Kilaş: Pêlavên Kurdistanê yên Bi Dest Çêkirî

Destpêk

Kilaş pêlavên bedew ên Kurdistanê yên bi dest çêkirî ne, pêlavên kevneşopî yên spî ku bi dest ji pembû û çermê tên dirûtin, cilên neteweyî yên Kurdî temam dikin û yek ji pîşeyên Kurdî yên herî taybet in. Berî her tiştî li herêma Hewramanê, navenda çiyayî ya kevneşopiya Kurdî, tên çêkirin. Kilaş li Newrozê, dawetan û şahiyan digel cilên kevneşopî tên kirin û wek semboleke bi serbilindî ya mîrat, hunermendî û nasnameya Kurdî hêja tên dîtin.

Kilaş ji pêlavan pir zêdetir in; ew berhemeke pîşeya destî ya bi sebrê û hilgireke wateyeke çandî ya kûr in. Her cot bi tevahî bi dest tê çêkirin, bi pêvajoyeke bi zahmet ku dikare hefteyekê an zêdetir bidome û bi kevneşopî kedê di nav çend çêkerên jêhatî de dabeş dike. Binpêyên xurt ji tebeqeyên pembûyê yên tengkirî tên avakirin û bi têlên çermê tên dirûtin, û rûyên pêlavan tên hûnandin û dirûtin. Kilaş sivik, hênik û rehet in û ji avhewaya Kurdî re guncaw in; ew hem pêlaveke kiryarî hem jî derbirîneke hêja ya hunermendî û mîrata gelê Kurd in.

Kilaş pîşeyeke pir kevn e ku rehên wê li herêma Hewramanê bi gelek sedsalan vedigerin paş. Îro wek sembola nasname û serbilindiya Kurdî şahiya wê tê kirin, naskirina navneteweyî rûmet dayiyê û Kurd li welatê xwe û di diasporayê de wê hêja dibînin. Nasîna kilaşê mirov digihîne yek ji pîşeyên destî yên Kurdan ên herî hezkirî, pêlava çiyayan a bi dest çêkirî ku tê de jêhatîbûna pîşevanê Kurd, madeyên welêt û mîrata gelekî di tiştekî hem bedew hem bikêr de dicivin. Ew mîrata Kurdistanê ya li piyan tê kirin e, semboleke hêja û berdewam a ruhê Kurdî.

Naverok

Kilaş Çawa Tê Çêkirin?

Nîqaş û Têgihiştinên Şaş

Mijarên Têkildar

Pirsên Pir Tên Pirsîn

Çavkanî û Xwendina Zêdetir

Kilaş Çi Ne?

Kilaş, ku kalaş jî tê nivîsîn, pêlavên kevneşopî yên Kurdan ên bi dest çêkirî ne: pêlavên sivik ên bi dest dirûtî, bi şêwaza klasîk spî, ji pembû, hirî û çermê çêkirî, ku bi tevahî bi dest di pêvajoyeke kevneşopî ya bi zahmet de tên çêkirin. Pêlav ji binpêyekî berdewam, ku ji gelek tebeqeyên tengkirî yên qumaşa pembû û çermê çêlekê hatiye avakirin û bi têlên çermê hatiye dirûtin, û rûyekî hûnandî yê ji têlên hirî an pembûyê pêk tê. Berî her tiştî mêr wek beşek ji cilên kevneşopî yên Kurdî kilaşê dikin, û di dîrokê de jinan jî kiriye. Li derfetên şahî û merasîmî yên wek Newrozê û dawetan digel cilên neteweyî tên kirin. Berî her tiştî li herêma Hewramanê ya Kurdistanê tên çêkirin; bajarê Merîwan û devera Helebceyê navendên navdar in. Kilaş pîşeyeke malbatî ya kevn e, pêlaveke kiryarî û bedew a ji avhewaya Kurdî re guncaw û yek ji sembolên herî taybet û hêja yên mîrata û nasnameya Kurdî ye.

