Şêx Hesen: Xwedanê Qelemê yê Êzidî

Destpêk

Di baweriyekê de ku di beşeke mezin a dîroka xwe de nivîsên pîroz ên xwe di pirtûkan de neparastine, lê di bîranîna zindî ya xwînerên xwe de parastine, kesayeteke pîroz wek piştgirê peyva nivîskî radiweste. Şêx Hesen, ku bi Kurdî Şêx Hesen e û Şêxisin jî jê re tê gotin, di Êzidîtiyê de wek Xwedanê Qelemê tê pîrozgirtin, parêzvanê pîroz ê nivîsandin, pirtûk û zanînê. Ew yek ji Heft Heyînên Xwedayî ye ku Xwedê lênêrîna cîhanê radestî wan kir. Dûndeya wî, şêxên Adanî, bi kevneşopî kesên tenê di civaka Êzidî de bûn ku destûra xwendin û nivîsandinê hebû; parêzvanên hunera kêmpeyda û pîroz a tîpan bûn.

Şêx Hesen kesayeteke rastîn a dîrokî jî bû, serokekî civaka Êzidî di sedsala sêsdehem a aloz de, ji dûndeya pîrozê mezin Şêx Adî. Di bin rêberiya wî de bawerî gaveke girîng ber bi bûna ola cuda ya ku îro ye ve avêt. Di wî de, wek pir caran di Êzidîtiyê de, ya pîroz û ya dîrokî bi hev ve girêdayî ne: Xwedanê Qelemê yê herheyî û serokekî fanî ku jiya, rêberî kir û dûndeyek li pey xwe hişt ku hîn didome.

Çîroka wî şaxeke nû ya malbata mezin a pîroziya Êzidî vedike. Pîrozên Roj û Heyvê ji dûndeyeke kahîntiyê ne; Şêx Hesen pêşiyê dûndeyeke din û piştgirê diyariyeke cuda û bihagiran e: peyva nivîskî, zanîn û qelem. Fêrbûna wî keşfkirina çawaniya rêzgirtina fêrbûn û tîpan ji aliyê Êzidiyan ve ye, û dîtineke kurt a avahiya dewlemend û aloz a cîhana wan a pîroz.

Naverok

Vegerandina hêza baweriya kevin

Nîqaş û têgihiştinên şaş

Mijarên têkildar

Pirsên pir tên kirin

Çavkanî û xwendina bêtir

Şêx Hesen kî bû?

Şêx Hesen, ku bi Kurdî Şêx Hesen an Şêxisin e û di 1254 de mir, kesayeteke pîroz û dîrokî ya Êzidî bû. Wek derketina erdî ya Melik Şêxsîn, yek ji Heft Heyînên Xwedayî, di laşê mirov de tê pîrozgirtin û wek Xwedanê Qelemê, piştgirê nivîsandin û pirtûkan, tê rêzgirtin. Ew serokekî civaka Êzidî di sedsala sêsdehem de, ji dûndeya Şêx Adî, û pêşiyê şêxên Adanî bû, dûndeya ku bi kevneşopî mafê xwendin û nivîsandinê yê tenê hebû. Ew yek ji kesayetên bingehîn ên baweriyê ye.

Xwedanê Qelemê

Şêx Hesen wek derketina erdî ya Melik Şêxsîn tê pîrozgirtin, yek ji Heft Heyînên Xwedayî yên Êzidîtiyê, heyînên mezin ên melekî yên ji Xwedayê yekane derketî. Li gor baweriya Êzidî, berpirsiyariya cîhanê di bin rêberiya Tawûsê Melek de ji wan re hat dayîn. Her yek ji Heftan bi qad û sembolên taybet ve girêdayî ye û qada Melik Şêxsîn yek ji yên herî taybet e: ew piştgirê pîroz ê Qelemê ye.

