مقدمه
کلاش کفش زیبای دست‌ساز کردستان است؛ پاپوش سنتیِ سفیدرنگی که با پنبه و چرم با دست دوخته می‌شود، پوشاک ملی کردها را کامل می‌کند و یکی از شاخص‌ترین صنایع دستی کردی است. کلاش بیش از همه در منطقهٔ هورامان، قلب کوهستانی سنت کردی، ساخته می‌شود و همراه با لباس سنتی در نوروز، عروسی‌ها و مناسبت‌های جشن پوشیده می‌شود و به‌عنوان نشانی افتخارآمیز از میراث، مهارت صنعتگری و هویت کردی گرامی است.
کلاش بسیار فراتر از یک پاپوش ساده، حاصل دست‌سازیِ صبورانه و حامل معنایی عمیق فرهنگی است. هر جفت کاملاً با دست و طی فرایندی پرزحمت ساخته می‌شود که ممکن است یک هفته یا بیشتر طول بکشد و در آن کار به‌طور سنتی میان چند سازندهٔ ماهر تقسیم می‌شود: زیره‌های محکم از لایه‌های فشردهٔ پنبه ساخته و با نخ چرمی دوخته می‌شوند و رویه‌ها بافته و دوخته می‌شوند. کلاش که سبک، خنک، راحت و سازگار با اقلیم کردستان است، هم کفشی کاربردی و هم جلوه‌ای ارزشمند از هنرمندی و میراث مردم کرد است.
کلاش پیشه‌ای با قدمت بسیار و ریشه‌هایی چندین‌سده‌ای در منطقهٔ هورامان است که امروزه به‌عنوان نماد هویت و افتخار کردی گرامی داشته می‌شود، از اعتبار شناسایی بین‌المللی برخوردار است و نزد کردهای ساکن میهن و مهاجران قدر می‌بیند. شناخت کلاش، آشنایی با یکی از محبوب‌ترین صنایع دستی کردی است؛ کفش دست‌ساز کوهستان که در آن مهارت صنعتگر کرد، مواد سرزمین و میراث یک ملت در چیزی زیبا و کاربردی به هم می‌رسند. میراث کردستان است که بر پا پوشیده می‌شود؛ نشانی ارزشمند و ماندگار از روح کردی.
فهرست مطالب
کلاش چیست؟
کلاش، که کَلاش نیز نوشته می‌شود، کفش سنتی دست‌ساز کردهاست: پاپوشی سبک و دست‌دوخت، به‌طور معمول سفید، ساخته‌شده از پنبه، پشم و چرم که در فرایندی سنتی و پرزحمت کاملاً با دست تولید می‌شود. کفش از زیره‌ای بادوام تشکیل می‌شود که با لایه‌های متعدد و فشردهٔ پارچهٔ پنبه‌ای و پوست گاو ساخته و با نخ چرمی دوخته شده است و رویه‌ای بافته‌شده از نخ پشم یا پنبه دارد. کلاش را عمدتاً مردان به‌عنوان بخشی از پوشاک سنتی کردی می‌پوشند؛ در گذشته زنان نیز آن را می‌پوشیدند. این کفش در مناسبت‌های جشن و آیینی مانند نوروز و عروسی‌ها همراه با پوشاک ملی به پا می‌شود. کلاش که بیش از همه در منطقهٔ هورامانِ کردستان ساخته می‌شود و شهر مریوان و ناحیهٔ حلبچه از مراکز مشهور آن‌اند، پیشه‌ای خانوادگی و کهن، کفشی کاربردی و زیبا و سازگار با اقلیم کردستان و یکی از شاخص‌ترین و گرامی‌ترین نمادهای میراث و هویت کردی است.
