسنویه که بود؟ امیری از نسل چهارم حسنوی که فرمانروایی طولانی‌اش (979–1014) دوران طلایی دودمان به شمار می‌رود. بدر از نامدارترین فرمانروایان تاریخ کرد در قرون وسطی است؛ ابن‌اثیر، ابن‌مسکویه و بیهقی او را الگوی دادگری، پارسایی و حکمرانی نیک وصف کرده‌اند. او از عالمان فارغ از مرزبندی‌های مذهبی حمایت می‌کرد، به زائران مستمری می‌پرداخت، مسجد و بازار می‌ساخت و سی‌وپنج سال توان نظامی حسنوی را در برابر فشار آل‌بویه حفظ کرد.
چه چیزی به دودمان حسنوی پایان داد؟ ترکیبی از بحران داخلی جانشینی و فشار بیرونی. پس از مرگ بدر در 1014، پسرش هلال مدتی کوتاه حکومت کرد و سپس کنار زده شد؛ نوه‌اش ظاهر تنها چند ماه دوام آورد و در 1015 به دست امیر بویی، شمس‌الدوله، اخراج و کشته شد. قلمرو میان عنازیان، دودمان رقیب کرد، آل‌بویه و کاکویان تقسیم شد و سرانجام در امپراتوری سلجوقی ادغام گشت.
رابطهٔ حسنویان و عنازیان چه بود؟ عنازیان که از ایل کرد شاذنجان برخاسته بودند، در روزگار بدر بن حسنویه و جانشینانش رقیبان حسنویان بودند. پس از فروپاشی حسنویان در 1015، عنازیان بخش‌های غربی قلمرو آنان را در اختیار گرفتند و تا 1117 در زاگرس مرکزی فرمان راندند؛ بدین‌ترتیب عنازیان بادوام‌ترین دودمان کرد زاگرس شدند.
چرا سرماج اهمیت دارد؟ سرماج، در جنوب بیستون و بر راه کرمانشاه و همدان، دژ اصلی حسنویان بود؛ قلعه‌ای کوهستانی که بر مسیر گذرگاه زاگرس مرکزی تسلط داشت. حسنویه، بنیان‌گذار دودمان، و ظاهر، آخرین فرمانروای آن، هر دو در آنجا درگذشتند. قلعه امروزه ویران است، اما همچنان مرجعی مهم برای معماری نظامی کرد در قرون وسطی به شمار می‌رود.
میراث امروزی حسنویان چیست؟ حسنویان از سه نظر برای هویت معاصر کرد اهمیت دارند. نخست، آنان دودمان کانون کردهای ایران بودند؛ کرمانشاه، همدان، دینور و زاگرس مرکزی، سرزمینی که امروز نیز عمدتاً کردنشین است. دوم، نشان دادند که هویت سیاسی کردی می‌تواند در کنار هویت مذهبی شیعهٔ دوازده‌امامی پایدار بماند و پیش‌درآمدی بر جمعیت‌های شیعهٔ کرد باشد که در ایران و عراق معاصر نیز حضور دارند. سوم، فرمانروایی بدر بن حسنویه همچنان در تاریخ‌نگاری کرد معیاری برای تصور حکمرانی کردی دادگر، پارسا و پربار از نظر فرهنگی است.
نتیجه‌گیری
دودمان حسنوی حکومت بزرگ کرد در زاگرس مرکزی قرون وسطی بود؛ نیم قرن فرمانروایی کردهای شیعهٔ دوازده‌امامی بر کوهستان‌ها و فلات‌هایی که سرزمین‌های اصلی ایران را به بین‌النهرین پیوند می‌دهند. از تصرف دژها در سراسر سرزمین‌های ایلی برزیکانی به دست حسنویه بن حسین در حدود 961 تا مرگ نتیجه‌اش ظاهر در سرماج در 1015، چهار نسل از امیران حسنوی بر یکی از حیاتی‌ترین مناطق راهبردی جهان اسلام قرون وسطی حکومت کردند.
دوران طلایی دودمان در فرمانروایی بدر بن حسنویه از دستاوردهای بزرگ تاریخ کرد در قرون وسطی است. بدر سی‌وپنج سال دولتی را اداره کرد که دادگری، مدارای دینی، عمران عمومی و قدرت نظامی‌اش در سراسر جهان اسلام ستوده می‌شد. پسر و نوه‌ای جانشین او شدند که فرمانروایی‌های کوتاهشان نتوانست در برابر فشار آل‌بویه دوام بیاورد، اما میراثی که ساخت، یعنی سرماج، دینور، بازارها و مسجدهای همدان و سنت نظامی برزیکانی، مدت‌ها پس از سقوط دودمان سیاسی پابرجا ماند.
حسنویان همراه با مروانیانِ دیاربکر و شدادیانِ قفقاز، سه‌گانهٔ کردی جهان اسلام سدهٔ یازدهم را تشکیل می‌دهند؛ سه دودمان، سه منطقه، سه سنت فرهنگی و یک هویت سیاسی مشترک کردی. دستاورد جمعی آنان میان‌پردهٔ کردی است و جایگاه حسنویان در آن، زاگرس مرکزی است؛ کانون کوهستانی خود مردم کرد.
منابع و مآخذ علمی
منابع دست‌اول: ابن‌مسکویه، تجارب‌الامم؛ ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ؛ بیهقی، تاریخ بیهقی؛ مطالب مربوط به حسنویان در چندین وقایع‌نامهٔ عربی و فارسی سده‌های دهم و یازدهم حفظ شده است.
منابع عمدهٔ دانشگاهی: «حسنویان»، دانشنامهٔ اسلام (ویرایش 2، سی. ای. باسورث)؛ «حسنویان»، دانشنامهٔ ایرانیکا؛ «دودمان حسنوی»، دانشنامهٔ بریتانیکا؛ و. مینورسکی، مطالعاتی در تاریخ قفقاز و آثار مرتبط کمبریج دربارهٔ دودمان‌های کرد قرون وسطی؛ اندرو سی. اس. پیکاک، مقاله‌هایی دربارهٔ مرزهای ایرانی و کردی قرون وسطی؛ منابع مرجع معیار تاریخ ایران و عراق در قرون وسطی (تاریخ ایران کمبریج، تاریخ اسلام کمبریج).
زندگی‌نامه‌های وبگاه تاریخ کرد: مقالهٔ جامع به زندگی‌نامهٔ هر چهار فرمانروای حسنوی، یعنی حسنویه، بدر بن حسنویه، هلال بن بدر و ظاهر بن هلال بن بدر، پیوند می‌دهد و ارجاع‌های متقابل به مدخل‌های جامع مروانیان و شدادیان هم‌روزگار را نیز در بر دارد.