Ji ber vê yekê Şêx Hesen navê Xwedanê Qelemê hilgirtiye û bi nivîsandin, pirtûk, zanîn û fêrbûnê ve girêdayî ye. Di cîhana sembolîk a Êzidîtiyê de, ku roj, heyv, agir û mar her yek xwedî parêzvanekî pîroz in, Şêx Hesen parêzvanê peyva nivîskî ye, pîrozê ku hemû tîp û hemû fêrbûn di bin parastina wî de ne. Ev roleke xwedî rûmeteke mezin e û wî wek piştgirê pîroz ê yek ji hunerên herî bihagiran ên mirovahiyê cuda dike.

Xalên sereke

Şêx Hesen wek Xwedanê Qelemê yê Êzidî, piştgirê nivîsandin û pirtûkan, tê pîrozgirtin.
Ew derketina erdî ya Melik Şêxsîn, yek ji Heft Heyînên Xwedayî, di laşê mirov de ye.
Ew serokekî dîrokî yê civaka Êzidî bû ku di 1254 de mir.
Ew ji dûndeya pîrozê mezin Şêx Adî ibn Musafir bû.
Ew pêşiyê şêxên Adanî ye, kasta ku bi kevneşopî xwende bû.
Kurê wî Şerefedîn cihê wî girt û di 1258 de di şerê li dijî Mongolan de mir.

Agahiyên kurt

Nav: Şêx Hesen (bi Kurdî: Şêx Hesen, Şêxisin)
Mirin: 1254
Cure: Kesayeteke pîroz û dîrokî ya Êzidî, serokekî olî
Nasnameya pîroz: Derketina erdî ya Melik Şêxsîn, yek ji Heftan, di laşê mirov de
Navê rûmetê: Xwedanê Qelemê, piştgirê nivîsandin û pirtûkan
Dûnde: Pêşiyê şêxên Adanî, kasta ku bi kevneşopî xwende bû
Esil: Ji dûndeya Şêx Adî ibn Musafir, damezirînerê Edewiyeyê
Kur: Şerefedîn, ku di 1258 de di şerê li dijî Mongolan de mir
Serdem: Serdema dawî ya Ebasiyan û dema dagirkeriyên Mongolan
Pîrozgirtin: Di nav kesayetên pîroz ên Lalişê de tê rêzgirtin

Kasta xwende

Encama herî berbiçav a rola Şêx Hesen wek Xwedanê Qelemê di dûndeya wî de tê dîtin. Şêxên Adanî, dûndeya ku esilê xwe digihîne wî, bi kevneşopî koma tenê di tevahiya civaka Êzidî de bûn ku mafê bidestxistina hunera xwendin û nivîsandinê hebû. Di baweriyekê de ku sirûd û hînkirinên xwe yên pîroz bi taybetî bi peyva gotî û bîranîna wê diparast, Adanî parêzvanên xwendin û nivîsandinê bûn, parêzvanên tîpa nivîskî.

Ev rêxistineke berbiçav û bedew e. Wateya wê ew e ku hunera kêmpeyda û bi hêz a nivîsandinê wek emaneta pîroz di destê dûndeyeke tenê ya pîroz de bû, di destê dûndeya heman pîrozê ku piştgirê Qelemê ye. Bi awayekî guncaw, dûndeya Xwedanê Qelemê hostayên tîpan di nav gelê xwe de bûn. Di vê yekê de em yekgirtîbûna kûr a rêza pîroz a Êzidî dibînin; qadên ku heyînên pîroz li wan dinêrin di erk û mafên dûndeyên wan ên erdî de tên nîşandan. Zanîn bi xwe radestî parastina malbata parêzvanê wê yê xwedayî hatibû kirin.

Serokekî dîrokî

Ji nasnameya xwe ya pîroz wêdetir, Şêx Hesen kesayeteke rastîn a dîrokî bû, serokekî civaka Êzidî di sedsala sêsdehem de ku di sala 1254 de mir. Wî di serdemeke hem geşbûn hem xeterê de rêberiya civakê kir. Çavkanî tomar dikin ku di dema rêberiya wî de Êzidî xwedî desthilateke erdnîgarî û siyasî ya berbelav bûn, bandora wan digihîşt herêmeke berfireh. Di dema xwe de ew kesayeteke xwedî hêzeke rastîn û pîroziyeke mezin bû.

