Pergala kastên Êzidiyan: Şêx, Pîr û Mirîd

Destpêk

Yek ji taybetmendiyên herî cuda yên baweriya Êzidî pergala wê ya kastên pîroz e, rêzûpergaleke civakî ya mîratî ku civak bi hev re girêdayî hiştiye û di dirêjahiya sedsalan de ola wê parastiye. Civaka Êzidî di sê kastan de hatiye dabeşkirin, Şêx, Pîr û Mirîd; her yek di jiyana olî ya gel de xwedî cih û roleke xwe ye. Kevneşopî dibêje ku ev rêzûpergal ji aliyê weliyê mezin Şêx Adî ve hatiye damezrandin da ku şopînerên baweriyê yek bike û avahiya wê ya pîroz biparêze.

Pergala kastan ji hiyerarşiyeke civakî ya tenê gelek wêdetir e; ew tam çarçoveya ku ola Êzidî pê hatiye veguhastin û parastin e. Her du kastên ruhanî, Şêx û Pîr, rêberî û xizmeta piraniya bawermendên ne ji çîna ruhanî, Mirîdan, dikin; rêberên mezin ên baweriyê ji nav Şêxan derdikevin: Mîr, mîrê civakê; Baba Şêx, serokê ruhî; û Pêş Îmam, desthilatdarê rêûresman. Endamtiyê jidayikbûn diyar dike û kast bi hev re nazewicin; qaîdeyek ku rêzikên desthilata pîroz yekparçe parastine.

Fêmkirina pergala kastên Êzidiyan fêmkirina wê ye ku ev baweriya kevnar û pir caran bindestkirî çawa xwe bi hev re girêdayî hiştiye û kevneşopiyên xwe ji nifşekê gihandine ya din. Di avahiya xwe ya baldar a rêberiya ruhanî û erkên olî yên du alî de, pergal dildariya kûr a Êzidiyan a ji bo parastina rêzûpergala wan a pîroz eşkere dike; ew yek ji sazîyên diyarker ên yek ji civakên olî yên herî balkêş a cîhana Kurdî ye.

Naverok

Pergala kastên Êzidiyan çi ye?

Rêzûpergaleke damezrandî ji aliyê Şêx Adî ve

Zewaca nav kastê û rêzûpergala pîroz

Sembolîzm û wate

Pergala kastan û Kurd

Nîqaş û têgihiştinên şaş

Mijarên têkildar

Pirsên pir tên kirin

Çavkanî û xwendina bêtir

Pergala kastên Êzidiyan çi ye?

Pergala kastên Êzidiyan avahiya civakî û olî ya mîratî ya civaka Êzidî ye; civak di sê kastan de dabeş dike: Şêx û Pîr, ku çînên ruhanî ne, û Mirîd, ku bawermendên ne ji çîna ruhanî ne û piraniya mezin pêk tînin. Endamtiya kastê ji dê û bav bi hev re tê mîratkirin û nayê guhertin; kast bi hev re nazewicin. Kasta Şêxan herwiha di sê dûndanan de dabeş dibe, Qatanî, Şemsanî û Adanî, ku sê pileyên herî bilind ên baweriyê dabîn dikin: Mîr, Baba Şêx û Pêş Îmam. Pergal jiyana olî ya tevahiya civakê bi rêxistin dike; kastên ruhanî rêberî û xizmeta Mirîdên ne ji çîna ruhanî dikin.

Rêzûpergaleke damezrandî ji aliyê Şêx Adî ve

Kevneşopiya Êzidî dibêje ku pergala kastan bi şiklê wê yê heyî ji aliyê Şêx Adî ibn Musafir ve hatiye damezrandin, weliyê mezin ê sedsala duwazdehem ku şiklê klasîk daye baweriyê. Li gor vê kevneşopiyê, Şêx Adî kast afirandin an ji nû ve rêxistin kirin da ku endamên olê, ku ji esilên eşîrî û etnîkî yên cuda dihatin, bi hev re girê bide û hevsengiyek di navbera komên cuda de û avahiya pîroz a civakê biparêze. Bi vî awayî pergala kastan ji destpêkê ve amûrek ji bo yekbûnê û parastina rêzûpergala olî bû.