Welatê Kilaşê

Navenda kilaşê herêma Hewramanê ye, ku Ûramanat jî tê gotin, devera çiyayî ya asê û bedew a li her du aliyên sînorê Kurdistana Rojhilatê, li bakurrojavayê Îranê, û Kurdistana Başûrê, li bakurê Îraqê. Ev herêm bi gundên xwe yên balkêş ên li ser tebeqeyên çiyayî, kevneşopiyên kevn û parastina kûr a mîrata Kurdî navdar e. Ew welatê resen û sereke yê kilaşê ye; ev pîşe bi sedsalan li wir hatiye kirin û çêkerên wê yên herî baş li wir tên dîtin.

Li herêma Hewramanê û derveyî wê hin navend bi kilaşê bi taybetî navdar bûne. Li aliyê Kurdistana Rojhilatê, bajarê Merîwanê yê li çiyayên Kurdistana Îranê, li nêzî gola bedew a Zerîbarê, yek ji navendên herî navdar ên çêkirina kilaşê ye; navdariya wî ew qas bû ku ji bo vê pîşeyê naskirineke navneteweyî wergirt. Li aliyê Kurdistana Başûrê, devera Helebceyê û bazara dîrokî ya Sabûnkaran a bajarê Silêmaniyê, ku gelek çêkerên ji Hewramanê li wir bi cih bûne, welatên navdar ên kilaşê ne. Herêma çiyayî ya Hewramanê bi xwe herwiha wek welatê cejna kevn a Pîr Şalyar navdar e; girêdana kûr a deverê bi kevneşopiyan re gelek adetên kevn ên Kurdî, di nav de kilaş, parastine. Girêdana kilaşê bi Hewramanê, dergûşa çiyayî ya kevneşopiya Kurdî, re beşek ji wate û rûmeta wê ye. Pêlav tiştek ji mîrata vê herêma xwedî gelek çîrok hildigire, ku tê de pîşe di jiyan û nasnameya gel de tevnandî ye.

Xalên Sereke

Kilaş pêlavên kevneşopî yên Kurdan ên bi dest çêkirî ne, bi şêwaza klasîk spî ne.
Ji pembû, hirî û çermê bi dest tên çêkirin, bê makîneyan.
Herêma Hewramanê, digel Merîwan û Helebceyê, navenda pîşeyê ye.
Çêkirin kedê dabeş dike: mêr binpêyan çêdikin, jin rûyên pêlavan didirûnin.
Temamkirina her cotî dikare hefteyekê an zêdetir bixwaze.
Kilaş digel cilên kevneşopî tên kirin û sembola nasnameya Kurdî ne.

Agahiyên Kurt

Nav: Kilaş (kalaş jî); bi gîweyê ve girêdayî
Çi ne: Pêlavên kevneşopî yên Kurdî yên bi dest çêkirî
Reng: Bi şêwaza klasîk spî; sor, şîn û yên din jî
Made: Pembû, hirî û çerm; hemû xwezayî ne
Binpê: Tebeqeyên pembû û çermê çêlekê yên tengkirî û dirûtî
Rûyê pêlavê: Rûyê hûnandî yê ji têlên hirî an pembûyê
Navenda pîşeyê: Herêma Hewramanê; Merîwan û Helebce
Çêkirin: Bi tevahî bi dest; nêzî hefteyekê ji bo her cotî
Kirin: Digel cilên kevneşopî, li Newroz û dawetan
Rûmet: Merîwan ji aliyê Encûmena Pîşeyên Cîhanê ve bajarê pîşeyê hatiye binavkirin

Kilaş Çawa Tê Çêkirin?

