Destpêk
Êzidîtî yek ji baweriyên herî kevnar û herî cuda yên cîhana Kurdî ye, ola yekxwedaperest a gelê Êzidî. Li dora perestina Xwedayekî û hêjadîtina Heft Heyînên Pîroz, bi serokatiya milyaketê tawûs Tawûsê Melek, ye; baweriyeke xwedî kevnariyeke kûr û sirrên mezin e, bi ziyaretgeha xwe ya pîroz li geliyê pîroz ê Lalişê li bakurê Îraqê. Ji bo şopînerên wê ew yek ji olên herî kevn ên li ser erdê ye û di sedsalên têgihiştina şaş û bindestkirina tirsnak de li ber xwe daye.
Di dilê Êzidîtiyê de baweriya Xwedayekî, bi navê Xwedê, heye ku cîhan afirand û lênihêrîna wê da heft Heyînên Pîroz an Milyaketan; di nav wan de yê sereke Tawûsê Melek, milyaketê tawûs, e. Bawerî weliyê sedsala duwazdehem Şêx Adî hêja dibîne, ku tirba wî li Lalişê ziyaretgeha wê ya herî pîroz e. Bawerî bi kevneşopiyeke devkî ya dewlemend a sirûdên pîroz, çîna ruhanî ya mîratî û cejnên mezin ên sala olî ji nifşekê tê gihandin ya din.
Fêmkirina Êzidîtiyê fêmkirina baweriyeke xwedî kûrahî û berxwedana balkêş e, oleke kevnar a gelê Kurd ku kevneşopiyên xwe yên pîroz li hember astengiyên bêhempa parastine. Ji demeke dirêj ve cîranên wê şaş fêm kirine û bi giranî bindest kirine; Êzidîtî hê baweriyeke zindî ya çend sed hezar kesan e, beşeke hêja û bêcihgirtin a mîrata ruhî ya Kurdan û ya cîhana berfirehtir. Ev gotar nihêrîneke giştî li baweriyên wê, kesayetên wê yên pîroz, cihên wê yên pîroz û kevneşopiyên wê yên domdar pêşkêş dike.
Naverok
Êzidîtî çi ye?
Êzidîtî, ku Şerfedîn jî tê gotin, ola etnîkî ya yekxwedaperest a Êzidiyan e, gelekî Kurdîaxêv ku bi piranî li bakurê Îraqê dijî, bi civakên li Sûriyê, Tirkiyeyê û dîasporayeke li seranserê cîhanê. Ew li ser baweriya Xwedayekî, Xwedê, ava bûye, ku cîhan afirand û ew da lênihêrîna heft Heyînên Pîroz, bi navê Milyaket; di nav wan de yê sereke Tawûsê Melek, milyaketê tawûs, e. Bawerî welî Şêx Adî hêja dibîne û li dora ziyaretgeha pîroz a Lalişê ye. Oleke kevnar a xwedî kokên kûr ên berî Îslamê ye, ku bi kevneşopiyeke devkî ya dewlemend a sirûdên pîroz û çîna ruhanî ya mîratî tê veguhastin; kesên olê diguherînin qebûl nake: mirov wek Êzidî ji dayik dibe.
Xwedayek û Heft Heyînên Pîroz
Li bingeha Êzidîtiyê baweriya Xwedayekî heye, ku bi piranî Xwedê tê gotin, afirînerê yekane û herdemî yê hemû tiştan. Êzidîtî bi hêz yekxwedaperest e û yekîtiya Xwedê prensîba wê ya navendî ye. Li gor baweriyê, Xwedê cîhan afirand û paşê lênihêrîn û birêvebirina wê da heft Heyînên Pîroz, ku pir caran Heft Milyaket an Koma Heftan tê gotin. Ew wek heyînên ji xwedayî derketî tên fêmkirin, navgînên ku Xwedê bi wan cîhanê birêve dibe.
