Cilên Kurdî: Cilên Kevneşopî yên Kurdan

Destpêk

Cilên kevneşopî yên Kurdan, ku bi Kurdî cilên Kurdî tên gotin, yek ji derbirînên herî bedew û herî taybet ên çand û nasnameya Kurdî ne: cilên neteweyî yên rengîn û pirtebeqe ku li seranserê welatên Kurdî tên lixwekirin. Ew bi guldûziyê dewlemend in, ji herêmekê ji ya din re diguherin û bi serbilindiyeke kûr tên lixwekirin. Ji hiriya bi dest tevandî ya şal û şepikê mêran heta kirasên jinan ên ku bi nermî dadikevin û dibirqin, cilên Kurdî hunereke zindî ne; ew di reng, qumaş û şiklên xwe de mîrata gelekî û kevneşopiyên gelek herêmên wî hildigirin.

Cilên Kurdî ji cilkirinê pir zêdetir in; ew nîşaneke bi hêz a nasnameyê ne. Di reng û birîna xwe de carekê dikarîbûn herêm, eşîr, maqamê civakî û rewşa jiyana kesekî nîşan bidin. Îro ku li Newrozê, dawetan û şahiyên neteweyî tên lixwekirin, ew ragihandineke bi serbilindî ya nasnameya Kurdî û semboleke hêja ya mîrata çandî ne. Lixwekirina cilên kevneşopî, bi taybetî di rojên mezin ên salnameya Kurdî de, bi xwe kiryareke piştrastkirina çandî ye, ragihandineke xuya ya girêdana bi gelê Kurd û çanda wî ya kevn re.

Cilên Kurdî kevneşopiyeke zindî ne ku hîn li seranserê Kurdistanê û diasporayê hêja tên dîtin û lixwekirin; ew yek ji adetên Kurdî yên herî hezkirî û herî xuya ne. Nasîna wan nirxandina hunermendiyê, dewlemendiya herêmî û wateya kûr a di cilên gelekî de tevnandî ye; rengên ronî û guldûziya bi hûrgilî ku di nav nifşan de Kurd xemilandine û hîn bi qumaş û têlê nasname û serbilindiya neteweya Kurd tînin ziman. Ew mîrata gelekî ya li ser laş tê lixwekirin e, semboleke bedew û berdewam a kîbûna Kurdan.

Naverok

Reng, Qumaş û Guldûzî

Nîqaş û Têgihiştinên Şaş

Mijarên Têkildar

Pirsên Pir Tên Pirsîn

Çavkanî û Xwendina Zêdetir

Cilên Kurdî Çi Ne?

Cilên Kurdî, ku bi hêsanî cil an lixwekirina Kurdî nîşan didin, cilên neteweyî yên kevneşopî yên gelê Kurd in: şêwazeke rengîn, pirtebeqe û pir xemilandî ya lixwekirinê ku ji bo mêr û jinan cuda ye, li seranserê welatên Kurdî tê lixwekirin û di hûrgiliyên xwe de ji herêmekê ji ya din re diguhere. Ji bo mêran navenda wê şal û şepik e, çakêt û şalwarên fireh ên bi dest tevandî, digel şalê kemberê û sergirtinê. Ji bo jinan navenda wê kirasê ku bi nermî dadikeve û milikên wî dirêj û sêgoşeyî ne ye, ku digel êlek an paltoyekê, kemberekê û gelek xemlê tê lixwekirin. Cilên Kurdî ji hirî, hevrîşim, qedîfe û qumaşên din tên çêkirin û gelek caran bi guldûziyeke dewlemend tên xemilandin. Ew şêwaza jiyanê, herêm û nasnameya gelê Kurd vedidin. Berê cilên rojane bûn; îro berî her tiştî di şahî û merasîman de tên lixwekirin û hîn yek ji sembolên herî hêja û taybet ên çand û nasnameya Kurdî ne.

Cilên Pirtebeqe

Taybetmendiyeke bingehîn a cilên kevneşopî yên Kurdî, hem ji bo mêran hem ji bo jinan, çêkirina wan bi gelek tebeqeyan e, cilên ku ji gelek parçeyên bi hev re tên lixwekirin pêk tên. Lixwekirina kevneşopî ne parçeyeke yekane ye, lê komeke bi hev re ye: şalwar, kirasê binî an kiras, kirasê derveyî an çakêt, êlek an palto, kember an şalê kemberê, sergirtin û xemlên cuda, ku hemû bi hev re cilên temam ava dikin.