خاستگاه کلاش
خاستگاه اصلی کلاش منطقهٔ هورامان است که اورامانات نیز نامیده می‌شود؛ ناحیهٔ کوهستانیِ ناهموار و زیبایی در دو سوی مرز کردستان شرقی، در شمال‌غرب ایران، و کردستان جنوبی، در شمال عراق. این منطقه، مشهور به روستاهای پلکانیِ چشمگیر، سنت‌های کهن و پاسداری عمیق از میراث کردی، خاستگاه نخستین و اصلی کلاش است؛ جایی که این پیشه سده‌ها رواج داشته و بهترین سازندگانش در آن یافت می‌شوند.
در منطقهٔ هورامان و بیرون از آن، مراکزی به‌ویژه برای کلاش شهرت یافتند. در سوی کردستان شرقی، شهر مریوان در کوه‌های کردستان ایران و نزدیک دریاچهٔ زیبای زریبار، از نامدارترین مراکز کلاش‌بافی است؛ چنان مشهور که برای این پیشه به رسمیت شناخته شد و اعتبار بین‌المللی یافت. در سوی کردستان جنوبی، ناحیهٔ حلبچه و بازار تاریخی صابون‌کارانِ شهر سلیمانیه، که بسیاری از سازندگان هورامانی در آن ساکن شدند، از مراکز شناخته‌شدهٔ کلاش‌اند. همین منطقهٔ کوهستانی هورامان به‌عنوان خاستگاه جشن کهن پیر شالیار نیز مشهور است و سنت‌گرایی ریشه‌دار منطقه بسیاری از آیین‌های کهن کردی، از جمله کلاش، را حفظ کرده است. پیوند کلاش با هورامان، گهوارهٔ کوهستانی سنت کردی، بخشی از معنا و اعتبار آن است؛ این کفش چیزی از میراث آن منطقهٔ پرآوازه را با خود دارد، جایی که این پیشه در زندگی و هویت مردم تنیده شده است.
نکات کلیدی
کلاش کفش سنتی دست‌ساز کردهاست که معمولاً سفیدرنگ است.
با دست و از پنبه، پشم و چرم، بدون استفاده از ماشین، ساخته می‌شود.
منطقهٔ هورامان، همراه با مریوان و حلبچه، کانون اصلی این پیشه است.
ساخت آن بر تقسیم کار استوار است: مردان زیره را می‌سازند و زنان رویه را می‌دوزند.
تکمیل هر جفت ممکن است یک هفته یا بیشتر زمان ببرد.
کلاش همراه با پوشاک سنتی پوشیده می‌شود و نمادی از هویت کردی است.
دانستنی‌های کوتاه
نام: کلاش، با ضبط کَلاش نیز؛ مرتبط با گیوه
چیستی: کفش سنتی دست‌ساز کردی
رنگ: معمولاً سفید؛ همچنین سرخ، آبی و رنگ‌های دیگر
مواد: پنبه، پشم و چرم؛ همگی طبیعی
زیره: لایه‌های فشردهٔ پنبه و پوست گاو، دوخته‌شده به یکدیگر
رویه: رویهٔ بافته‌شده از نخ پشم یا پنبه
خاستگاه اصلی: منطقهٔ هورامان؛ مریوان و حلبچه
ساخت: کاملاً با دست؛ حدود یک هفته برای هر جفت
کاربرد: همراه با پوشاک سنتی، در نوروز و عروسی‌ها
افتخارات: معرفی مریوان به‌عنوان شهر صنایع دستی از سوی شورای جهانی صنایع دستی
کلاش چگونه ساخته می‌شود؟
ساخت کلاش پیشه‌ای نیازمند صبر و مهارت چشمگیر است که کاملاً با دست و با استفاده از مواد طبیعی، بدون تولید ماشینی، انجام می‌شود. کفش از دو بخش اصلی ساخته می‌شود: زیره و رویه. زیره، پایهٔ کفش و دشوارترین بخش ساخت آن، از لایه‌های متعدد پارچهٔ پنبه‌ای شکل می‌گیرد که بریده، تا، فشرده و کوبیده می‌شوند تا به واحدی متراکم و محکم بدل شوند؛ سپس نخ چرمیِ مقاوم از میان آن‌ها می‌گذرد و آن‌ها را به پایه‌ای بادوام پیوند می‌دهد و پوست گاو نیز به کار می‌رود. بنا بر برخی روایت‌ها، یک زیره ممکن است از تعدادی بسیار بیشتر از صد تکه پارچهٔ کاملاً فشرده ساخته شود؛ نشانه‌ای از میزان کار لازم.