Di nav van Heftan de yê herî pêş Tawûsê Melek, milyaketê tawûs, serokê Heyînên Pîroz, e, ku Xwedê desthilata li ser cîhanê da wî. Endamên din ên Koma Heftan bi kesayetên pîroz ên dîroka pîroz a baweriyê re têkildar in; di nav wan de Şêx Adî û weliyên din ên hêja, wek Şêx Şems, hene. Di teolojiya Êzidî de Xwedê bi xwe bi temamî ji cîhanê wêdetir û dûr e; bi Heft Heyînên Pîroz û berî her tiştî bi Tawûsê Melek e ku xwedayî bi cîhana afirandî re kar dike û lê dinihêre. Ev dîtina Xwedayekî ku bi komeke pîroz a heftan kar dike yek ji taybetmendiyên diyarker ên baweriyê ye.
Xalên sereke
Êzidîtî baweriya kevnar a yekxwedaperest a Êzidiyên Kurd e.
Ew li dora Xwedayekî, Xwedê, afirînerê hemû tiştan, e.
Xwedê cîhan da heft Heyînên Pîroz, Koma Heftan.
Serokê wan Tawûsê Melek, milyaketê tawûs, e.
Bawerî Şêx Adî hêja dibîne û li dora ziyaretgeha Lalişê ye.
Ew oleke etnîkî ye ku kesên olê diguherînin qebûl nake û bi kevneşopiya devkî tê veguhastin.
Agahiyên kurt
Nav: Êzidîtî (Êzdîtî); herwiha Şerfedîn, Dasnî
Cure: Ola etnîkî ya yekxwedaperest a Êzidiyên Kurd
Xwedê: Xwedayek, ku bi piranî Xwedê tê gotin
Heyînên Pîroz: Heft (Koma Heftan), heyînên ji xwedayî derketî
Heyîna Pîroz a sereke: Tawûsê Melek, milyaketê tawûs
Weliyê hêja: Şêx Adî ibn Musafir (sedsala 12em)
Ziyaretgeha pîroz: Laliş, li bakurê Îraqê
Nivîsên pîroz: Kevneşopiyeke devkî ya sirûdan, qewl, bi Kurdî
Endamtî: Tenê bi jidayikbûnê; bawerî kesên olê diguherînin qebûl nake
Cejna herî mezin: Cejna Civînê, heca payîzê ya Lalişê
Tawûsê Melek, milyaketê tawûs
Kesayeta pîroz a herî hezkirî û navendî ya Êzidîtiyê piştî Xwedê Tawûsê Melek, milyaketê tawûs, serokê Heft Heyînên Pîroz, e. Navê wî tê wateya Milyaketê Tawûs an Padîşahê Tawûs û ew serokê Koma Heftan e, heyîna ku Xwedê desthilata li ser cîhanê daye wê. Ew ewqas navendî ye ku Êzidî ji xwe re Miletê Tawûsê Melek, netewe an gelê milyaketê tawûs, dibêjin. Ew wek heyîneke birûmet û xêrker hêja tê dîtin, navgîna ronahîdar a lênihêrîna Xwedê ji cîhana afirandî re.
Di baweriya Êzidî de Tawûsê Melek heyîneke bi temamî baş û pîroz e, yê sereke yê milyaketên Xwedê û anînerê pîroziya Xwedê ji cîhanê re. Tawûs, bi bedewiya xwe ya dibiriqe û pirreng, bi awayekî guncav rûmeta wî sembolîze dike; ew bi nûbûn, bedewî û ronahiya xwedayî re têkildar e. Li hember dîrokeke dirêj û bi êş a têgihiştina şaş divê bi hêz bê gotin ku Êzidî Tawûsê Melek bi temamî xêrker dibînin, serokê milyaketên mezin û qet ne kesayeteke xerabiyê. Hêjadîtina milyaketê tawûs wek serokê Heyînên Pîroz tam di dilê baweriya Êzidî de ye û ew armanca evîn û rûmeta herî kûr e.
Şêx Adî û Laliş
Weliyê herî hêja yê Êzidîtiyê Şêx Adî ibn Musafir e, mirovê pîroz ê sedsala duwazdehem ku li geliyê Lalişê bi cih bû û li dora wî şiklê klasîk ê baweriyê çêbû. Şêx Adî wek yek ji kesayetên herî pîroz ên olê, bi xwedayî re ji nêzîk ve têkildar, hêja tê dîtin; jiyan û hînkirina wî di kevneşopiya Êzidî de navendî ne. Tirba wî li Lalişê ziyaretgeha yekane ya herî pîroz a baweriyê ye, navenda dil û can dayîn û heca Êzidiyan.