Ev tebeqebûn hem pêdiviyên kiryarî hem jî dewlemendiya bedewiyê ya cilên Kurdî vedide. Di kiryarê de tebeqe ji jîngeha çiyayî û sarma wê re guncaw bûn; hirî û nemedê cilên derveyî germî didan, û avahî dihêla cil li gor demsalan bên guherandin. Ji aliyê bedewiyê ve tebeqebûn dîmena dewlemend, tijî û bi hûrgilî ya taybet a cilên Kurdî çêdike: parçeyên cuda, reng û qumaş bi hev re dibin tevahiyeke balkêş, û guldûzî û xeml li ser tebeqeyan tên nîşandan. Avakirina cilan ji gelek parçeyên xwe, her yek bi nav, şikl û armanca xwe, beşek ji hunermendiya cilên Kurdî ye. Hînbûna nav û rolên tebeqeyan — şalwar, kiras, êlek, palto, şalê kemberê û sergirtin — hînbûna peyvên yek ji cilên kevneşopî yên herî bi hûrgilî û bedew e. Koma temam a pirtebeqe ya bi tevahî tê lixwekirin cilên kevneşopî yên Kurdî di şikûha xwe de ne.

Xalên Sereke

Cilên Kurdî cilên neteweyî yên kevneşopî, rengîn û pirtebeqe yên Kurdan in.
Navenda cilên mêran şal û şepik e, çakêt û şalwarên fireh ên bi dest tevandî.
Navenda cilên jinan kirasê ku bi nermî dadikeve û milikên wî dirêj û sêgoşeyî ne ye.
Cil ji gelek tebeqeyan, digel şalê kemberê, sergirtin û xemlê, pêk tên.
Şêwaz, reng û birîn ji herêmekê ji ya din re pir diguherin.
Ew semboleke bi serbilindî ya nasnameya Kurdî ne ku li Newroz û şahiyan tên lixwekirin.

Agahiyên Kurt

Nav: Cilên Kurdî (lixwekirina Kurdî)
Navenda cilên mêran: Şal û şepik (çakêt û şalwarên fireh)
Şalwarên mêran: Şerwal, ku ber bi bendika piyê ve teng dibin
Şalê kemberê yê mêran: Şalê kemberê yê dirêj ku gelek caran li dora kemberê tê pêçan
Sergirtina mêran: Destmala serê cemedanî an kumikê kilaw
Cilê jinan: Kirasê bi milikên dirêj ên sêgoşeyî
Tebeqeyên cilên jinan: Kirasê binî, êlek an palto (kewa), kember
Qumaş: Hirî, nemed, pembû, hevrîşim û qedîfe
Taybetmendî: Rengîn û guldûzîkirî; li gor herêmê diguherin
Îro: Li Newroz, dawet û şahiyan tên lixwekirin

Cilên Mêrên Kurd

Navenda cilên kevneşopî yên mêrên Kurd koma bi navê şal û şepik e, çakêt û şalwarên bi dest tevandî yên ku dilê cilên mêran in. Şepik çakêt e û şal şalwar in; bi kevneşopî ji hiriyê tên çêkirin û gelek caran li tevnên destî bi rêbazên di nav nifşan de hatine veguhastin tên tevandin. Şalwarên ku bi firehî hatine birîn û hatine civandin ber bi bendika piyê ve teng dibin û digel kirasekî û çakêteke li laş rûniştî tên lixwekirin. Hemû bi hev re şiklê taybet ê cilên mêrê Kurd ava dikin.