Çêkirina kilaşê pîşeyeke xwedî sebr û jêhatîbûneke awarte ye ku bi tevahî bi dest, bi madeyên xwezayî û bê hilberîna bi makîneyan tê kirin. Pêlav ji du beşên sereke, binpê û rûyê wê, tê avakirin. Binpê, bingehê pêlavê û beşa çêkirina wê ya herî dijwar, ji gelek tebeqeyên qumaşa pembûyê tê avakirin. Ew tên birîn, paldan, tengkirin û bi hev re lêdan da ku bibin parçeyeke stûr û xurt; paşê bi têlên zexm ên çermê di nav wan de tê dirûtin da ku bi hev re bibin binpêyekî berdewam, û çermê çêlekê jî tê bikaranîn. Li gor hin vegotinan binpêyek tenê dikare ji pir zêdetirî sed parçeyên qumaşê yên bi hev re tengkirî pêk bê, nîşana keda pêwîst.

Rûyê pêlavê, an beşa wê ya ser piyê, bi serê xwe tê çêkirin: ji têlên hirî an pembûyê tê hûnandin an tevandin da ku bibe pêgirtina piyê, gelek caran bi spiya klasîk û carinan bi karê derziyê û dirûtinên xemilandî. Piştî ku binpê û rû hem her yek amade dibin, destên jêhatî wan bi hev re didirûnin da ku pêlava temam ava bibe, û karên dawî û temamkirinê tên kirin. Tevahiya pêvajoyê hêdî û bi zahmet e; temamkirina cotekê kilaş, li gor nexş û jêhatîbûna çêker, nêzî hefteyekê an zêdetir dixwaze. Rêbazên taybet ên tengkirin û dirûtina binpê ji xurtî û berdewamîya navdar a pêlavê re bingehîn in. Bikaranîna pembû û hiriya xwezayî kilaşê sivik û hênik dike û dihêle hewa tê re derbas bibe, ji demsalên germ ên Kurdistanê re pir guncaw. Her cot ku bi tevahî bi dest bi vê pêvajoya dijwar tê çêkirin şahidiya jêhatîbûn û dilsoziya çêkerên xwe ye, berhemeke hunermendiya rastîn.

Pîşeya Gelek Destan

Taybetmendiyeke taybet a çêkirina kilaşê bi awayê kevneşopî ew e ku gelek caran pîşeya çend destan e; ked li gor dabeşkirineke adetî ya karî di nav çêkerên cuda de, gelek caran di malbatekê de, tê dabeşkirin. Li şûna ku kesek hemû pêlavê çêbike, qonaxên cuda, ku her yek jêhatîbûna xwe dixwaze, bi kevneşopî tên spartin kesên cuda. Ji ber vê yekê kilaşa temam berhema keda hevkarî ye.

Di dabeşkirina adetî de çêkirina binpê, beşa herî dijwar û ya ji laş re herî giran a karî, ku ji bo tengkirin û dirûtina tebeqeyên stûr hêz dixwaze, bi kevneşopî erkê mêran e; ew binpêyan li kargehên xwe çêdikin. Çêkirina rûyê pêlavê, hûnandin û dirûtina beşa ser piyê, bi kevneşopî karê jinan e; ew parçeyên pêgirtinê bi hev re didirûnin. Girêdana dawî ya rûyê pêlavê bi binpê re û temamkirina wê dikare erkê çêkerekî sêyem ê jêhatî be. Bi vî awayî çêkirina kilaşê bi kevneşopî pîşeyeke malbatî bû; pîşe û jêhatîbûnên wê yên cuda di nav nifşan de dihatin veguhastin û di nav endamên malê de dihatin parvekirin, mêr û jin her yek beşa xwe pêk dianî. Ev kesayetiya hevkarî û malbatî beşek ji avahiya civakî ya pîşeyê ye. Kilaş ne tenê pêlaveke bedew e, lê berhema tevahiya kevneşopiyeke keda hevpar û jêhatîbûna ji pêşiyan mayî ye ku di jiyana malbat û civakên Hewramanê û navendên din ên pîşeyê de tevnandî ye.