Ev esil kesayeta kûr a pîroz dide pergala kastan. Ew ne wek tenê rêxistineke civakî, lê wek rêzûpergaleke bi erêkirina xwedayî tê fêmkirin, ku ji aliyê weliyê herî pîroz ve ji bo qenciya baweriyê hatiye damezrandin. Her kast di jiyana olî ya civakê de xwedî cih û erka xwe ya diyarkirî ye û tevahiya avahî bi erkên olî yên du alî ve girêdayî ye. Êzidiyan, bi parastina vê rêzûpergalê di dirêjahiya sedsalan de, ew çarçove parastiye ku ola wan bi xwe pê hatiye veguhastin; pergalek ku tê de pîrozî û civakî ji hev venaqetin.

Xalên sereke

Civaka Êzidî di sê kastên mîratî de hatiye dabeşkirin: Şêx, Pîr û Mirîd.
Şêx û Pîr kastên ruhanî ne; Mirîd piraniya ne ji çîna ruhanî ne.
Kevneşopî dibêje ku pergal ji aliyê Şêx Adî ve hatiye damezrandin da ku baweriyê yek bike.
Kasta Şêxan xwedî sê dûndanan e: Qatanî, Şemsanî û Adanî.
Ji van Mîr, Baba Şêx û Pêş Îmam derdikevin.
Kast bi jidayikbûnê tê diyarkirin û kast bi hev re nazewicin.

Agahiyên kurt

Avahî: Sê kastên mîratî: Şêx, Pîr, Mirîd
Kastên ruhanî: Şêx û Pîr
Kasta ne ji çîna ruhanî: Mirîd, piraniya mezin a Êzidiyan
Damezrîner (li gor kevneşopiyê): Şêx Adî ibn Musafir
Dûndanên Şêxan: Qatanî, Şemsanî û Adanî
Mîr: Ji nav Şêxên Qatanî tê
Baba Şêx: Ji nav Şêxên Şemsanî tê
Pêş Îmam: Ji nav Şêxên Adanî tê
Endamtî: Ji dê û bav bi hev re tê mîratkirin; nayê guhertin
Qaîdeya zewacê: Endogamî, zewaca nav kastê; kast bi hev re nazewicin

Şêx

Şêx kasta herî bilind a kastên ruhanî pêk tînin û di civaka Êzidî de desthilata olî ya sereke digirin. Ew wek rêberên ruhî yên şopînerên xwe di nav Mirîdan de xizmet dikin, we'zan didin û rêûresmên olî yên sereke bi cih tînin; rêberên herî bilind ên baweriyê ji nav rêzikên wan derdikevin. Kasta Şêxan dûndana xwe digihîne Şêx Adî û kesayetên pîroz ên din ên damezrîner ên olê; endamên wê wek hilgirên dûndana pîroz û hêza ruhî tên dîtin.

Bi Pîran re, Şêx elîta olî ya civakê pêk tînin; bi hev re tenê beşeke biçûk a nifûsa Êzidî pêk tînin, lê Mirîdên ne ji çîna ruhanî piraniya pir mezin pêk tînin. Her malbata Mirîdan bi kevneşopî bi malbatên Şêx û Pîr ên taybet ve girêdayî ye, ku ji nifşekê heta ya din hewcedariyên wê yên olî dabîn dikin. Bi vî awayî Şêx li lûtkeya hiyerarşiya olî ne, parêzvanên pileyên herî bilind ên baweriyê û rêberên ruhî ku civak ji bo rêberî û pêkanîna rêûresmên xwe yên herî pîroz berê xwe dide wan.

Sê dûndanên Şêxan

Kasta Şêxan di sê dûndanên mezin de hatiye dabeşkirin; her yek dûndana xwe digihîne bavpîrekî pîroz ê taybet û her yek bi yek ji sê pileyên herî bilind ên baweriyê re têkildar e. Qatanî ji Şêx Adî û xizmên wî tên; Şemsanî ji çar kurên mîr Êzdîna Mîr tên, di nav wan de Şêx Şems; Adanî jî ji Şêx Hesen tên. Ev dabeşkirina sê alî yek ji bingehên rêzûpergala olî ya Êzidiyan e.