Hêmaneke taybet û bingehîn a cilên mêran şalê kemberê ye, parçeyeke dirêj a qumaşê, li hin rewşan bi gelek metran, ku çend caran li dora kemberê li ser çakêt û şalwaran tê pêçan. Ev şal hem cil temam dike hem jî bi kevneşopî armancên kiryarî bi cih dianî û yek ji nîşanên cilên kevneşopî yên mêrê Kurd e. Sergirtin cil temam dike: li gelek herêman destmala serê, cemedanî an cemane, li serî tê pêçan, an kumik, kilaw, tê kirin. Li piyan pêlavên kevneşopî tên kirin, gelek caran kilaş, pêlavên Kurdistanê yên bi dest ji qumaş û çerm hatine çêkirin. Rengên cilên mêran ber bi rengên aramtir û rengên axê ve diçin: qehweyî, gewr, reş, spî û şîn, berevajî rengên ronî yên cilên jinan; lê ji aliyê jêhatîbûna çêkirinê ve ew ne kêmtir dewlemend in. Cilên temam ên mêran — şal û şepik digel şalê kemberê, sergirtin û pêlavan — yek ji cilên kevneşopî yên herî naskirî û birûmet in. Ew ji jiyana çiyayî ya Kurdan re pir guncaw in û di bûyerên mezin ên jiyana Kurdî de bi serbilindî tên lixwekirin.

Cilên Jinên Kurd

Cilên kevneşopî yên jinên Kurd yek ji cilên kevneşopî yên herî bedew û rengîn in, komeke pirtebeqe ku navenda wê kiras e, ku bi nermî ber bi jêr ve dadikeve. Kiras dirêj e û gelek caran heta erdê tê; pir caran ji qumaşeke sivik, şefaf û birqok tê çêkirin. Milikên wî dirêj in û bi sêgoşeyeke berfireh û daleqandî bi dawî dibin, taybetmendiyeke cuda ya cilên jina Kurd. Ev milik dikarin li piştê bên girêdan an li milan bên pêçan. Kiras gelek caran bi guldûziyeke dewlemend an pûlên birqok tê xemilandin.

Tebeqeyên din ên cilan di bin kiras û li ser wî de tên lixwekirin. Di binê de kirasê binî û şalwarên fireh hene; li ser kiras êlek an çakêteke kurt, ku bi navên wek helêk an salta tê nasîn, an li şûna wê paltoyekî dirêj ê gelek caran bi hûrgilî xemilandî, kewa, tê lixwekirin. Cil li kemberê bi kemberekê, carinan ji metalê, an şalê kemberê tên girêdan, û dikarin bi qumaşeke şefaf a ku li ser milan tê danîn bên temamkirin. Sergirtin hemûyan temam dike, gelek caran kumikekî xemilandî, kilaw, an destmala serê. Cilên jinan bi zînetên dewlemend tên xemilandin: gerdenbend, destbend, guhar, gustîl û xemlên din; jinên zewicî gelek caran zêrê ku li daweta xwe wergirtine nîşan didin. Cilên jinan bi zindî û rengînî navdar in, hema di her rengî de hene û bi guldûzî û xemlê dewlemend in; ew nîşandaneke birqok a reng û pîşeyê ne. Li hin civakan reng aramtir in; bi taybetî Êzidî cilên aramtir û bi taybetî spî tercîh dikin. Cilên temam ên jinan, pirtebeqe, rengîn, guldûzîkirî û xemilandî, yek ji derbirînên herî şikûhdar ên hunera kevneşopî ya Kurdî ne.

Reng, Qumaş û Guldûzî

Bedewiya cilên Kurdî bi asteke mezin di reng, qumaş û guldûziya wan de ye. Berî her tiştî cilên jinan bi rengên xwe yên ronî navdar in, hema di her tîna rengî de hene. Kirasên ronî û birqok dîmeneke pir birqok çêdikin, bi taybetî dema gelek di şahiyekê de dicivin. Berevajî wan, cilên mêran rengên aramtir û rengên axê tercîh dikin, lê di kalîteya tevandin û terzîtiya xwe de dewlemend in.

Qumaşên cilên Kurdî hem madeyên welatê wan hem jî derfeta lixwekirinê vedidin. Hirî û nemed, germ û guncaw ji sarmaya çiyan re, bi kevneşopî ji bo şal û şepikê mêran û paltokan tên bikaranîn; pembû ji bo şalwar û cilên rojane; qumaşên nerm û hêja wek hevrîşim û qedîfe ji bo kirasên jinan û cilên bi hûrgiliyên zêdetir, bi taybetî yên di şahiyan de tên lixwekirin. Tevandin bi kevneşopî bi dest li tevnan dihate kirin, bi rêbaz û qalibên di nav nifşên pîşevanan de hatine veguhastin. Guldûzî û xeml di dewlemendiya cilan de navendî ne: kiras, çakêt û cilên din gelek caran bi guldûziya tevlihev, pûlên birqok û nexşan tên xemilandin. Karê derziyê hem jêhatîbûna çêker hem jî, di demên berê de, maqam û herêma hilgir nîşan dide. Ev yekbûna rengên zindî, qumaşa hêja û guldûziya bi hûrgilî cilên Kurdî dike hunereke zindî. Cil ne tenê tên lixwekirin, lê bi pîşeyê tên çêkirin; her parçe berhemeke hunermendiya kevneşopî ye ku nexş û rêbazên mîrata qumaşî ya Kurdî hildigire.