Geliyê pîroz ê Lalişê, li çiyayên bakurê Îraqê, dilê ruhî yê Êzidîtiyê ye, cihê wê yê herî pîroz li ser erdê. Her Êzidî hêvî dike di temenê xwe de herî kêm carekê hecê li Lalişê bike; gelî, bi tirba Şêx Adî li navenda xwe, kaniyên xwe yên pîroz û qubeyên xwe yên konî yên ziyaretgehan, armanca cejna herî mezin a baweriyê ye, Cejna Civînê ya payîzê. Laliş ji bo Êzidiyan ew e ku ziyaretgehên herî pîroz ji bo baweriyên din in, navenda pîroz a ku tevahiya jiyana olî ya civakê berê xwe dide wê; cihekî bi pîrozîyeke kûr û navenda nasname û dil û can dayîna Êzidî.
Afirandin û gerdûna pîroz
Vegotina afirandina Êzidî yek ji yên herî bedew û herî cuda di kevneşopiyên olî yên herêmê de ye. Li gor wê, Xwedê di destpêkê de bi tenê hebû û ji ronahiya xwedayî durrêkî spî yê dibiriqe afirand, ku hemû tiştên afirandî wek îmkan di hundirê wî de bû. Ji vî durrê seretayî Heft Heyînên Pîroz derketin; bi demê re durr hate vekirin û gerdûna madî çêbû, ezman û erd bi karê Heyînên Pîroz ên ku Xwedê tayîn kiribûn hatin afirandin.
Gerdûna Êzidî bi pîroziyê tijî ye. Bawerî hêmanên agir, av, hewa û axê pîroz dibîne û Êzidî baldar in wan qirêj nekin. Di duayê de berê xwe didin rojê, ronahiyê wek nîşana xwedayî hêja dibînin; kiryarek ku kesên derve carinan ji ber wê ji wan re rojperest dibêjin, herçiqas perestina wan ji bo Xwedayê yekane ye ku roj ronahiya wî vedide. Ev rûmeta ji cîhana xwezayî re, ji ronahî û hêmanên pîroz re, hesteke kûr û domdar a pîroziya tiştên afirandî dide Êzidîtiyê, gerdûnek ku li seranserê wê hebûn û lênihêrîna xwedayî hene.
Kevneşopî û cejnên pîroz
Êzidîtî ne bi nivîseke pîroz a nivîsandî ya yekane, lê bi kevneşopiyeke devkî ya dewlemend ji nifşekê tê gihandin ya din; berî her tiştî bi sirûdên pîroz ên bi navê qewl, ku teolojî, kozmolojî û dîroka pîroz a baweriyê diparêzin. Ev sirûd ji aliyê çîneke taybet a xwendevan û muzîkjenên olî, Qewalan, ve tên xwendin û bi deng tên gotin; ew yek ji parêzvanên herî girîng ên mîrata olî ne. Bawerî herwiha bi pergaleke kastên mîratî ya Şêx, Pîr û Mirîd hatiye rêxistinkirin, ku jiyana wê ya olî bi rêxistin dike û dûndanên wê yên pîroz diparêze.
Sala olî ya Êzidiyan bi cejnên mezin tê nîşankirin. Ya herî girîng Cejna Civînê, Cejna Cemaiyê, heca heft rojî ya payîzê ya Lalişê ji bo hêjadîtina Şêx Adî ye, demeke girêdayîbûna kûr a civakê. Cejneke din a hezkirî Sersala Êzidiyan e, Çarşema Sor, Çarşema Sor a biharê, ku roja xemilandina cîhanê bi jiyanê pîroz dike. Di Tawûsgeranê de Qewal şiklên pîroz ên milyaketê tawûs, sencaq, di meşên rêûresmî de di nav civakên Êzidî de digerînin. Bi van kevneşopî, cejn û rêûresmên pîroz bawerî tê nûkirin û civak ji nifşekê heta ya din bi hev re tê girêdan.