Her dûndan yek ji sê pileyên herî bilind dabîn dike, di hevsengiyeke baldar a desthilata pîroz de. Ji Qatanî Mîr derdikeve, mîr û serokê herî bilind ê civakê; ji Şemsanî Baba Şêx derdikeve, rêberê ruhî; ji Adanî jî Pêş Îmam derdikeve, desthilatdarê rêûresman. Bi dabeşkirina pileyên herî bilind di nav her sê dûndanan de, pergal misoger dike ku dûndaneke tenê hemû hêza pîroz negire û rêberiya baweriyê li ser bingeheke hevseng a dûndanên pîroz ên cuda bisekine, her yek bi roleke xwe ya diyarkirî.

Pêş Îmam

Pêş Îmam sêyem ji pileyên mezin e ku dûndanên Şêxan dabîn dikin; ji dûndana Adanî tê, ku ji Şêx Hesen hatiye, û di baweriyê de wek desthilatdarê rêûresman tê naskirin. Berpirsiyariyên wî yên taybet li dora rêûresmên zewacê ne: Pêş Îmam e ku desthilata bi cih anîna zewacan û diyarkirina qelenê heye; di rêwîtiyên Baba Şêx de pê re diçe û di rêûresmên mezin de alîkarî dike.

Pileya Pêş Îmam xwedî hin taybetmendiyên cuda ye. Berevajî pileyên Mîr û Baba Şêx, ku bi mîratê derbas dibin, Pêş Îmam ji bo pileya xwe tê tayînkirin û wê ne bi tenê li gor dûndanê digire; herçiqas divê ji dûndana Adanî be. Eşîra wî herwiha di dîroka Êzidî de bi vê yekê balkêş bûye ku, li gor kevneşopiyê, ew koma tenê bû ku destûra fêrbûna xwendin û nivîsandinê hebû. Ji ber vê yekê bi gelemperî di nav yên herî xwendî de bûye; rolek girêdayî desthilata vê pileyê ya li ser rêûresmên fermî û hiqûqa adetî ya civakê. Di demên nêzîk de, gava perwerde belavtir bûye, ev cudahî kêm bûye; lê Pêş Îmam wek desthilatdarê naskirî yê rêûresmên baweriyê dimîne.

Pîr

Pîr kasta duyem a kastên ruhanî ne; wek rêberên olî yên civakê li kêleka Şêxan disekinin, herçiqas giraniya wan a siyasî hinekî ji ya ku kasta Şêxan hildigire kêmtir e. Peyva pîr tê wateya kal an mirovê pîroz; Pîr wek rêberên ruhî û rûspiyên Mirîdan xizmet dikin. Her Êzidî bi kevneşopî bi malbateke Pîran a taybet û herwiha bi malbateke Şêxan ve girêdayî ye. Ew gelek rêûresmên olî yên asayî yên civakê, wek rêûresmên zewacê û morkirinê (vaftîzê), bi cih tînin û di rêûresmên baweriyê de alîkarî dikin, şûştina miriyan jî tê de ye.

Wek Şêxan, Pîr jî di şax û eşîran de hatine dabeşkirin; bi kevneşopî wek çar şax û çil eşîr tên hesibandin, her yek xwedî dûndan û cihê xwe di rêzûpergalê de ye. Yên herî bilind ên Pîran dûndana xwe digihînin bavpîrekî sereke ku di nav wan de hêja tê dîtin; hin malbatên Pîran wek xwediyên diyariyên ruhî yên taybet tên dîtin, di nav de hêzên şîfakirin û pîrozkirinê. Bi cilên xwe yên rêûresmî û erkên xwe yên pîroz, Pîr beşeke bingehîn a jiyana olî ya civakê ne; rûspiyên ruhanî ku bi Şêxan re li xêr û xweşiya ruhî ya gelê Êzidî dinihêrin û ziyaretgeh û cihên pîroz ên baweriyê diparêzin.

Mirîd

Mirîd bawermendên ne ji çîna ruhanî yên civaka Êzidî ne û piraniya mezin a nifûsê, piraniya pir mezin a bawermendan, pêk tînin. Peyva mirîd tê wateya şagirt an şopîner; Mirîd bawermendên asayî ne ku, ji ber ku bi xwe pileya ruhanî nagirin, di jiyana olî ya wan de Şêx û Pîr rêberî û xizmeta wan dikin. Ew cotkar, karker û malbatên ku laşê civakê pêk tînin in, gelê ku kastên ruhanî ji bo xêr û xweşiya wî ya ruhî hene.