Kilaş û Gîwe

Kilaş bi kevneşopiyeke firehtir a pêlavên kevneşopî yên bi dest çêkirî, ku bi Farisî gîwe tê nasîn, bi nêzîkî ve girêdayî ye û gelek caran wek heman tişt tê dîtin; kilaşa Kurdî şiklekî taybet û navdar ê vê kevneşopiyê ye. Peyva kilaş navê Kurdî yê van pêlavan e, lê gîwe peyva firehtir e ku li Îranê ji bo pêlavên kevneşopî yên bi dest tevnandî yên wek wan tê bikaranîn; ew li herêmên cuda bi şiklên cuda tên çêkirin. Kilaşa Kurdî, bi avahiya xwe ya taybet û girêdana xwe bi Hewramanê re, yek ji van pêlavên kevneşopî yên herî navdar û hêjakirî ye.

Gîwe û kilaş taybetmendiya bingehîn a pêlavên kevneşopî yên sivik û bi dest tevnandî parve dikin; ew ji madeyên xwezayî yên wek pembû û hiriyê tên çêkirin, binpêyekî dirûtî yê berdewam û rûyekî hûnandî hene û ji bo rehetî û li gor avhewayê hatine çêkirin. Di nav vê malbata firehtir de kilaşa Kurdî ya Hewramanê rêbaz, şikl û rûmeta xwe ya taybet hene û wek pîşeyeke taybet a Kurdî tê nasîn. Têkiliya di navbera kilaşê û kevneşopiya firehtir a gîweyê de awayê ku çanda madî ya Kurdî hem beşek ji cîhana firehtir a herêmê ye hem jî şikl û mîrata xwe ya taybet heye vedide. Ji bo Kurdan kilaş bêguman ya wan bi xwe ye, pêlaveke Kurdî ya xwedî navekî Kurdî û bi cil û nasnameya Kurdî ve girêdayî; tevî vê yekê ew beşek ji malbata firehtir a pêlavên kevneşopî yên bi dest çêkirî ya herêmê ye. Ew kulîlkandina pîşeyeke kevn û berbelav di şiklê xwe yê taybet ê Kurdî de ye.

Efsane û Kevnbûn

Kilaş û kevneşopiya firehtir a gîweyê pîşeyeke pir kevn in; rehên wan li herêma Hewramanê û cîhana firehtir a Kurdî û Îranî bi gelek sedsalan vedigerin paş, li gor hin vegotinan zêdetirî hezar salan. Ev kevnbûna kûr beşek ji rûmet û wateya kilaşê ye. Pêlav mîrata kevneşopiyeke pir kevn a pîşeya destî hildigire ku bi taybetî li herêma çiyayî ya Hewramanê ya bi kevneşopiyan ve girêdayî hatiye parastin.

Efsane û kevneşopî van pêlavan bi kesayetiyên rabirdûya kevn ve girê didin. Kevneşopiyeke gelêrî ya naskirî navê gîweyê bi Gîv, ku Gêv jî tê nivîsîn, lehengê mezin ê Şahnameyê, destana Farisî û hevpar a Îranî, ve girê dide. Li gor vê kevneşopiyê, Gîv di salên xwe yên dirêj ên gerê de, dema ku li mîrzayê winda digeriya, pêdiviya wî bi pêlavên xurt û sivik ji bo rêwîtiya xwe hebû; ji ber vê yekê gîwe çêbû û navê xwe ji leheng girt. Kevneşopiyeke din dibêje ku Pîr Şalyar, zilamê pîroz ê efsaneyî û kevn ê Hewramanê, ev cure pêlav dikir. Ev efsane pêlava sade bi lehengên destanê û zilamên pîroz ên kevn ve girê didin û cihê kûr ê kilaşê di kevneşopiya Kurdî de û hesta kevnbûna wê ya mezin vedidin. Tevî ku etîmolojî û efsaneyên gelêrî yên wiha mijarên kevneşopiyê ne, li şûna dîroka piştrastkirî, ew kûrahiya çandî û maqamê hêja yê kilaşê tînin ziman. Ev pêlav di çîrok û mîrata cîhana Kurdî û Îranî ya firehtir de tevnandî ye û di xeyala kevneşopiyê de lehengên rabirdûya kevn bi xwe wê dikin.