رویه یا بخش پوشانندهٔ جلوی پا جداگانه ساخته می‌شود؛ از نخ پشم یا پنبه بافته می‌شود تا پوششی را شکل دهد که پا را در بر می‌گیرد، اغلب به رنگ سفیدِ معمول و گاه آراسته به سوزن‌دوزی و دوخت تزئینی. پس از آماده‌شدن جداگانهٔ زیره و رویه، دست‌های ماهر آن‌ها را به هم می‌دوزند تا کفش شکل گیرد و سپس پرداخت و جزئیات نهایی انجام می‌شود. کل فرایند آهسته و پرزحمت است و ساخت یک جفت کلاش، بسته به طرح و مهارت سازنده، حدود یک هفته یا بیشتر طول می‌کشد. فنون ویژهٔ فشردن و دوختن زیره، کلید استحکام و دوام مشهور کفش است و استفاده از پنبه و پشم طبیعی آن را سبک، خنک و دارای قابلیت گردش هوا می‌کند؛ مناسب فصل‌های گرم کردستان. هر جفت که در این فرایند دقیق کاملاً با دست ساخته می‌شود، گواه مهارت و تعهد سازندگانش و نمونه‌ای از صنعتگری اصیل است.
پیشه‌ای با همکاری چندین دست
یکی از ویژگی‌های متمایز کلاش‌سازیِ سنتی این است که اغلب با همکاری چندین دست انجام می‌شود و کار، طبق تقسیم‌کاری مرسوم، میان سازندگان مختلف و غالباً در یک خانواده توزیع می‌شود. به‌جای آنکه یک نفر تمام کفش را بسازد، مراحل مختلف، که هریک مهارت خاص خود را می‌طلبد، به‌طور سنتی به افراد متفاوت سپرده می‌شود و کلاشِ آماده محصول همکاری آنان است.
در تقسیم‌کار مرسوم، ساخت زیره، سخت‌ترین بخش کار و نیازمند بیشترین توان بدنی برای فشردن و دوخت لایه‌های متراکم، به‌طور سنتی وظیفهٔ مردان است که زیره‌ها را در کارگاه‌های خود می‌سازند. ساخت رویه، یعنی بافتن و دوختن بخش پوشانندهٔ پا، به‌طور سنتی کار زنان است که اجزای این پوشش را به هم می‌دوزند. پیوند نهاییِ رویه به زیره و پرداخت آن نیز ممکن است کار سازندهٔ ماهر سومی باشد. به‌این‌ترتیب، کلاش‌سازی به‌طور سنتی حرفه‌ای خانوادگی بود و این پیشه و مهارت‌های گوناگونش نسل‌به‌نسل منتقل می‌شد و میان اعضای خانواده به اشتراک گذاشته می‌شد؛ زنان و مردان هریک سهم خود را ادا می‌کردند. این خصلت مشارکتی و خانوادگی بخشی از بافت اجتماعی این پیشه است؛ کلاش تنها کفشی زیبا نیست، بلکه محصول سنتی کامل از کار مشترک و مهارت موروثی است که در زندگی خانواده‌ها و اجتماعات هورامان و دیگر مراکز این پیشه تنیده شده است.