Serdema wî sedsala sêsdehem a aloz bû, serdema dawî ya Ebasiyan, gava cîhana Îslamî ji ber dagirkeriyên felaketbar ên Mongolan ji rojhilat ve dihejîya. Ev ji bo hemû gelên herêmê demeke xeter bû û civaka Êzidî di bin Şêx Hesen û cihgirên wî de dê hêza van alozîyan rasterast hîs bikira. Ku civakê di serdemeke ew qas xeter de desthilateke wiha hebû, pîvana hêza rêberiya wê û zindîtiya baweriyê di wê dema şêwegirtinê de ye.

Vegerandina hêza baweriya kevin

Dema Şêx Hesen xala zivirîneke girîng di dîroka ola Êzidî de nîşan dide û têgihiştina wê hewceyê piçek paşxaneyê ye. Bawerî li dora kesayeta Şêx Adî mezin bûbû, mistîkekî Sûfî yê sedsala duwazdehem ku peyrewên wî li Lalişê terîqeteke olî ava kirin. Lê civaka ku ew terîqet tê de reh girt civakeke kevnar a Kurdî bû, bi baweriyên xwe yên kûr-rehgirtî ku digihîştin pir berî hatina Şêx Adî.

Lêkolîner têdigihîjin ku li dor dema rêberiya Şêx Hesen bawerî û mîtên kevintir ên xwecih ên Kurdan di nav civakê de dest pê kirin hêza xwe careke din nîşan bidin û hêdî hêdî bûn beşeke jihevneqetandî ya kevneşopiya wê ya olî. Di vê pêvajoyê de terîqeta eslî ya Sûfî veguherî ola cuda ya ku em wek Êzidîtî nas dikin, ku tê de mîrata ruhî ya kevnar a Kurdî û mîrata Şêx Adî bi hev re hatine hunandin. Bi vî awayî Şêx Hesen rêberiya qonaxeke biryarder a avabûna baweriyê kir, dema ku ew bi tevahî bû xwe, di heman demê de hem di pîroziya Şêx Adî hem di ruhê kevnar ê gelê Kurd de rehgirtî bû.

Ji dûndeya Şêx Adî

Şêx Hesen ji dûndeya malbatî ya Şêx Adî ibn Musafir bû, pîrozê mezin û damezirînerê terîqeta olî ya ku baweriya Êzidî jê mezin bû. Gava Şêx Adî bê kur mir, rêberiya terîqetê pêşî derbasî kurê bira an xwişka wî bû û paşê, bi demê re, derbasî Şêx Hesen bû. Bi vê yekê ew wek serokek di zincîra rasterast a cihgirtiya damezirînerê baweriyê de bû. Di nifşa xwe de ew mîratgirê desthilata ruhî ya Şêx Adî bû.

Ev esilê ji dûndeya Şêx Adî cihê taybet dide Şêx Hesen. Ew domdariya mîrata damezirîner di sedsala sêsdehem de temsîl dike, rêberiya zindî ya civakê di dema girîng a ku ol şêweya xwe ya domdar digirt de. Bi rêya wî desthilata Şêx Adî ber bi pêş ve hat veguhastin û ji wî yek ji dûndeyên mezin ên kahîntiyê hat, ku dê di sedsalên pêş de rêberiya Êzidiyan bikirana.