Naskirin û Vejîn

Di demên nêzîk de kilaşê naskirineke zêdebûyî û hêjakirineke ji nû ve bidest xistiye, hem wek xezîneyeke çandî hem jî wek pîşeyeke hêjayî parastinê. Bajarê Merîwanê, yek ji navendên mezin ên çêkirina kilaşê li Kurdistana Rojhilatê, ji bo vê pîşeyê naskirineke navneteweyî wergirt û di têkiliya bi Encûmena Pîşeyên Cîhanê de wek bajarekî bi vê pîşeya destî ya kevneşopî taybet rûmet jê re hate dayîn. Herêma Hewramanê, an Ûramanatê, ya navenda kilaşê jî di salên nêzîk de wek peyzajeke çandî li Lîsteya Mîrata Cîhanê ya UNESCO hate tomarkirin. Ev tomarkirin mîrata kûr a herêmê, ku kilaş beşek ji wê ye, nas dike.

Di heman demê de pîşeya kevneşopî ya kilaşê di cîhana nûjen de bi dijwariyan re rû bi rû maye, berî her tiştî bi reqabeta pêlavên erzan ên hilberandî û ji derve anîn. Ev reqabetê debara çêkerên kevneşopî û mayîna pîşeya destî ya bi zahmet tehdîd kiriye. Di bersivê de pîşevanên dilsoz û parêzvanên çandê ji bo parastin, pêşvebirin û vejandina pîşeyê xebitîne; jêhatîbûnên ji pêşiyan mayî didomînin, bazarên nû dibînin û kilaşê wek sembola mîrata Kurdî û çavkaniya serbilindî û debara herêmî diparêzin. Kilaş derveyî Kurdistanê jî berbelavtir bûye: Kurdên diasporayê wek sembola nasnameyê wê dikin û bi awayekî firehtir wek pîşeyeke destî ya taybet tê nirxandin. Bi van hewldanan pîşeya kevn a kilaşê, tevî zextên rastîn, wek kevneşopiyeke zindî berdewam e; wek beşeke hêja ya mîrata çandî ya Kurdî tê hezkirin û parastin û bi serbilindî wek sembola kîbûna Kurdan tê kirin. Çîroka kilaşê ya îro hem çîroka dijwariyê hem jî ya berxwedanê ye, pîşeyeke kevn a di cîhana nûjen de tê domandin.

Sembolîzm û Wate

Kilaş berî her tiştî hunermendî û mîrata gelê Kurd di tiştekî sade lê bedew ê bikaranîna rojane û merasîmî de tîne ziman. Wek pîşeyeke bi tevahî bi dest çêkirî, bi sebr û jêhatîbûna ji pêşiyan mayî û ji madeyên xwezayî yên welêt, ew şikl dide afirînerî û hunermendiya Kurdan û girêdana wan a kûr bi jîngeha xwe re. Dema digel cilên kevneşopî tê kirin, cilên nasnameya Kurdî temam dike, mîrata gelê ku li ser piyan tê hilgirtin.