Baweriyeke kevnar û etnîkî
Êzidîtî yek ji olên zindî yên herî kevnar ên cîhanê ye û şopînerên wê wê yek ji baweriyên herî kevn li ser erdê dibînin, ji salnameyên olên mezin ên Îbrahîmî gelek kevntir. Zanyar kokên wê digihînin bingeheke olî ya kevnar a berî Îslamê û heta berî Zerdeştiyê jî, di cîhana Kurdî û Îranî ya berfirehtir de, ku bi kevneşopiya ruhî ya kûr a Hindû-Îranî re têkildar e. Di dirêjahiya sedsalan de û bi taybetî bi reformên têkildarî Şêx Adî ji sedsala duwazdehem û pê ve, ev herikîna kevnar şiklê xwe yê klasîk ê Êzidî girt; bandorên cuda di xwe de kom kirin, lê bi kûrahî baweriya xwe ma.
Êzidîtî herwiha oleke etnîkî ye, ji nêzîk ve bi nasnameya gelê Êzidî ve girêdayî. Mirov wek Êzidî ji dayik dibe; bawerî kesên olê diguherînin qebûl nake û endamtî mîratî ye. Ji bo parastina civakê û dûndanên wê yên pîroz, Êzidî bi hişkî tenê di nav xwe de dizewicin, di nav baweriyê û kastên wê yên guncav de. Ev girêdana kûr a di navbera ol û gel de yek ji amûrên ku Êzidiyan bi wê nasnameya xwe ya cuda û baweriya xwe ya kevnar di serdemên dirêj ên zextê de parastine bûye; civakek ku ola wê û gelbûna wê bi xwe ji hev nayên veqetandin.
Sembolîzm û wate
Êzidîtî dîtineke xwedî bedewî û kûrahiya mezin di xwe de dihêle. Bi baweriya xwe ya Xwedayekî ji cîhanê wêdetir, ku bi komeke ronahîdar a Heyînên Pîroz cîhanê birêve dibe, dîtina xwedayî ya hem bi temamî bilind û hem ji nêzîk ve lênihêr pêşkêş dike. Bi hêjadîtina xwe ya ronahiyê, hêmanên pîroz û pîroziya tiştên afirandî, hesteke kûr a pîroziya cîhanê diyar dike. Bi kesayeta milyaketê tawûs, birûmet, xêrker û hezkirî, yek ji wêneyên herî bedew ên peyamnêrê xwedayî di hemû olên herêmê de pêşkêş dike.
Berî her tiştî Êzidîtî sembola ragirtin û kûrahiya ruhî ya gelê Kurd e. Wek yek ji baweriyên herî kevnar ên cîhana Kurdî, ku bi kevneşopiyeke devkî ya dewlemend û çîna ruhanî ya mîratî li hember sedsalên bindestkirinê hatiye parastin, ew şahidiya berxwedan û afirîneriya ruhî ya Êzidiyan e. Geliyê wê yê pîroz ê Lalişê, milyaketê wê yê tawûs ê hezkirî û kevneşopiyên wê yên domdar hemû şahidiya baweriyeke xwedî bedewî û biryardariya balkêş dikin. Li ser Êzidîtiyê fikirîn li ser yek ji xezîneyên mezin ên ruhî yên cîhana Kurdî û mîrata olî ya mirovahiyê fikirîn e.
Êzidîtî û Kurd
Êzidîtî di mîrata Kurdan de cihê rûmeteke taybet digire; Êzidî yek ji civakên herî kevnar ên cîhana Kurdî ne û baweriya wan yek ji olên resen ên herî kevn ên welatên Kurdî ye. Êzidî gelekî Kurdîaxêv in, sirûdên wan ên pîroz bi Kurdî hatine nivîsandin û desthilatdarên olî yên civakê ji demeke dirêj ve nasnameya Kurdî ya Êzidiyan erê kirine. Bi vî awayî bawerî bi ziman, ax û nasnameya Kurdî ve kûr hatiye hûnandin, oleke resen a Kurdî ya xwedî kevnariyeke mezin.