Sê dûndeyên şêxtiyê

Civaka olî ya Êzidî li gor kevneşopiyeke dirêj li dora sê dûndeyên mezin ên şêxtiyê ava ye. Her yek esilê xwe digihîne pêşiyekî pîroz ê cuda. Şemsanî hene, ku ji çar kurên Êzdîna Mîr tên û qateke kevnar a Kurdî ya baweriyê temsîl dikin; Adanî hene, ku ji Şêx Hesen tên; û Qatanî hene, ku ji Şêx Ebû Bekir, xizmekî Şêx Adî, tên. Bi hev re ev sê dûnde esilzadetiya kahîntiyê ya ola Êzidî ava dikin.

Şêx Hesen pêşiyê Adaniyan e û dûndeya wî berpirsiyariyên taybet di jiyana olî ya civakê de hilgirtine. Di nav wan de, li gor rola wî ya Xwedanê Qelemê, parêzvaniya kevneşopî ya xwendin û nivîsandinê heye. Li gor kevneşopiyê sê dûnde kesên bi esilên cuda di rêzeke pîroz a yekane de bi hev ve girê didin û zewaca di nav her komê de nasnameya wê ya taybet diparêze. Di vê avahiyê de dûndeya Şêx Hesen yek ji sê stûnên ku tevahiya avahiya rêberiya olî ya Êzidî li ser wan radiweste ye: stûna peyva nivîskî û fêrbûnê.

Qelem û peyv

Di navbera Şêx Hesen û pîrozên din ên mezin ên baweriyê de temamkirineke kûr û bedew a hev heye. Şêx Fexredîn, pîrozê Heyvê, helbestvanê peyva bi stran û gotî ye, afirînerê sirûdên pîroz ku di bîranîn û deng de tên veguhastin. Şêx Hesen piştgirê peyva nivîskî ye, Xwedanê Qelemê. Di navbera wan de her du awayên mezin ên parastina rastiya pîroz, devkî û nivîskî, her yek xwedî parêzvanê xwe yê pîroz e.

Ev rêzgirtina peyva nivîskî di Êzidîtiyê de bi taybetî dilşewat e. Ev bawerî di beşeke mezin a dîroka xwe de nivîsên pîroz ên xwe bi devkî veguhast û bi berawird berhemên nivîskî yên kêm afirand, beşek ji ber xeter û tevliheviyên dîroka xwe. Rêzgirtina Qelemê ya ku di Şêx Hesen de tê temsîlkirin qîmeta ku kevneşopiyê tevî van şertan dida zanîn û tîpan derdibirîne, û emaneta ku wê radestî dûndeyeke pîroz a tenê kir. Carinan tê gotin Êzidî xwedî pirtûkên pîroz in, lê rastîtî û esilê nivîsên ku bi van navan belav bûne di nav lêkolîneran de têne nîqaşkirin. Ya teqez rêzgirtina kûr a peyva nivîskî ye ku kesayeta Şêx Hesen diparêze.

Şerefedîn û Mongol

Çîroka dûndeya Şêx Hesen bi awayekî dramatîk û trajîk di kur û cihgirê wî, Şerefedîn, de dom kir. Ew rêberiya civakê piştî mirina bavê xwe mîrat girt. Şerefedîn di demên herî xeter de rêberiya Êzidiyan kir, ji ber ku serdema wî ew dem bû ku artêşên Mongolan li herêmê belav bûn, padîşahî hilweşandin û bajar wêran kirin; ev di 1258 de bi ketina Bexda gihand lutkeyê.

Di heman salê, 1258, de Şerefedîn di şerê li dijî Mongolên dagirker de mir; di parastina gelê xwe li hember felaketa mezin a serdemê de ket. Mirina wî di şer de wek kêliyekê hem xem hem rûmetê tê bîranîn û navê wî di kevneşopiya Êzidî de cihekî taybet girt. Ew ew qas tê rêzgirtin ku di hin sirûdên pîroz de navê Şerefedîn bi xwe wek navê baweriyê bi xwe tê bikaranîn. Bi vî awayî dûndeya Şêx Hesen ji Êzidiyan re tenê parêzvaniya Qelemê neda; serokek jî da wan ku di saeta wan a herî tarî de di parastina wan de mir.