Herçiqas pileya ruhanî nagirin, Mirîd endamên tam ên baweriyê ne û tam sedema avahiya olî ya ku xizmeta wan dike ne. Her malbata Mirîdan bi kevneşopî bi malbatên Şêx û Pîr ên taybet ve girêdayî ye, ku rêûresmên wan bi cih tînin, di erkên wan ên olî de rêberiya wan dikin û di kêliyên mezin ên jiyan û mirinê de li kêleka wan in. Ev têkiliya erkên du alî ya di navbera Mirîdên ne ji çîna ruhanî û rêberên wan ên ruhanî de yek ji têlên ku tevahiya civakê bi hev re girê dide ye; her Êzidî, kasta wî çi dibe bila bibe, bi rêzûpergala pîroz a yekane ve girê dide, ku li gor kevneşopiyê Şêx Adî damezrandiye.

Zewaca nav kastê û rêzûpergala pîroz

Yek ji taybetmendiyên herî hişk ên pergala kastên Êzidiyan qaîdeya endogamiyê, zewaca nav kastê, ye: endamên her sê kastan bi hev re nazewicin û zewac divê di nav kasta mirov bi xwe de pêk bê. Şêx bi Şêx, Pîr bi Pîr û Mirîd bi Mirîd re dizewice; ev sînor bi baldarîyeke mezin tên parastin. Endamtiya kastê ji dê û bav bi hev re tê mîratkirin û di dirêjahiya jiyanê de nayê guhertin; mirov di kasta xwe de ji dayik dibe û tê de dimîne.

Ev qaîde, ku dibe ji derve hişk xuya bike, di mantiqa baweriyê de armanceke zelal heye: rêzikên cuda yên dûndana pîroz yekparçe diparêze û misoger dike ku dûndanên ruhanî û desthilata pîroz a ku bi wan re derbas dibe ji nifşekê heta ya din bêşikestin û netevlihev bimînin. Di olek ku zanîn û desthilata wê ya pîroz bi dûndana mîratî ve tên veguhastin de, parastina rêzikên zelal ên dûndanê bi parastina baweriyê bi xwe ve girêdayî ye. Ji ber vê yekê qaîdeya zewaca nav kastê ne wek tenê girtîbûneke civakî, lê wek parastina rêzûpergala pîroz tê fêmkirin; amûrek ku Êzidiyan bi wê avahiya xwe ya olî û, bi vî awayî, ola xwe di sedsalên dirêj ên zext û bindestkirinê de yekparçe hiştiye.

Sembolîzm û wate

Pergala kastên Êzidiyan dildariya kûr a civakê ji bo parastin û veguhastina baweriya xwe di xwe de dihêle. Di olek ku ji demeke dirêj ve bi dûndana mîratî û, di beşeke mezin a dîroka xwe de, bi kevneşopiya devkî ji nivîsandinê zêdetir hatiye domandin de, rêxistina baldar a civakê di kastên ruhanî û ne ji çîna ruhanî de, bi rêzikên zelal ên desthilata pîroz, tam ew amûr bûye ku bawerî pê ji nifşekê gihîştiye ya din. Pergal sembola biryardariya Êzidiyan e ku rêzûpergala xwe ya pîroz û bi vî awayî ola xwe li hember zextên cîhaneke dijwar yekparçe bihêlin.

Ew herwiha sembola îdeala civakeke bi erkên olî yên du alî ve bi hev re girêdayî ye. Di têkiliyên di navbera malbatên Mirîdan û rêberên wan ên Şêx û Pîr de, di navbera piraniya ne ji çîna ruhanî û kastên ruhanî de, û di dabeşkirina hevseng a pileyên herî bilind di nav sê dûndanên Şêxan de, pergal dîtina civakeke tev a di laşekî pîroz ê yekane de bi hev re girêdayî diyar dike, her beş bi cih û roleke xwe ya diyarkirî. Li ser pergala kastên Êzidiyan fikirîn li ser avahiya civakî û olî ya balkêş fikirîn e ku yek ji baweriyên herî kevnar û herî pir bindestkirî yên cîhanê xwe bi wê parastiye; rêzûpergalek ku tê de pîrozî û civakî ji hev nayên veqetandin.