Ji bo Kurdan, ku mîrata wan a ruhî pir dewlemend û pirreng e, Êzidîtî yek ji kevneşopiyên wan ên olî yên herî kevnar û hêja nîşan dide; baweriyek ku dengvedanên cîhana ruhî ya herî kevnar a herêmê di xwe de diparêze. Êzidiyan di dirêjahiya sedsalan de êş û bindestkirina tirsnak kişandine, di dema me de jî; lê wan baweriya xwe, kevneşopiyên xwe yên pîroz û nasnameya xwe ya cuda bi biryardariyeke bêhempa parastine. Hêjadîtina Êzidîtiyê hêjadîtina kûrahî, kevnarî û berxwedana mîrata ruhî ya Kurdan e û naskirina Êzidiyan wek parêzvanên yek ji baweriyên zindî yên herî kevnar ên cîhanê ye.
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Êzidî «şeytanperest» in? Bi temamî na. Ev ya herî hov û herî domdar ji derewên li ser Êzidiyan hatine gotin e û bi temamî derew e. Êzidî Xwedayekî diperestin û Tawûsê Melek, milyaketê tawûs, wek heyîneke bi temamî baş û pîroz, serokê milyaketên Xwedê, dibînin. Buxtan ji têgihiştina şaş a kesên derve ya baweriyê û kesayeta milyaketê tawûs çêbû û ji bo rewakirina sedsalên bindestkirina tirsnak hatiye bikaranîn. Divê bi hêz bê redkirin: Êzidî tu hêza xerab wek milyaketê tawûs naperestin û heta nas jî nakin; ew ji bo wan heyîna qenciya pak, ronahî û pîroziyê ye û bawerî tu cureyê şeytanperestiyê nas nake.
Êzidîtî yekxwedaperest e? Erê, bi hêz. Êzidî bi Xwedayekî, Xwedê, afirînerê yekane yê hemû tiştan, bawer in. Heft Heyînên Pîroz, milyaketê tawûs jî tê de, ne xwedayên cuda ne, lê heyînên ji Xwedayê yekane derketî an navgînên wî ne, ku wî bi wan cîhanê birêve dibe. Hin vegotinên populer bi awayekî nezelal behsa sê heyînên xwedayî yên milyaketê tawûs, Şêx Adî û Sultan Êzîd dikin; lê di têgihiştina Êzidî de ev xuyabûnên rastiya xwedayî ya yekane ne, ne xwedayên cuda. Yekîtiya Xwedê bingehîn e ji bo baweriyê, ku bi rastî wek yekxwedaperest tê fêmkirin.
Êzidîtî bi rastî çiqas kevn e? Êzidî bi xwe baweriya xwe yek ji baweriyên herî kevn li ser erdê dibînin, xwedî kevnariyeke pir mezin. Zanyar, ku ji aliyê dîrokî ve nêzî pirsê dibin, bi rastî kokên Êzidîtiyê digihînin bingeheke olî ya kevnar a berî Îslamê û berî Zerdeştiyê; şiklê klasîk ê baweriyê jî bi taybetî ji serdema Şêx Adî di sedsala duwazdehem û pê ve pêş ketiye. Herî rast e bê gotin ku Êzidîtî hêmanên pir kevnar di kevneşopiyeke olî de diparêze ku di serdema navîn de şiklê klasîk girt; bi vî awayî hem hesta şopîneran a kevnariya kûr hem jî têgihiştina dîrokî ya pêşketina baweriyê hêja tê dîtin.
Mijarên têkildar
Tawûsê Melek: milyaketê tawûs, serokê Heft Heyînên Pîroz
Heft Heyînên Pîroz: Koma Heftan ku Xwedê bi wan cîhanê birêve dibe
Laliş: ziyaretgeha pîroz a di dilê baweriya Êzidî de
Şêx Adî: weliyê herî hêja yê Êzidîtiyê
Efsaneya afirandina Êzidî: durr û çêkirina cîhanê
Pergala kastên Êzidiyan: Şêx, Pîr û Mirîd
Qewal: xwendevan û muzîkjenên pîroz ên baweriyê
Çarşema Sor: Sersala Êzidiyan, Çarşema Sor a biharê
Pirsên pir tên kirin
Êzidîtî çi ye?