Sembol û wate

Kesayeta Şêx Hesen çend qatên wateyê kom dike. Wek Xwedanê Qelemê, ew pîroziya zanîn, nivîsandin û fêrbûnê û rêzgirtina kevneşopiya Êzidî ya peyva nivîskî temsîl dike; pîroziya wî ya tîp û pirtûkê ye. Wek pêşiyê dûndeya xwende ya Adanî, ew radestkirina vê hunera bihagiran ji malbateke pîroz re temsîl dike, û yekgirtîbûna kûr a rêzeke olî ku tê de qadên xwedayî û erkên erdî wêneya hev nîşan didin.

Wek serokekî dîrokî ji dûndeya Şêx Adî, ew domdariya baweriyê di nav serdemeke şêwegirtin û xeterê de temsîl dike, û dema girîng ku tê de ol bi tevahî bû xwe, hem di mîrata damezirînerê xwe hem di ruhê kevnar ê gelê Kurd de rehgirtî bû. Bi rêya kurê xwe Şerefedîn jî dûndeya wî wêrekiya rêberiyê li hember felaketê temsîl dike. Ramîna li ser Şêx Hesen rêzgirtina zanîn, domdarî û wêrekiyê bi hev re ye, ku di kesayeta pîrozê hilgirê Qelemê de kom bûne.

Şêx Hesen û Kurd

Şêx Hesen di mîrata Kurdan de, û berî her tiştî di nav Êzidiyan de, cihê rêzgirtî heye. Wek yek ji Heft Heyînên Xwedayî û Xwedanê Qelemê, li bingeha baweriyê radiweste; wek serokekî dîrokî ji dûndeya Şêx Adî, di serdema biryarder a ku ol şêweya xwe ya domdar tê de girt de rêberiya civakê kir; û wek pêşiyê şêxên Adanî, di avahiya zindî ya civaka olî ya Êzidî de hatiye hunandin.

Ji bo gelekî ku nasname û baweriya xwe di nav sedsalên dirêj ên dijwariyê de parastiye û pir caran ji aliyê kesên derve ve şaş hatiye têgihiştin û bi îftirayan reş hatiye kirin, kesayeteke wek Şêx Hesen çavkaniya rûmet û serbilindiyê ye. Ew qîmeta ku kevneşopiya wî dida zanîn û peyva nivîskî, kûrahî û kevnariya baweriyeke di cîhana kevnar a Kurdî de rehgirtî û wêrekiya dûndeyeke ku di demên xeter de rêberiya gelê xwe kir û ew parast temsîl dike. Rêzgirtina Xwedanê Qelemê rêzgirtina fêrbûn û berxwedanê di dilê mîrata Êzidî de ye.

Nîqaş û têgihiştinên şaş

Gelo şecereyên pîrozên Êzidî yên destpêkê zelal û bi dawî hatine biryardan? Na, û durustî daxwaz dike ev were gotin. Zincîra dîrokî ya cihgiriya serokên terîqeta Şêx Adî damezirand û şecereya pîroz a di kevneşopiya olî ya Êzidî de hatiye parastin her dem li hev nakin. Heman navên rêzgirtî, wek Şêx Şems û Fexredîn, di vegotinên cuda de di têkiliyên cuda de derdikevin. Lêkolîner tomarên dîrokî ji şecereya pîroz cuda dikin. Ya herî rast ew e ku ev wek kevneşopiyên cuda û carinan ji hev dûr derketî bên pêşkêşkirin û bi zorê neyên xistin nav dareke malbatî ya tenê û rêkûpêk.