Pergala kastan û Kurd

Pergala kastên Êzidiyan di mîrata Kurdan de cihê girîng digire; Êzidî yek ji civakên herî kevnar ên cîhana Kurdî ne û sazîyên wan ên olî beşeke bingehîn a tevna çandî û ruhî ya wê cîhanê ne. Desthilatdarên olî yên Êzidî, di nav de Mîr û Baba Şêx, bi xwe jî gelek caran giranî dane nasnameya Kurdî ya Êzidiyan; pergala kastan beşek ji mîrata taybet e ku civakê di cîhana Kurdî de parastiye.

Ji bo gelekî ku bindestkirineke tirsnak kişandiye, pergala kastan yek ji avahiyên ku Êzidiyan bi wê nasnameya xwe, baweriya xwe û girêdayîbûna xwe wek civakeke cuda di dirêjahiya sedsalan de domandiye bûye. Fêmkirina pergala kastan fêmkirina tiştekî bingehîn e derbarê ku Êzidî çawa wek gelekî xwedî ola xwe ya kevnar sax mane. Hêjadîtina wê hêjadîtina berxwedana Êzidiyan û mîrata wan a dewlemend di çîroka berfirehtir a Kurdan de ye; û naskirina kûrahî û taybetiya civakekê ye ku rêzûpergala xwe ya pîroz di serdemên dirêj ên zehmetiyê de parastiye.

Nîqaş û têgihiştinên şaş

Pergala kastên Êzidiyan neheq an zordest e? Ew herî baş li gor şert û têgihiştinên xwe tê fêmkirin, wek rêzûpergaleke olî, ne pergala zordestiya civakî. Armanca wê di mantiqa baweriyê de parastina rêzikên pîroz ên desthilatê û veguhastina olê ye, ne îstîsmara komekê ji aliyê komeke din ve. Kastên ruhanî ji bo xizmet û rêberiya Mirîdên ne ji çîna ruhanî hene; hemû kast di baweriyeke yekane de bi erkên du alî ve bi hev re girêdayî ne, ku heyînên wê yên pîroz, bi serokatiya Tawûsê Melek, milyaketê tawûs, hêzên xêrker ên Xwedayê yekane ne. Lê digel vê, wek hemû pergalên wiha, ew mijara nîqaşê û di demên nû de ya hin guhertinan e.

Pergal di cîhana nûjen de diguhere? Erê, heta astekê. Gava civakên Êzidî xwendîtir, bajartir û belavtir bûne, bi taybetî di dîasporayê de, hin taybetmendiyên kevntir ên pergalê nermtir bûne; bo nimûne, yekdestdariya kevneşopî ya eşîra Pêş Îmam a li ser xwendin û nivîsandinê, bi belavbûna perwerdeyê re, cihê xwe daye. Qaîdeyên hişk ên zewaca nav kastê hê ji aliyê gelek kesan ve bi hêz tên parastin; lê civak, wek hemû kevneşopiyên zindî, bi pirsan re rûbirû ye ka avahiyên wê yên kevnar dê çawa li cîhaneke diguhere biguncin. Koçandin û êşên salên nêzîk van pirsan hê acîltir kirine.

Pergala kastan bi rastî bi Şêx Adî dest pê kir? Kevneşopiya Êzidî pergalê di şiklê wê yê klasîk de di sedsala duwazdehem de digihîne Şêx Adî; ew bêguman bi ji nû ve rêxistinkirina baweriyê, ku bi wî û cîgirên wî re têkildar e, ve girêdayî ye. Zanyar pergalê wek di vê serdemê de pêşketî fêm dikin, ku şopînerên Edewiyyeyê û kevneşopiyên herêmî yên kevntir di civakeke rêxistinkirî ya yekane de li hev aniye. Herî rast e nisbetkirina wê ji Şêx Adî re wek têgihiştina baweriyê bi xwe ya esilên wê yên pîroz bê pêşkêşkirin, di nav pêşketineke dîrokî de ku zanyar hê lêkolîn dikin.