Êzidîtî ola kevnar a yekxwedaperest a gelê Êzidî yê Kurd e, ku bi piranî li bakurê Îraqê û di civakên li Sûriyê, Tirkiyeyê û dîasporayeke li seranserê cîhanê de dijî. Li ser baweriya Xwedayekî, Xwedê, ava bûye, ku cîhan afirand û ew da heft Heyînên Pîroz bi serokatiya milyaketê tawûs, Tawûsê Melek. Ew welî Şêx Adî hêja dibîne, li dora ziyaretgeha pîroz a Lalişê ye û bi kevneşopiyeke devkî ya dewlemend a sirûdên pîroz tê veguhastin.
Tawûsê Melek kî ye?
Tawûsê Melek, milyaketê tawûs, serokê Heft Heyînên Pîroz di Êzidîtiyê de ye, heyîna ku Xwedê desthilata li ser cîhanê daye wê. Ew kesayeta pîroz a herî hezkirî ya baweriyê piştî Xwedê ye, wek heyîneke bi temamî baş û xêrker hêja tê dîtin, anînerê pîroziya Xwedê ji cîhana afirandî re. Êzidî ji xwe re gelê Tawûsê Melek dibêjin. Di baweriya Êzidî de ew qet kesayeteke xerabiyê nîne û îdiaya berevajî têgihiştineke şaş a bi êş e.
Êzidî şeytan diperestin?
Na. Ev têgihiştineke şaş, derewîn û pir bi êş e ku ji bo rewakirina sedsalên bindestkirinê hatiye bikaranîn. Êzidî Xwedayekî diperestin û milyaketê tawûs, Tawûsê Melek, wek heyîneke bi temamî baş û pîroz, serokê milyaketên Xwedê, dibînin. Bawerî tu cureyê şeytanperestiyê nas nake. Buxtan ji têgihiştina şaş a kesên derve ya baweriyê çêbûye û divê bi hêz û bi dawî bê redkirin.
Êzidîtî yekxwedaperest e?
Erê. Êzidî bi Xwedayekî, Xwedê, afirînerê yekane û herdemî yê hemû tiştan, bawer in; yekîtiya Xwedê prensîba navendî ya baweriyê ye. Heft Heyînên Pîroz, milyaketê tawûs jî tê de, ne xwedayên cuda ne, lê heyînên ji Xwedayê yekane derketî an navgînên wî ne, ku wî bi wan cîhan afirandiye û birêve dibe. Êzidîtî bi rastî û bi hêz wek oleke yekxwedaperest tê fêmkirin.
Laliş çi ye?
Laliş ziyaretgeha herî pîroz a baweriya Êzidî ye, geliyekî pîroz li çiyayên bakurê Îraqê. Li navenda wê tirba Şêx Adî, weliyê herî hêja yê olê, heye, digel kaniyên pîroz û qubeyên konî yên cuda yên ziyaretgehan. Laliş armanca cejna herî mezin a baweriyê ye, Cejna Civînê ya payîzê; her Êzidî hêvî dike di temenê xwe de herî kêm carekê li wir hecê bike.
Kesek dikare bibe Êzidî?
Na. Êzidîtî oleke etnîkî ye û ji bo endambûna baweriyê divê mirov wek Êzidî ji dayik bibe; ew kesên olê diguherînin qebûl nake. Ji bo parastina civakê û dûndanên wê yên pîroz, Êzidî herwiha bi hişkî tenê di nav xwe de dizewicin, di nav baweriyê de. Ev girêdana nêzîk a di navbera ol û gel de yek ji amûrên ku Êzidiyan bi wê nasnameya xwe ya cuda û baweriya xwe ya kevnar di sedsalên dirêj ên zext û bindestkirinê de parastine bûye.
Çavkanî û xwendina bêtir
Êzidîtî - World History Encyclopedia
Êzidî - Encyclopaedia Britannica
Êzidî i. Giştî - Encyclopaedia Iranica
Ola Êzidî, gel û bawerî - Study.com
Kevneşopiya olî ya Êzidî - YezidiTruth.org