کلاش و گیوه
کلاش پیوند نزدیکی با سنت گسترده‌تری از پاپوش سنتی دست‌ساز دارد که در فارسی گیوه نامیده می‌شود و اغلب با آن یکسان دانسته می‌شود؛ کلاش کردی شکلی خاص و نامدار از آن است. کلاش نام کردیِ این پاپوش است، درحالی‌که گیوه اصطلاح گسترده‌تری در ایران برای کفش‌های سنتیِ دست‌بافت مشابه است که در مناطق مختلف به شکل‌های گوناگون ساخته می‌شوند. کلاش کردی با ساختار متمایز و پیوندش با هورامان، از مشهورترین و معتبرترین نمونه‌های این کفش‌های سنتی است.
گیوه و کلاش در ویژگی اساسیِ پاپوش سنتیِ سبک و دست‌بافت مشترک‌اند: ساخته‌شده از مواد طبیعی مانند پنبه و پشم، با زیره‌ای بادوام و دوخته‌شده و رویه‌ای بافته‌شده، طراحی‌شده برای راحتی و سازگار با اقلیم. در این خانوادهٔ گسترده‌تر، کلاش کردیِ هورامان فنون، شکل‌ها و اعتبار خاص خود را دارد و به‌عنوان پیشه‌ای متمایز و کردی شناخته می‌شود. رابطهٔ کلاش با سنت گسترده‌تر گیوه نشان می‌دهد که فرهنگ مادی کردی هم بخشی از جهان گسترده‌تر منطقه است و هم شکل‌ها و میراث ویژهٔ خود را دارد. برای کردها، کلاش بی‌تردید از آنِ خودشان است؛ کفشی کردی با نامی کردی، پیوندخورده با پوشاک و هویت کردی، حتی هنگامی که به خانوادهٔ گسترده‌ترِ پاپوش سنتی دست‌ساز در منطقه تعلق دارد. کلاش شکوفاییِ مشخصاً کردیِ پیشه‌ای کهن و گسترده است.
افسانه و قدمت
کلاش و سنت گسترده‌تر گیوه پیشه‌ای بسیار کهن است که ریشه‌هایش در منطقهٔ هورامان و جهان گسترده‌تر کردی و ایرانی به سده‌های بسیار پیش و بنا بر برخی روایت‌ها به بیش از هزار سال می‌رسد. این قدمت عمیق بخشی از اعتبار و معنای کلاش است؛ کفشی که میراث سنتی بسیار دیرینه در دست‌سازی را با خود دارد و به‌ویژه در منطقهٔ کوهستانی و سنت‌گرای هورامان حفظ شده است.
افسانه و سنت، این پاپوش را به چهره‌های گذشتهٔ باستان پیوند می‌دهند. روایتی عامیانه و شناخته‌شده نام گیوه را به گیو، با ضبط گِو نیز، پهلوان بزرگ شاهنامه، حماسهٔ فارسی و مشترک مردمان ایرانی، پیوند می‌دهد. بر پایهٔ این روایت، گیو در سال‌های طولانیِ سرگردانی‌اش برای یافتن شاهزادهٔ گمشده، به پاپوشی محکم و سبک برای سفر نیاز داشت و بدین‌سان گیوه پدید آمد و نامش را از پهلوان گرفت. روایتی دیگر می‌گوید پیر شالیار، مرد مقدسِ افسانه‌ای و کهن هورامان، این‌گونه کفش می‌پوشید. این افسانه‌ها که کفشی ساده را به پهلوانان حماسه و مردان مقدسِ گذشته پیوند می‌دهند، بازتاب جایگاه عمیق کلاش در سنت کردی و تصور قدمت بسیار آن‌اند. هرچند چنین ریشه‌شناسی‌های عامیانه و افسانه‌هایی از جنس سنت‌اند و تاریخ اثبات‌شده نیستند، عمق فرهنگی و جایگاه گرامیِ کلاش را بیان می‌کنند؛ کفشی تنیده در داستان‌ها و میراث جهان کردی و جهان گسترده‌تر مردمان ایرانی که در خیال سنت، خود پهلوانان گذشتهٔ باستان آن را به پا می‌کردند.