Kilaş herwiha nirxên kevneşopî, malbat û civakê tîne ziman. Wek pîşeyeke malbatî ku jêhatîbûnên wê di nav nifşan de tên veguhastin û keda wê di nav endamên malê de tê parvekirin, ew veguhastina zanîna ji pêşiyan mayî û kesayetiya hevkarî û civakî ya pîşe û jiyana kevneşopî ya Kurdî nîşan dide. Bi kevnbûna xwe ya kûr û girêdana xwe bi navenda Hewramanê ya girêdayî kevneşopiyan ew mayîn û berdewamîya kevneşopiya kevn a Kurdî tîne ziman. Di çîroka xwe ya nûjen de, bi naskirina navneteweyî, rola xwe wek sembola nasname û serbilindiyê û hewldanên parastina wê li hember zextên bazara nûjen, ew çîroka firehtir a parastin û hêjakirina mîrata Kurdî tîne ziman. Kilaş ji ber vê yekê pîşeyeke xwedî wateyeke kûr e; hunermendî, mîrat, kevneşopiya malbatî û nasnameya gelê Kurd di tiştekî bedew ê yekane de tên tevnandin, pêlava çiyayan a bi dest çêkirî ku bi serbilindî wek sembola ruhê Kurdî tê kirin. Ew yek ji kevneşopiyên madî yên Kurdan ên herî hezkirî ye.

Kilaş û Kurd

Kilaş yek ji pîşeyên Kurdî yên herî taybet û hêja ye, pêlaveke bi dest çêkirî ya xwedî navekî Kurdî, bi rehên li navenda Kurdî ya Hewramanê, digel cilên neteweyî yên Kurdî tê kirin û bi nasnameya Kurdî ve girêdayî. Tevî ku ew beşek ji malbateke firehtir a herêmî ya pêlavên kevneşopî ye, di şiklên xwe yên taybet, navenda xwe û cihê xwe di jiyan û çanda Kurdî de bêguman Kurdî ye, beşeke rastîn û hezkirî ya mîrata gelê Kurd.

Ji bo Kurdan kilaş mîrateke hêja û semboleke bi serbilindî ya nasnameyê ye. Li Newroz, dawetan û derfetên şahî û merasîmî digel cilên kevneşopî tê kirin; ew beşek ji derbirîna xuya ya mîrata û girêdana Kurdî ye û wek sembola hunermendî, kevneşopî û serbilindiya Kurdî hêja tê dîtin. Li seranserê welatên Kurdî û di diasporayê de kilaş wek nîşana nasnameya Kurdî tê kirin û hêja tê dîtin. Hewldanên parastin û pêşvebirina pîşeyê beşek ji dilsoziya firehtir a gelê Kurd ji bo parastin û hêjakirina mîrata çandî ya xwe ne. Kilaş şahidiya hunermendî û berxwedana gelê Kurd, kûrahiya çanda wan a madî û girêdana berdewam a di navbera Kurdan û welatê çiyayî yê ku şikl daye kevneşopiyên wan de ye. Ew yek ji pîşeyên zindî yên Kurdan ên herî bedew û hezkirî ye, mîrata Kurdistanê ya li piyan tê kirin û bi serbilindî ji cîhanê re tê nîşandan.

Nîqaş û Têgihiştinên Şaş

Gelo kilaş û gîwe heman tişt in? Kilaş bi kevneşopiya firehtir a pêlavên kevneşopî yên bi dest çêkirî, ku bi Farisî gîwe tê nasîn, bi nêzîkî ve girêdayî ye û gelek caran her du wek heman tişt tên dîtin; kilaş di bingehê de nav û şiklê Kurdî yê vê cure pêlavê ye. Gîwe li herêmên cuda bi şiklên cuda tê çêkirin û kilaşa Kurdî ya Hewramanê şiklekî taybet û navdar ê di nav vê malbata firehtir de ye. Bi rastgoî divê mirov hem nas bike ku kilaş beşek ji kevneşopiya firehtir a gîweyê ya herêmê ye hem jî ku ew şiklekî taybet ê Kurdî ye, bi rêbaz û navenda xwe û cihê xwe di çanda Kurdî de. Kilaş bêguman Kurdî ye, tevî ku beşek ji malbateke firehtir a pêlavên kevneşopî ye.