Şêwazên Herêmî

Cilên Kurdî li seranserê welatên Kurdî ne yekşikl in, lê bi dewlemendî ji herêmekê ji ya din re diguherin. Ji ber vê yekê cilên kevneşopî yên deverekê di birîn, reng û hûrgiliyên xwe de ji yên devereke din cuda ne. Ev cihêrengiya herêmî yek ji taybetmendiyên bingehîn ên cilên Kurdî ye; cihêrengiya herêmên Kurdî û kevneşopiyên cuda yên gelên wan vedide. Çavekî zana dikare di hûrgiliyên cilan de herêma ku jê tên bixwîne.

Di nav şêwazên herêmî yên naskirî de yên bi deverên wek Colemêrgê ve girêdayî hene, bi şiklên xwe yên taybet ên cilên mêran û jinan, û şêwazên herêmên Soranîaxêv ên başûr û rojhilatê Kurdistanê, digel gelekên din. Şêwaz di birîna parçeyan, awayê çêkirina şalwar û kirasan, reng û qumaşên tercîhkirî, şiklê sergirtinê û hûrgiliyên xemlê de cuda ne. Di demên berê de ev cudahiyên herêmî, digel kumik û destmalên serê yên taybet, ji bo naskirina herêm û civaka hilgir kar dikirin; cil hema wek nexşeya girêdana civakî kar dikirin. Tevî ku hêmanên fireh — şal û şepik û şalê kemberê yê mêran, kirasê jinan û tebeqeyên wî — li seranserê welatên Kurdî hevpar in, şiklên wan ên taybet pir diguherin. Ji ber vê yekê cilên Kurdî cihêrengiyeke dewlemend a şêwazên herêmî û yên cihên taybet dihewînin. Ev cihêrengî beşek ji dewlemendiya kevneşopiyê ye; cilên hevpar ên Kurdî di gelek şiklên herêmî de kulîlkan vedikin û her yek mîrata taybet a cihê xwe diparêze.

Cil wek Nasname

Cilên kevneşopî yên Kurdî her dem ji cilkirinê pir zêdetir bûne; ew nîşan û derbirîneke bi hêz a nasnameyê ne. Di demên berê de hûrgiliyên cilên kesekî — reng, birîn, sergirtin û xeml — dikarîbûn gelek tişt li ser wî eşkere bikin: herêm û eşîra wî, maqamê civakî û dewlemendiya wî, û rewşa jiyana wî, gelo zewicî ye an nezewicî. Bi vî awayî cil wek zimanekî xuya yê nasname û girêdana civakî kar dikirin.

Di dema me bi xwe de, dema cilên kevneşopî ji lixwekirina rojane ber bi bikaranîna şahî û merasîmî ve derbas bûne, wan roleke bi hêz wek sembola nasnameya neteweyî û çandî ya Kurdî girtiye. Lixwekirina cilên kevneşopî yên Kurdî, bi taybetî li Newrozê, dawetan û şahiyên neteweyî, ragihandineke bi serbilindî û xuya ya nasname û girêdana Kurdî ye, piştrastkirina serbilindiya mîrata Kurdî. Di dem û cihên ku nasnameya Kurdî bi zext an tepeserkirinê re rû bi rû bûye, lixwekirina cilên kevneşopî wateyeke zêde wek ragihandina nasnameya çandî û berxwedanê hildigire. Cil bûne yek ji sembolên herî xuya yên gelê Kurd, ku li seranserê welatên Kurdî yên dabeşbûyî û diasporayê bi serbilindî wek semboleke hevpar a mîrat û nasnameya hevpar tên lixwekirin. Di vê de cilên Kurdî bi nasnameya gelê Kurd bi xwe ve girêdayî ne, mîrata neteweyekê ya li ser laş tê lixwekirin û bi serbilindî ji cîhanê re tê nîşandan.