شناسایی و احیا
در دوران اخیر، کلاش هم به‌عنوان گنجینه‌ای فرهنگی و هم به‌عنوان پیشه‌ای شایستهٔ پاسداری، بیش‌ازپیش شناخته و دوباره ارج نهاده شده است. شهر مریوان، یکی از مراکز بزرگ کلاش‌سازی در کردستان شرقی، برای این پیشه اعتبار بین‌المللی یافت و در ارتباط با شورای جهانی صنایع دستی به‌عنوان شهری ممتاز در این هنر سنتی مورد تقدیر قرار گرفت. منطقهٔ هورامان یا اورامانات، خاستگاه اصلی کلاش، نیز در سال‌های اخیر به‌عنوان منظر فرهنگی در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد؛ شناساییِ میراث عمیق منطقه‌ای که کلاش بخشی از آن است.
درعین‌حال، پیشهٔ سنتی کلاش در جهان جدید با چالش‌هایی روبه‌رو شده است؛ بیش از همه رقابت پاپوش ارزانِ صنعتی و وارداتی که معیشت سازندگان سنتی و بقای این دست‌سازیِ پرزحمت را تهدید کرده است. در پاسخ، صنعتگران متعهد و حامیان فرهنگ برای پاسداری، ترویج و احیای این پیشه کوشیده‌اند؛ مهارت‌های موروثی را زنده نگه داشته‌اند، بازارهای تازه یافته‌اند و از کلاش به‌عنوان نماد میراث کردی و منبع افتخار و معیشت محلی دفاع کرده‌اند. کلاش بیرون از کردستان نیز محبوبیت یافته است؛ کردهای مهاجر آن را به‌عنوان نشان هویت می‌پوشند و گروه‌های گسترده‌تری آن را به‌عنوان هنری دست‌ساز و متمایز ارج می‌نهند. با این تلاش‌ها، پیشهٔ کهن کلاش با وجود فشارهای واقعی، همچون سنتی زنده ادامه دارد، به‌عنوان بخشی ارزشمند از میراث فرهنگی کردی گرامی داشته و از آن دفاع می‌شود و با افتخار به‌عنوان نماد کیستی کردها پوشیده می‌شود. داستان امروز کلاش هم داستان چالش و هم تاب‌آوری است؛ پیشه‌ای کهن که به جهان جدید راه می‌یابد.
نمادپردازی و معنا
کلاش بیش از همه تجسم هنرمندی و میراث مردم کرد است که در شیئی ساده اما زیبا با کاربرد روزمره و آیینی بیان می‌شود. این دست‌ساخته که با صبر و مهارت موروثی و از مواد طبیعی سرزمین، کاملاً با دست ساخته می‌شود، به خلاقیت و صنعتگری کردها و پیوند عمیقشان با محیط خود شکل می‌دهد. همراه با پوشاک سنتی، لباس هویت کردی را کامل می‌کند؛ میراث مردم که بر پا حمل می‌شود.
کلاش همچنین تجسم ارزش‌های سنت، خانواده و اجتماع است. به‌عنوان پیشه‌ای خانوادگی که مهارت‌هایش نسل‌به‌نسل منتقل و کارش میان اعضای خانواده تقسیم می‌شود، نمایندهٔ انتقال دانش موروثی و خصلت مشارکتی و جمعیِ پیشه و زندگی سنتی کردی است. در قدمت عمیق و پیوندش با خاستگاه سنت‌گرای هورامان، پایداری و تداوم سنت کهن کردی را مجسم می‌کند. در داستان امروزی‌اش، شناسایی بین‌المللی، نقشش به‌عنوان نماد هویت و افتخار و کوشش برای حفظ آن در برابر فشارهای بازار جدید، داستان گسترده‌ترِ دفاع از میراث کردی و گرامی‌داشت آن را تجسم می‌بخشد. پس کلاش پیشه‌ای عمیقاً معنادار است که در آن هنرمندی، میراث، سنت خانوادگی و هویت مردم کرد در یک شیء زیبا به هم بافته شده‌اند؛ کفش دست‌ساز کوهستان که با افتخار به‌عنوان نشان روح کردی به پا می‌شود. کلاش یکی از محبوب‌ترین سنت‌های مادی کردهاست.
