مقدمه
کردستان عراق در فاصلهٔ نسل‌کشی انفال در سال 1988 تا همه‌پرسی استقلال در سال 2017، سه دهه دگرگونی را تجربه کرد که آن را از سرزمینی ویران و بی‌دولت به منطقه‌ای خودمختار و فعال با پارلمان، نیروی نظامی و روابط خارجی خود تبدیل کرد. این مقاله رویدادهای تعیین‌کنندهٔ این تحول را پوشش می‌دهد: قیام سال 1991، راپه‌رین، که منطقهٔ امن را ایجاد کرد؛ جنگ داخلی کردها که نزدیک بود آن را نابود کند؛ جنگ عراق در سال 2003 که آن را تثبیت کرد؛ و بحران همه‌پرسی سال 2017 که حدود آن را آزمود.
فهرست مطالب
قیام کردها در سال 1991: راپه‌رین
عملیات تأمین آسایش و پیدایش خودمختاری کردها
جنگ عراق در سال 2003 و جبههٔ شمالی پیشمرگه
همه‌پرسی استقلال سال 2017 و بحران کرکوک
قیام کردها در سال 1991: راپه‌رین
در مارس 1991، بلافاصله پس از شکست عراق در جنگ خلیج فارس، کردهای شمال عراق در قیامی گسترده برخاستند که راپه‌رین، به معنای «برخاستن» در کردی، نامیده می‌شود. در عرض چند روز، رزمندگان پیشمرگه و اعضای جداشدهٔ شبه‌نظامیان کردِ به‌خدمت‌گرفته‌شده از سوی دولت، موسوم به جاش، همهٔ شهرهای بزرگ کردستان را تصرف کردند: سلیمانیه، اربیل، دهوک، کرکوک و زاخو. این قیام را جبههٔ کردستان هماهنگ می‌کرد؛ ائتلافی از حزب دموکرات کردستان به رهبری مسعود بارزانی و اتحادیهٔ میهنی کردستان به رهبری جلال طالبانی.
اما رژیم صدام حسین در حالی از جنگ خلیج فارس جان به در برد که گارد جمهوری آن دست‌نخورده مانده بود. در اواخر مارس، تانک‌ها و بالگردهای رزمی عراق ضدحمله کردند. نیروهای کرد که انتظار حمایت نظامی آمریکا را داشتند، حمایتی که هرگز نرسید، مغلوب شدند. پاسخ بی‌رحمانهٔ رژیم فاجعه‌ای انسانی به راه انداخت: حدود 1.5 میلیون کرد به‌سوی مرزهای ترکیه و ایران گریختند و در گذرگاه‌های یخ‌زدهٔ کوهستانی، شمار مرگ‌ومیر روزانه بر اثر سرمای محیط، سوءتغذیه و بیماری از 1,000 نفر فراتر رفت.
عملیات تأمین آسایش و پیدایش خودمختاری کردها
ابعاد بحران پناهندگان به مداخلهٔ بین‌المللی انجامید. در 6 آوریل 1991، ایالات متحده عملیات تأمین آسایش را آغاز کرد؛ بزرگ‌ترین عملیات بشردوستانه از نوع خود تا آن زمان. متحدان ناتو اقلام امدادی رساندند و در شمال مدار 36 درجه منطقهٔ پروازممنوع ایجاد کردند تا مانع حملهٔ نیروی هوایی عراق به جمعیت کرد شوند. تقریباً همهٔ پناهندگان توانستند به خانه‌های خود بازگردند.
منطقهٔ امن، منطقه‌ای کردی و عملاً خودمختار در داخل عراق ایجاد کرد. در سال 1992، برای نخستین بار انتخابات دموکراتیک پارلمان کردی برگزار شد. حکومت اقلیم کردستان نیروهای امنیتی، نظام آموزشی و سیاست‌های اقتصادی خود را شکل داد. برای نخستین بار در تاریخ معاصر، کردها در سرزمین خود بر خویشتن حکومت می‌کردند، هرچند این سرزمین رسماً بخشی از عراق باقی ماند.
جنگ داخلی کردها (1994–1997)
رؤیای وحدت کردها تقریباً بلافاصله فروپاشید. رقابت‌های ریشه‌دار میان حزب دموکرات کردستان و اتحادیهٔ میهنی کردستان، با ریشه در تفاوت‌های قبیله‌ای، جغرافیایی و سیاسی، در سال 1994 به جنگ داخلی آشکار تبدیل شد. این درگیری بین 3,000 تا 5,000 نفر را کشت و منطقهٔ امن کردی را به دو ادارهٔ جداگانه تقسیم کرد: حزب دموکرات کردستان بر اربیل و دهوک حکومت می‌کرد و اتحادیهٔ میهنی کردستان بر سلیمانیه.