Sembolîzm û Wate

Berî her tiştî cilên Kurdî nasname û mîrata gelê Kurd nîşan didin, li ser laş tê lixwekirin. Di reng, şikl û cihêrengiyên xwe yên herêmî de ew kevneşopî, hunermendî û girêdana Kurdan hildigirin û wek yek ji derbirînên herî xuya û bi hêz ên nasnameya Kurdî kar dikin. Lixwekirina cilên kevneşopî nîşandan û jiyîna Kurdîbûna xwe ye, hildana mîrata gel bi awayê herî rasterast û xuya.

Cil herwiha hunermendî û dewlemendiya herêmî ya çanda Kurdî nîşan didin. Wek hunereke zindî ya tevandinê, terzîtiyê û guldûziyê, ew jêhatîbûn û afirîneriya pîşevanên Kurd û bedewiya kevneşopiya qumaşî ya Kurdî tînin ziman; rengên zindî û karê derziyê yê bi hûrgilî cilan dikin berhemeke hunerê. Bi cihêrengiya xwe ya dewlemend a herêmî ew cihêrengiya welatên Kurdî û kevneşopiyên cuda yên gelên wan nîşan didin; gelek şêwazên cihên taybet bi hev re dewlemendiya kevneşopiya hevpar ava dikin. Bi berdewamîya xwe, derbasbûna xwe ji cilên rojane ber bi semboleke hêja ya nasnameyê ku di bûyerên mezin ên jiyana Kurdî de bi serbilindî tê lixwekirin, ew berxwedan û berdewamîya çanda Kurdî nîşan didin; cilên pêşiyan tên domandin û her nifş bi wateyeke nû wan li xwe dike. Cilên Kurdî ji ber vê yekê kevneşopiyeke xwedî wateyeke kûr in; di wê de nasname, hunermendî, mîrata herêmî û berdewamîya çandî bi hev re di yek ji sembolên herî xuya û bedew de tên tevnandin: cilên neteweyî yên gelekî ku bi serbilindiyeke berdewam tên lixwekirin.

Cilên Kurdî û Kurd

Cilên kevneşopî yek ji derbirînên çandî yên herî bi taybetî û bi kesayetiya Kurdî ne, cilên neteweyî yên gelê Kurd ku li seranserê welatên Kurdî tên lixwekirin û yekser wek nîşana nasnameya Kurdî tên naskirin. Bi şiklên xwe yên taybet — şal û şepikê mêran, kirasê jinan, reng û guldûziya dewlemend — û gelek şêwazên xwe yên herêmî, cilên Kurdî beşeke bi rehên kûr û hêja ya mîrata gelê Kurd in, bi nasname, herêm û dîroka wan ve girêdayî.

Ji bo Kurdan cilên kevneşopî mîrateke hêja û semboleke bi serbilindî ya nasnameyê ne. Di bûyerên mezin ên jiyana Kurdî de, li Newroz, dawet û şahiyên neteweyî, tên lixwekirin; ew piştrastkirineke xuya ya mîrat û girêdana Kurdî ne. Li seranserê welatên Kurdî yên dabeşbûyî û diasporayê wek semboleke hevpar kar dikin ku Kurdan li her derê bi nasnameyeke hevpar re girê dide. Di demên nêzîk de cilên kevneşopî serbilindî û berbelaviya ji nû ve dîtine; bi serbilindiyeke bi zanebûn wek ragihandina çand û nasnameya Kurdî tên lixwekirin û wek beşeke hêja ya mîrata Kurdî şahiya wan tê kirin. Rengên ronî û guldûziya bi hûrgilî ya cilên Kurdî, cilên şikûhdar ên li Newroz û şahiyan tên lixwekirin, yek ji derbirînên herî bedew û xuya yên ruhê Kurdî ne, mîrata neteweya Kurd ku bi serbilindî tê lixwekirin û ji cîhanê re tê nîşandan. Ew yek ji kevneşopiyên zindî yên herî hezkirî û berdewam ên Kurdan in.