کلاش و کردها
کلاش یکی از شاخص‌ترین و گرامی‌ترین صنایع دستی کردی است؛ کفشی دست‌ساز با نامی کردی، ریشه‌دار در خاستگاه کردیِ هورامان که همراه با پوشاک ملی کردی پوشیده می‌شود و با هویت کردی پیوند دارد. هرچند به خانوادهٔ منطقه‌ایِ گسترده‌تری از پاپوش‌های سنتی تعلق دارد، کلاش در شکل‌های ویژه، خاستگاه و جایگاهش در زندگی و فرهنگ کردها بی‌تردید کردی است؛ بخشی اصیل و محبوب از میراث مردم کرد.
برای کردها، کلاش میراثی ارزشمند و نشانی افتخارآمیز از هویت است. همراه با پوشاک سنتی در نوروز، عروسی‌ها و مناسبت‌های جشن و آیینی به پا می‌شود، بخشی از جلوهٔ دیداریِ میراث و تعلق کردی است و به‌عنوان نماد صنعتگری، سنت و افتخار کردی گرامی داشته می‌شود. در سراسر سرزمین‌های کردنشین و میان مهاجران، کلاش به‌عنوان نشان هویت کردی پوشیده و ارج نهاده می‌شود و تلاش برای پاسداری و ترویج این پیشه بخشی از تعهد گسترده‌تر مردم کرد به دفاع از میراث فرهنگی و گرامی‌داشت آن است. کلاش گواه هنرمندی و تاب‌آوری مردم کرد، عمق فرهنگ مادی آنان و پیوند ماندگار میان کردها و میهن کوهستانی‌ای است که سنت‌هایشان را شکل داد. یکی از زیباترین و محبوب‌ترین پیشه‌های زندهٔ کردهاست؛ میراث کردستان که بر پا پوشیده می‌شود و با افتخار به جهان نمایش داده می‌شود.
بحث‌ها و برداشت‌های نادرست
آیا کلاش و گیوه یک چیزند؟ کلاش پیوند نزدیکی با سنت گسترده‌ترِ پاپوش سنتی دست‌ساز دارد که در فارسی گیوه نامیده می‌شود و این دو اغلب یکسان دانسته می‌شوند؛ کلاش اساساً نام کردی و شکل کردیِ این نوع کفش است. گیوه در مناطق مختلف به شکل‌های گوناگون ساخته می‌شود و کلاش کردیِ هورامان شکلی خاص و نامدار در این خانوادهٔ گسترده‌تر است. نگاه صادقانه آن است که هم تعلق کلاش به سنت گسترده‌تر گیوه در منطقه را بپذیریم و هم این واقعیت را که کلاش شکلی مشخصاً کردی با فنون، خاستگاه و جایگاه ویژهٔ خود در فرهنگ کردی است. کلاش بی‌تردید کردی است، حتی هنگامی که بخشی از خانواده‌ای گسترده‌تر از پاپوش‌های سنتی باشد.
آیا فقط مردان کلاش می‌پوشند؟ کلاش را عمدتاً مردان به‌عنوان بخشی از پوشاک سنتی مردانهٔ کردی می‌پوشند و این کفش قوی‌ترین پیوند را با لباس مردان دارد. بااین‌حال، در گذشته زنان نیز مانند مردان کلاش می‌پوشیدند و این پاپوش منحصراً مردانه نیست. پیوند نیرومند با مردان بازتاب جایگاه آن در پوشاک ملی مردانه است، اما هر دو گروه این کفش را پوشیده‌اند. جالب آنکه در ساخت کلاش، زنان و مردان هریک نقشی اساسی دارند: مردان زیره‌ها را می‌سازند و زنان رویه‌ها را می‌دوزند؛ بنابراین فارغ از اینکه چه کسی آن را بپوشد، این پیشه سنتی مشترک میان هر دو است.