اوج وخامت در اوت 1996 رخ داد، زمانی که حزب دموکرات کردستان ارتش صدام حسین را به منطقهٔ امن دعوت کرد تا به آن در تصرف اربیل از اتحادیهٔ میهنی کردستان کمک کند. نیروهای عراقی وارد منطقهٔ حفاظت‌شده شدند، شبکهٔ اطلاعاتی سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا در کردستان را نابود کردند و به حزب دموکرات کردستان امکان دادند شهر را بگیرد. صحنهٔ فراخواندن همان رژیمی که علیه کردها نسل‌کشی کرده بود از سوی یک جناح کرد برای جنگیدن با جناح کردی دیگر، ضربه‌ای ویرانگر به اعتبار کردها زد.
توافق واشنگتن در سال 1998، با میانجیگری ایالات متحده، رسماً به جنگ داخلی پایان داد و ترتیبی برای تقسیم قدرت برقرار کرد، اما نظام دواداره‌ای پابرجا ماند. جنگ داخلی همچنان یکی از دردناک‌ترین فصل‌های تاریخ معاصر کردهاست و همان الگوی تفرقهٔ درون‌کردی را نشان داد که از دوران امارت‌های قرون وسطی سیاست کردی را گرفتار کرده بود.
جنگ عراق در سال 2003 و جبههٔ شمالی پیشمرگه
تهاجم به عراق در سال 2003 سرنوشت کردها را دگرگون کرد. در مارس 2003، نیروهای پیشمرگهٔ هر دو حزب دموکرات کردستان و اتحادیهٔ میهنی کردستان در جبههٔ شمالی در کنار نیروهای ویژهٔ آمریکا جنگیدند. عملیات چکش وایکینگ، در حملهٔ مشترک پیشمرگه و آمریکا، منطقهٔ تحت کنترل اسلام‌گرایان انصارالاسلام در نزدیکی حلبچه را نابود کرد. سپس نیروهای پیشمرگه به‌سوی کرکوک و موصل پیش رفتند و با فروپاشی لشکرهای ارتش عراق، هر دو شهر را تصرف کردند.
سقوط صدام حسین به تهدید وجودی‌ای پایان داد که دهه‌ها زندگی کردها را تعریف کرده بود. قانون اساسی جدید عراق در سال 2005، اقلیم کردستان را به‌عنوان واحدی فدرال با دولت، پارلمان و نیروی نظامی خود به رسمیت شناخت. جلال طالبانی رئیس‌جمهور عراق شد؛ نخستین کردی که این مقام را به دست می‌آورد. منطقهٔ خودمختار کردی وارد دوره‌ای از رشد سریع اقتصادی، سرمایه‌گذاری بین‌المللی و ثبات سیاسی شد.
همه‌پرسی استقلال سال 2017 و بحران کرکوک
در 25 سپتامبر 2017، اقلیم کردستان همه‌پرسی استقلالی برگزار کرد که در آن بیش از 92% به استقلال رأی دادند. دولت مرکزی عراق، ایالات متحده، ترکیه و ایران با همه‌پرسی مخالف بودند. این رأی‌گیری به‌جای آن‌که به مذاکرات استقلال بینجامد، حملهٔ نظامی عراق را در پی داشت.
در اکتبر 2017، نیروهای عراقی و شبه‌نظامیان شیعهٔ مورد حمایت ایران، نیروهای بسیج مردمی یا حشدالشعبی، به‌سوی کرکوک و دیگر مناطق مورد مناقشه پیش رفتند. پیشمرگه‌های همسو با اتحادیهٔ میهنی کردستان بدون جنگ از کرکوک عقب نشستند؛ تصمیمی که همچنان بسیار مناقشه‌برانگیز است. نیروهای عراقی کرکوک، سنجار، مخمور، خانقین و طوزخورماتو را به‌سرعت و یکی پس از دیگری بازپس گرفتند. حکومت اقلیم کردستان حدود 40% از سرزمینی را که از سال 2014 در اختیار داشت از دست داد؛ از جمله استان نفت‌خیز کرکوک.