Mîr: mîrê Êzidiyan, ji nav Şêxên Qatanî tê
Baba Şêx: serokê ruhî, ji nav Şêxên Şemsanî tê
Qewal: xwendevan û muzîkjenên pîroz, komek di nav kasta Şêxan de
Şêx Adî: weliyê ku li gor kevneşopiyê pergala kastan damezrandiye
Şêx Hesen: bavpîrê dûndana Adanî ku Pêş Îmam dabîn dike
Laliş: ziyaretgeha pîroz a di dilê baweriya Êzidî de

Pirsên pir tên kirin

Sê kastên Êzidiyan çi ne?

Sê kastên Êzidiyan Şêx, Pîr û Mirîd in. Şêx û Pîr her du kastên ruhanî ne, ku wek serok û rêberên olî yên civakê xizmet dikin; Mirîd jî bawermendên ne ji çîna ruhanî ne, bawermendên asayî ku piraniya mezin a nifûsa Êzidî pêk tînin. Endamtiya kastê ji dê û bav bi hev re tê mîratkirin û nayê guhertin; kast bi hev re nazewicin.

Kî pergala kastên Êzidiyan damezrand?

Kevneşopiya Êzidî dibêje ku pergala kastan bi şiklê wê yê heyî ji aliyê Şêx Adî ibn Musafir ve hatiye damezrandin, weliyê mezin ê sedsala duwazdehem ku şiklê klasîk daye baweriyê. Li gor vê kevneşopiyê wî kast afirandin an ji nû ve rêxistin kirin da ku şopînerên olê, ku ji esilên eşîrî yên cuda dihatin, bi hev re girê bide û hevsengiyek di nav wan de û avahiya pîroz a civakê biparêze.

Sê dûndanên Şêxan çi ne?

Kasta Şêxan di sê dûndanan de hatiye dabeşkirin: Qatanî, Şemsanî û Adanî, her yek ji bavpîrekî pîroz ê taybet hatiye. Ev her sê dûndan sê pileyên herî bilind ên baweriyê dabîn dikin: Qatanî Mîr, mîrê civakê, dabîn dikin; Şemsanî Baba Şêx, rêberê ruhî, dabîn dikin; Adanî jî Pêş Îmam, desthilatdarê rêûresman, dabîn dikin. Ev pileyên herî bilind di nav dûndanên pîroz ên cuda de dabeş dike.

Pêş Îmam kî ye?

Pêş Îmam desthilatdarê rêûresman di baweriya Êzidî de ye; ji dûndana Adanî ya kasta Şêxan tê, ku ji Şêx Hesen hatiye. Ew desthilata bi cih anîna zewacan û diyarkirina qelenê heye û bi Baba Şêx re diçe û alîkariya wî dike. Berevajî Mîr û Baba Şêx ew tê tayînkirin û pileya wî ne bi tenê mîratî ye; eşîra wî bi kevneşopî ew koma tenê bû ku destûra fêrbûna xwendin û nivîsandinê hebû.

Çima kastên Êzidiyan bi hev re nazewicin?

Qaîdeya endogamiyê, ku kast tenê di nav xwe de dizewicin, rêzikên cuda yên dûndana pîroz yekparçe diparêze. Di baweriyek ku desthilata olî ya wê bi dûndana mîratî ve tê veguhastin de, zelal û netevlihev hiştina rêzikên dûndanê bi parastina olê bi xwe ve girêdayî ye. Qaîde ne wek tenê girtîbûneke civakî, lê wek parastina rêzûpergala pîroz a civakê tê fêmkirin.

Mirîd kî ne?

Mirîd bawermendên ne ji çîna ruhanî yên civaka Êzidî ne, bawermendên asayî ku piraniya mezin a nifûsê pêk tînin. Peyv tê wateya şagirt an şopîner. Ji ber ku pileya ruhanî nagirin, di jiyana olî ya wan de Şêx û Pîr rêberî û xizmeta wan dikin; her malbata Mirîdan bi kevneşopî bi malbatên Şêx û Pîr ên taybet ve girêdayî ye, ku rêûresmên wan bi cih tînin û di kêliyên mezin ên jiyan û mirinê de li kêleka wan in.