آیا افسانهٔ گیو خاستگاه واقعی گیوه است؟ روایت عامیانه‌ای که نام گیوه را به گیو، پهلوان شاهنامه، پیوند می‌دهد، داستانی گرامی و شناخته‌شده است، اما بهتر است آن را ریشه‌شناسی عامیانه و افسانه بدانیم، نه واقعیتی تاریخی و اثبات‌شده. خاستگاه واقعی این پیشه در سنت عمیق پاپوش دست‌ساز در منطقه است که ریشه در سده‌های بسیار پیش دارد، نه در یک مخترع افسانه‌ای. این افسانه، مانند روایتی که می‌گوید پیر شالیار چنین کفشی می‌پوشید، به‌عنوان بیان عمق فرهنگی و قدمت گرامیِ کلاش و گیوه ارزشمند است و کفشی ساده را به پهلوانان و مردان مقدسِ گذشتهٔ باستان پیوند می‌دهد. بیان صادقانه آن است که این‌ها را سنت‌ها و افسانه‌هایی معنادار معرفی کنیم، نه تاریخ به معنای دقیق کلمه. آن‌ها بازتاب محبتی هستند که این پیشه برمی‌انگیزد و احترامی که برای آن قائل‌اند.
موضوعات مرتبط
پوشاک سنتی کردی: پوشاک ملی‌ای که کلاش آن را کامل می‌کند
گلیم‌ها و قالی‌های کردی: پیشهٔ بزرگ دیگری از کردها با پشم و مهارت
جشن پیر شالیار: جشن کهن هورامان، خاستگاه کلاش
گیو: پهلوان شاهنامه که افسانه او را به گیوه پیوند می‌دهد
نوروز: سال نوی کردی که در آن کلاش می‌پوشند
گۆڤەند: رقص حلقه‌ای کردی که با لباس سنتی اجرا می‌شود
شاهنامه: حماسهٔ بزرگ میراث مشترک مردمان ایرانی
فرهنگ عامهٔ کردی: جهان گسترده‌ترِ آیین‌ها و سنت‌های کردی
پرسش‌های متداول
کلاش چیست؟
کلاش کفش سنتی دست‌ساز کردهاست: پاپوشی سبک و دست‌دوخت، به‌طور معمول سفید، که کاملاً با دست از پنبه، پشم و چرم ساخته می‌شود. کفش زیره‌ای بادوام از لایه‌های متعدد و فشردهٔ پارچهٔ پنبه‌ای و پوست گاو دارد که با نخ چرمی دوخته شده و رویه‌اش از پشم یا پنبه بافته شده است. عمدتاً مردان آن را به‌عنوان بخشی از پوشاک سنتی کردی می‌پوشند و در مناسبت‌های جشن مانند نوروز و عروسی‌ها همراه با پوشاک ملی به پا می‌شود و بیش از همه در منطقهٔ هورامان ساخته می‌شود.
کلاش کجا ساخته می‌شود؟
خاستگاه اصلی کلاش منطقهٔ هورامان یا اورامانات است؛ ناحیهٔ کوهستانی در دو سوی مرز کردستان شرقی، شمال‌غرب ایران، و کردستان جنوبی، شمال عراق. مراکز مشهور آن شامل شهر مریوان در کردستان ایران و نزدیک دریاچهٔ زریبار است که برای این پیشه اعتبار بین‌المللی یافت؛ همچنین ناحیهٔ حلبچه و بازار صابون‌کارانِ سلیمانیه در کردستان عراق که بسیاری از سازندگان هورامی در آن ساکن شدند. همین منطقه به پاسداری عمیق از سنت کردی شهرت دارد.