Nîqaş û Têgihiştinên Şaş

Gelo cilên neteweyî yên Kurdî yên yekane hene? Ne tam; li şûna wê kevneşopiyeke hevpar a cilên Kurdî bi gelek guhertoyên herêmî heye. Hêmanên fireh — şal û şepik û şalê kemberê yê mêran, kirasê jinan û tebeqeyên wî — li seranserê welatên Kurdî hevpar in û kesayetiya naskirî didin cilên Kurdî. Ji ber vê yekê mirov dikare bi wateyeke giştî ji cilên neteweyî yên Kurdî biaxive. Lê şikl, reng, birîn û hûrgiliyên taybet ji herêmekê ji ya din re pir diguherin; ji ber vê yekê cilên yekşikl ên yekane nînin, lê cihêrengiyeke dewlemend a şêwazên herêmî di nav kevneşopiya hevpar de heye. Bi rastgoî divê cilên Kurdî wek kevneşopiyeke hevpar a xwedî hêmanên hevpar ên bi hêz û dewlemendiyeke mezin a cihêrengiya herêmî bên pêşkêşkirin, ne wek cilên neteweyî yên yekane û sabît.

Gelo cilên Kurdî hîn îro tên lixwekirin? Cilên kevneşopî yên Kurdî ku berê cilên rojane bûn îro berî her tiştî di şahî û merasîman de, li Newrozê, dawet, cejn û şahiyên neteweyî, tên lixwekirin, li şûna ku li piraniya cihan cilên rojane bin. Bi vê wateyê rola wan guheriye, ji cilên rojane ber bi semboleke hêja ya di derfetên taybet de tê lixwekirin. Lê ew hîn kevneşopiyeke zindî ne ku bi serbilindî û bi rastî di demên nêzîk de bi berbelaviyeke ji nû ve wek derbirîna nasnameya Kurdî tên lixwekirin. Li seranserê welatên Kurdî û diasporayê tên çêkirin, firotin û hêjakirin. Bi rastgoî divê hem derbasbûna ji cilên rojane ber bi yên merasîmî ve hem jî zindîbûna rastîn a kevneşopiyê ya îro bên nasîn; ew ne tenê bermayî ne, lê hîn beşeke zindî û bi serbilindî lixwekirî ya çanda Kurdî ne.

Gelo rengên cilên Kurdî wateyên sabît hene? Tevî ku cilên Kurdî bi rengên xwe yên zindî navdar in û reng û nexş dikarîbûn girêdanên herêm, maqam û derfeta lixwekirinê bihildin, herî baş e mirov di dayîna wateyên sabît û gerdûnî ji rengên taybet re baldar be. Girîngiya reng di cilên Kurdî de rastîn e, lê li gor herêm, civak û çarçoveyê diguhere. Wateyên cilan qasî her sembolîzma sabît a rengan di şiklên wan ên herêmî, guldûziya wan û rola wan wek nîşana nasnameyê de jî ne. Xaleke balkêş ew e ku tevî piraniya cilên Kurdî rengên ronî hene, hin civak rengên aramtir tercîh dikin; bi taybetî Êzidî bi cilên aramtir û bi taybetî spî tên nasîn. Bi rastgoî divê rengên cilên Kurdî wek dewlemend û watedar bên pêşkêşkirin, lê li gor herêm û civakê diguherin, ne wek kodeke sabît a wateyên gerdûnî.

Newroz: sala nû ya Kurdî ku cilên kevneşopî bi serbilindî tên lixwekirin
Govend: reqsa çemberî ya Kurdî ku bi cilên kevneşopî tê gerandin
Deq: deqên kevneşopî yên ku jinên Kurd dixemilandin
Şahmaran: motîfeke hezkirî ya nexş û xemla Kurdî
Cejna Pîr Şalyar: merasîmeke kevn a Kurdî ya Hewramanê
Bûka Baranê: Bûka Baranê ya Kurdî ku cilên kevneşopî lê hatine kirin
Êzidîtî: baweriya ku gelê wê cilên aramtir tercîh dike
Folklora Kurdî: cîhana firehtir a adet û kevneşopiyên Kurdî

Pirsên Pir Tên Pirsîn

Cilên Kurdî çi ne?