Gelo tenê mêr kilaşê dikin? Berî her tiştî mêr wek beşek ji cilên kevneşopî yên mêrên Kurd kilaşê dikin û têkiliya wê ya herî bi hêz bi cilên mêran re ye. Lê di dîrokê de hem jinan hem mêran kilaş kiriye û ew ne pêlavên tenê mêran in. Têkiliya bi hêz bi mêran re cihê wê di cilên neteweyî yên mêran de vedide, lê her duyan ev pêlav kirine. Balkêş e ku di çêkirina kilaşê de hem mêr hem jin xwedî rolên xwe yên bingehîn in: mêr binpêyan çêdikin û jin rûyên pêlavan didirûnin. Ji ber vê yekê, kê jî pêlavê bike, pîşe kevneşopiya hevpar a her duyan e.

Gelo efsaneya Gîv eslê rastîn ê gîweyê ye? Kevneşopiya gelêrî ya ku navê gîweyê bi Gîv, lehengê Şahnameyê, ve girê dide çîrokeke hêja û naskirî ye, lê herî baş e wek etîmolojî û efsaneyeke gelêrî bê nasîn, li şûna rastiyeke dîrokî ya piştrastkirî. Rehên rastîn ên pîşeyê di kevneşopiya kûr a pêlavên destçêkirî ya herêmê de ne, ku bi gelek sedsalan vedigere paş, li şûna dahênerê efsaneyî yê yekane. Efsane, mîna kevneşopiya ku dibêje Pîr Şalyar pêlavên wiha dikir, wek derbirîna kûrahiya çandî û kevnbûna hêja ya kilaş û gîweyê nirxdar e; pêlava sade bi leheng û zilamên pîroz ên rabirdûya kevn ve girê dide. Bi rastgoî divê ev wek kevneşopî û efsaneyên watedar bên pêşkêşkirin, li şûna dîroka bi wateya herfî. Ew hez û rûmeta ji bo pîşeyê vedidin.

Cilên kevneşopî yên Kurdî: cilên neteweyî yên ku kilaş temam dike
Kilîm û xaliyên Kurdî: pîşeyeke din a mezin a Kurdî ya hirî û jêhatîbûnê
Cejna Pîr Şalyar: cejna kevn a Hewramanê, welatê kilaşê
Gîv: lehengê Şahnameyê yê ku efsane wî bi gîweyê ve girê dide
Newroz: sala nû ya Kurdî ku kilaş lê tê kirin
Govend: reqsa çemberî ya Kurdî ku digel cilên kevneşopî tê gerandin
Şahname: destana mezin a mîrata Îranî ya hevpar
Folklora Kurdî: cîhana firehtir a adet û kevneşopiyên Kurdî

Pirsên Pir Tên Pirsîn

Kilaş çi ne?

Kilaş pêlavên kevneşopî yên Kurdan ên bi dest çêkirî ne: pêlavên sivik ên bi dest dirûtî û bi şêwaza klasîk spî, ku bi tevahî bi dest ji pembû, hirî û çermê tên çêkirin. Pêlav binpêyekî berdewam heye, ji gelek tebeqeyên tengkirî yên qumaşa pembû û çermê çêlekê avakirî û bi têlên çermê dirûtî, û rûyekî hûnandî yê ji hirî an pembûyê. Berî her tiştî mêr wek beşek ji cilên kevneşopî yên Kurdî kilaşê dikin; digel cilên neteweyî li şahiyên wek Newroz û dawetan tê kirin û berî her tiştî li herêma Hewramanê tê çêkirin.

Kilaş li ku tê çêkirin?