کلاش چگونه ساخته می‌شود؟
کلاش کاملاً با دست ساخته می‌شود. زیره، دشوارترین بخش کار، از لایه‌های متعدد پارچهٔ پنبه‌ای ساخته می‌شود که بریده، تا، فشرده و کوبیده می‌شوند تا به واحدی متراکم بدل گردند؛ سپس با نخ چرمی دوخته می‌شوند و پوست گاو نیز به کار می‌رود. یک زیره ممکن است تعدادی بسیار بیشتر از صد تکهٔ فشرده داشته باشد. رویه از نخ پشم یا پنبه بافته می‌شود. سپس زیره و رویه به هم دوخته و پرداخت می‌شوند. تمام این فرایند پرزحمت برای هر جفت حدود یک هفته یا بیشتر زمان می‌برد.
چرا ساخت کلاش میان زنان و مردان تقسیم می‌شود؟
در روش سنتی، کلاش‌سازی پیشه‌ای خانوادگی با تقسیم‌کار مرسوم است. ساخت زیره، سخت‌ترین بخش و نیازمند بیشترین توان بدنی برای فشردن و دوختن لایه‌های متراکم، به‌طور سنتی وظیفهٔ مردان است. ساخت رویه، یعنی بافت و دوخت بخش پوشانندهٔ پا، به‌طور سنتی کار زنان است. پیوند و پرداخت نهایی را ممکن است سازندهٔ ماهر سومی انجام دهد. بدین‌ترتیب، کلاش‌سازی به‌طور سنتی حرفه‌ای خانوادگی و مشارکتی بود که مهارت‌هایش نسل‌به‌نسل منتقل می‌شد.
پیوند کلاش و گیوه چیست؟
کلاش با سنت گسترده‌ترِ پاپوش سنتی دست‌ساز که در فارسی گیوه نامیده می‌شود پیوند نزدیکی دارد و کلاش کردی شکلی خاص و نامدار از آن است. کلاش نام کردی است؛ گیوه اصطلاح گسترده‌ترِ منطقه‌ای برای کفش‌های دست‌بافت مشابهی است که به شکل‌های گوناگون ساخته می‌شوند. کلاش کردیِ هورامان با ساختار متمایز و اعتبارش، از مشهورترین نمونه‌های آن‌هاست. روایتی عامیانه نام گیوه را به گیو، پهلوان شاهنامه، پیوند می‌دهد که گفته می‌شود در سرگردانی‌های طولانی خود به چنین پاپوشی نیاز داشت.
آیا امروز هم کلاش ساخته می‌شود؟
بله، هرچند این پیشه با چالش‌هایی روبه‌روست. کلاش سنتی دست‌ساز با پاپوش ارزانِ صنعتی و وارداتی رقابت می‌کند که معیشت سازندگان سنتی را تهدید کرده است. در پاسخ، صنعتگران متعهد و حامیان فرهنگ برای پاسداری، ترویج و احیای این پیشه تلاش می‌کنند، مهارت‌های موروثی را زنده نگه می‌دارند و از کلاش به‌عنوان نماد میراث کردی دفاع می‌کنند. مریوان برای کلاش به‌عنوان شهر صنایع دستی مورد تقدیر قرار گرفت و منطقهٔ هورامان در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. کلاش همچنان سنتی زنده و گرامی است.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
کلاش: پاپوشی فرهنگی و خلاقانه برای ماندگاری — کردستان کرانیکل
رونق پاپوش سنتی کردی در اقلیم کردستان — پوک‌مدیا
کلاش یا گیوهٔ کردستان، اسپادریل — سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی
کلاش، پاپوشی با طراحی منحصربه‌فرد — ریسرچ‌گیت
پاپوش کلاش مریوان — تیست‌ایران
کلاش کردی: داستان شور، میراث و تاب‌آوری — نیو ریجن