میراث
دورهٔ 1991 تا 2017، پیامدسازترین دوران تاریخ معاصر کردهای عراق است. راپه‌رین خودمختاری کردها را پدید آورد. جنگ داخلی نزدیک بود آن را نابود کند. جنگ 2003 آن را در قانون اساسی تثبیت کرد. همه‌پرسی 2017 آزمود که آیا خودمختاری می‌تواند به استقلال تبدیل شود و ثابت کرد که مخالفت بین‌المللی و منطقه‌ای با تشکیل دولت کردی همچنان از توان نظامی یا دیپلماتیک کردها برای دستیابی به آن نیرومندتر بود.
با وجود عقب‌گرد سال 2017، اقلیم کردستان عراق همچنان پیشرفته‌ترین تجربهٔ خودگردانی کردی در تاریخ است. این اقلیم از نسل‌کشی، جنگ داخلی، خیانت بین‌المللی و از دست دادن سرزمین جان به در برد. مسئلهٔ استقلال کردها در عراق همچنان حل‌نشده است، اما زیرساخت حکمرانی کردی، توان نظامی و آگاهی ملی که در این دهه‌ها ساخته شد، از میان نخواهد رفت.
رویدادهای مهم و گاه‌شمار
مارس 1991؛ قیام کردها، راپه‌رین؛ پیشمرگه شهرهای بزرگ را تصرف می‌کند؛ ضدحملهٔ عراق بحران گستردهٔ پناهندگان را به راه می‌اندازد
آوریل 1991؛ عملیات تأمین آسایش، منطقهٔ امن و منطقهٔ پروازممنوع را در شمال عراق برقرار می‌کند
1992؛ نخستین انتخابات دموکراتیک پارلمان کردی
1994–1997؛ جنگ داخلی کردها میان حزب دموکرات کردستان و اتحادیهٔ میهنی کردستان؛ 3,000–5,000 کشته
اوت 1996؛ حزب دموکرات کردستان ارتش عراق را به منطقهٔ امن دعوت می‌کند تا اربیل را از اتحادیهٔ میهنی کردستان بگیرد
1998؛ توافق واشنگتن به جنگ داخلی حزب دموکرات کردستان و اتحادیهٔ میهنی کردستان پایان می‌دهد
مارس 2003؛ پیشمرگه در کنار نیروهای ویژهٔ آمریکا می‌جنگد؛ عملیات چکش وایکینگ؛ تصرف کرکوک و موصل
2005؛ قانون اساسی جدید عراق اقلیم کردستان را به رسمیت می‌شناسد؛ جلال طالبانی رئیس‌جمهور عراق می‌شود
25 سپتامبر 2017؛ همه‌پرسی استقلال کردستان: 92% رأی موافق
اکتبر 2017؛ نیروهای عراقی کرکوک و مناطق مورد مناقشه را بازپس می‌گیرند؛ حکومت اقلیم کردستان حدود 40% از سرزمین خود را از دست می‌دهد
پرسش‌های متداول
قیام کردها در سال 1991 چه بود؟
راپه‌رین قیام گستردهٔ کردها در مارس 1991، پس از شکست عراق در جنگ خلیج فارس، بود. کردها همهٔ شهرهای بزرگ شمال عراق را تصرف کردند و سپس نیروهای صدام حسین ضدحمله کردند. بحران پناهندگان حاصل از آن به عملیات تأمین آسایش انجامید که منطقهٔ امن را برقرار کرد؛ منطقه‌ای که مبنای خودمختاری کردها شد.
پس از همه‌پرسی کردستان در سال 2017 چه اتفاقی افتاد؟
با وجود رأی 92% به استقلال، دولت عراق، آمریکا، ترکیه و ایران همه‌پرسی را رد کردند. نیروهای عراقی و شبه‌نظامیان مورد حمایت ایران در اکتبر 2017 به‌سوی کرکوک و دیگر مناطق مورد مناقشه پیش رفتند و آن‌ها را از کنترل کردها خارج کردند. حکومت اقلیم کردستان حدود 40% از سرزمین خود را از دست داد.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
ADST.org؛ کردهای عراق، عملیات تأمین آسایش و پیدایش اپوزیسیون عراق
مریپ؛ ویرانی کردستان عراق، 1996
HistoryRise.com؛ قیام کردها در شمال عراق در سال 1991، 2025
ویکی‌پدیا؛ منازعهٔ عراق و کردها، جنگ داخلی کردهای عراق، همه‌پرسی استقلال اقلیم کردستان در سال 2017