Navenda kilaşê herêma Hewramanê (Ûramanat) ye, devera çiyayî ya li her du aliyên sînorê Kurdistana Rojhilatê (bakurrojavayê Îranê) û Kurdistana Başûrê (bakurê Îraqê). Di nav navendên navdar de bajarê Merîwanê yê li Kurdistana Îranê û nêzî gola Zerîbarê heye, ku ji bo pîşeyê naskirineke navneteweyî wergirt; herwiha devera Helebceyê û bazara Sabûnkaran a Silêmaniyê ya li Kurdistana Îraqê hene, ku gelek çêkerên Hewramî li wir bi cih bûne. Ev herêm bi parastina kûr a kevneşopiya Kurdî navdar e.

Kilaş çawa tê çêkirin?

Kilaş bi tevahî bi dest tê çêkirin. Binpê, beşa herî dijwar, ji gelek tebeqeyên qumaşa pembûyê tê avakirin; ew tên birîn, paldan, tengkirin û lêdan da ku bibin parçeyeke stûr, paşê bi têlên çermê tên dirûtin û çermê çêlekê jî tê bikaranîn. Binpêyek tenê dikare pir zêdetirî sed parçeyên tengkirî bihewîne. Rûyê pêlavê ji têlên hirî an pembûyê tê hûnandin an tevandin. Paşê binpê û rû bi hev re tên dirûtin û karên temamkirinê tên kirin. Tevahiya vê pêvajoya bi zahmet nêzî hefteyekê an zêdetir ji bo her cotî dixwaze.

Çima çêkirina kilaşê di navbera mêr û jinan de tê dabeşkirin?

Bi awayê kevneşopî çêkirina kilaşê pîşeyeke malbatî ye, bi dabeşkirineke adetî ya kedê. Çêkirina binpê, beşa herî dijwar û ya ji laş re herî giran, ku ji bo tengkirin û dirûtina tebeqeyên stûr hêz dixwaze, bi kevneşopî erkê mêran e. Çêkirina rûyê pêlavê, hûnandin û dirûtina beşa ser piyê, bi kevneşopî karê jinan e. Girêdana dawî û temamkirin dikare ji aliyê çêkerekî sêyem ê jêhatî ve bê kirin. Bi vî awayî çêkirina kilaşê bi kevneşopî pîşeyeke malbatî ya hevkarî bû ku jêhatîbûnên wê di nav nifşan de dihatin veguhastin.

Têkiliya di navbera kilaş û gîweyê de çi ye?

Kilaş bi kevneşopiyeke firehtir a pêlavên kevneşopî yên bi dest çêkirî, ku bi Farisî gîwe tê nasîn, bi nêzîkî ve girêdayî ye; kilaşa Kurdî şiklekî taybet û navdar ê wê ye. Kilaş navê Kurdî ye; gîwe peyva firehtir a herêmî ye ji bo pêlavên wek van ên bi dest tevnandî yên bi şiklên cuda tên çêkirin. Kilaşa Kurdî ya Hewramanê, bi avahî û rûmeta xwe ya taybet, yek ji navdartirîn van pêlavan e. Kevneşopiyeke gelêrî navê gîweyê bi Gîv, lehengê Şahnameyê, ve girê dide; tê gotin ku di gerên wî yên dirêj de pêdiviya wî bi pêlavên wiha hebû.

Gelo kilaş hîn îro tê çêkirin?

Erê, lê pîşe bi dijwariyan re rû bi rû ye. Kilaşa kevneşopî ya bi dest çêkirî bi pêlavên erzan ên hilberandî û ji derve anîn re reqabetê dike; ew debara çêkerên kevneşopî tehdîd dikin. Di bersivê de pîşevanên dilsoz û parêzvanên çandê ji bo parastin, pêşvebirin û vejandina pîşeyê dixebitin, jêhatîbûnên ji pêşiyan mayî didomînin û kilaşê wek sembola mîrata Kurdî diparêzin. Merîwan ji bo kilaşê wek bajarê pîşeyê rûmet wergirt û herêma Hewramanê li Lîsteya Mîrata Cîhanê ya UNESCO hate tomarkirin. Kilaş hîn kevneşopiyeke zindî û hêja ye.