Cilên Kurdî, bi wateya cil an lixwekirina Kurdî, cilên neteweyî yên kevneşopî yên gelê Kurd in: şêwazeke rengîn, pirtebeqe û pir xemilandî ya lixwekirinê ku ji bo mêr û jinan cuda ye û ji herêmekê ji ya din re diguhere. Ji bo mêran navenda wê şal û şepik e, çakêt û şalwarên fireh ên bi dest tevandî digel şalê kemberê û sergirtinê. Ji bo jinan navenda wê kirasê ku bi nermî dadikeve û milikên wî dirêj û sêgoşeyî ne ye ku digel êlek an palto, kember û gelek xemlê tê lixwekirin. Berê cilên rojane bûn; îro berî her tiştî di şahiyan de tên lixwekirin.

Mêrên Kurd çi li xwe dikin?

Navenda cilên kevneşopî yên mêrên Kurd şal û şepik e, çakêt (şepik) û şalwarên fireh (şal) ên bi dest tevandî, bi kevneşopî ji hiriyê; şalwar ber bi bendika piyê ve teng dibin. Şalê kemberê yê dirêj, carinan bi gelek metran, çend caran li dora kemberê tê pêçan. Sergirtin cil temam dike, destmala serê ya pêçandî (cemedanî) an kumik (kilaw), digel pêlavên kevneşopî wek kilaş. Rengên cilên mêran ber bi rengên aram û rengên axê ve diçin, berevajî rengên ronî yên cilên jinan.

Jinên Kurd çi li xwe dikin?

Navenda cilên kevneşopî yên jinên Kurd kiras e, kirasê dirêj ê gelek caran şefaf û birqok, bi milikên dirêj ên bi sêgoşeyeke berfireh bi dawî dibin, bi guldûziya dewlemend an pûlên birqok xemilandî. Di binê de kirasê binî û şalwarên fireh hene; li ser wî êlekeke kurt (helêk) an paltoyekî dirêj (kewa). Cil bi kember an şalê kemberê tên girêdan û bi kumikekî xemilandî an destmala serê tên temamkirin. Zînetên gelek wan dixemilînin. Cilên jinan bi zindî û rengînî navdar in, tevî ku hin civak, wek Êzidî, cilên aramtir tercîh dikin.

Çima cilên Kurdî li gor herêmê diguherin?

Cilên Kurdî ji herêmekê ji ya din re diguherin, ji ber ku ew cihêrengiya welatên Kurdî û kevneşopiyên cuda yên gelên wan vedidin. Şêwaz di birîna parçeyan, reng û qumaşên tercîhkirî, şiklê sergirtinê û hûrgiliyên xemlê de cuda ne. Şêwazên naskirî bi deverên wek Colemêrgê û herêmên Soranî ve girêdayî ne. Di demên berê de ev cudahî herêm û civaka hilgir nîşan didan; cil hema wek nexşeya girêdana civakî kar dikirin.

Gelo cilên kevneşopî yên Kurdî hîn tên lixwekirin?

Erê, tevî ku rola wan guheriye. Cilên kevneşopî yên Kurdî berê cilên rojane bûn; îro berî her tiştî di şahî û merasîman de, li Newroz, dawet, cejn û şahiyên neteweyî, tên lixwekirin, li şûna ku li piraniya cihan cilên rojane bin. Lê ew hîn kevneşopiyeke zindî ne ku bi serbilindî û berbelaviya ji nû ve wek derbirîna nasnameya Kurdî tên lixwekirin. Li seranserê welatên Kurdî û diasporayê tên çêkirin, firotin û hêjakirin. Ew ne tenê bermayî ne.

Çima cilên Kurdî ji bo nasnameyê girîng in?

Cilên Kurdî nîşan û derbirîneke bi hêz a nasnameyê ne. Di demên berê de hûrgiliyên wan herêm, eşîr, maqam û rewşa jiyana kesekî nîşan didan. Îro li Newroz, dawet û şahiyên neteweyî tên lixwekirin û ragihandineke bi serbilindî û xuya ya nasname û girêdana Kurdî ne. Di demên zexta li nasnameya Kurdî de, lixwekirina wan wateyeke zêde wek ragihandina çandî hildigire. Cil bûne yek ji sembolên herî xuya yên gelê Kurd, semboleke hevpar ku Kurdan li seranserê welatên dabeşbûyî û diasporayê bi hev re girê dide.