Şêx Hesen pirtûkên pîroz ên Êzidiyan nivîsand? Ev nezelal e û gelek tê nîqaşkirin. Gelek caran tê gotin Êzidî xwedî nivîsên pîroz in û nivîs bi van navan belav bûne, carinan bi Şêx Hesen an derdora wî ve hatine girêdan. Lê bi berfirehî lêkolîner destnivîsên mayî yên ku bi van navan derketine wek berhevkirinên paşîn, bi rastîtiyeke nîqaşkirî, dibînin; wan wek berhemên rastîn ên kevnar ku bi pêbawerî wî nivîsandine nabînin. Ya ku bi pêbawerî tê gotin ew e ku Şêx Hesen piştgirê pîroz ê nivîsandinê ye û dûndeya wî parêzvanên xwendin û nivîsandinê bûn; daxwazên derbarê pirtûkên taybet ên mayî divê bi ihtiyatê bên dîtin.

Esilên cuda yên dûndeyên şêxtiyê çi ne? Kevneşopiya Êzidî dibêje Şemsanî digihîjin dûndeyeke Kurdî û Adanî û Qatanî digihîjin dûndeya Şêx Adî û xizmên wî yên bi esil Ereb. Baş e ev wek derbirîna awayê ku bawerî kesên bi esilên cuda di civakeke pîroz a yekane de girê dide were têgihiştin û wek dabeşbûn neyê dîtin. Berî her tiştî divê Êzidîtî wek baweriyeke yekxwedaperest, xwecih a cîhana Kurdî, were têgihiştin; tê de Xwedayê yekane lênêrîna cîhanê radestî Heft Heyînên Pîroz ên bi rêberiya Tawûsê Melek kir û Şêx Hesen, Xwedanê Qelemê, yek ji wan Heftan e.

Heft Melek: Heft Heyînên Xwedayî, ku Melik Şêxsîn, yê di Şêx Hesen de di laşê mirov de derketiye, di nav wan de ye
Şêx Adî: pîrozê mezin û damezirînerê terîqetê, ku Şêx Hesen ji dûndeya wî serokek bû
Êzdîna Mîr: pêşiyê Şemsaniyan, dûndeya şêxtiyê ya bi esil Kurdî
Şêx Fexredîn: helbestvanê qewlên devkî, hevtayê peyva nivîskî ya Şêx Hesen
Laliş: geliyê pîroz ê Êzidî û navenda ruhî ya baweriyê
Qewl: sirûdên pîroz ên Êzidî, ku demeke dirêj bi peyva gotî û bîranîna wê hatine parastin

Pirsên pir tên kirin

Şêx Hesen kî bû?

Şêx Hesen, ku bi Kurdî Şêx Hesen an Şêxisin e û di 1254 de mir, kesayeteke pîroz û dîrokî ya Êzidî bû. Wek derketina erdî ya Melik Şêxsîn, yek ji Heft Heyînên Xwedayî, di laşê mirov de tê pîrozgirtin û wek Xwedanê Qelemê, piştgirê nivîsandin û pirtûkan, tê rêzgirtin. Ew serokekî civaka Êzidî ji dûndeya Şêx Adî û pêşiyê şêxên Adanî bû, dûndeya ku bi kevneşopî mafê xwendin û nivîsandinê yê tenê hebû.

Çima ji Şêx Hesen re Xwedanê Qelemê tê gotin?

Wek derketina erdî ya Melik Şêxsîn, yek ji Heft Heyînên Xwedayî, di laşê mirov de, Şêx Hesen bi Qelemê û bi vê yekê bi nivîsandin, pirtûk û zanînê ve girêdayî ye. Ew navê Xwedanê Qelemê hilgirtiye. Di rêza pîroz a Êzidî de, ku her heyîneke pîroz li qadên taybet dinêre, ew parêzvanê peyva nivîskî û fêrbûnê ye; yek ji rolên pîroz ên herî taybet.

Şêxên Adanî kî ne?

Adanî yek ji sê dûndeyên mezin ên şêxên Êzidî ne, ku ji Şêx Hesen tên. Yên din Şemsanî ne, ku ji Êzdîna Mîr tên, û Qatanî ne. Wek tiştekî guncaw ji bo dûndeya Xwedanê Qelemê, Adanî bi kevneşopî koma tenê di civaka Êzidî de bûn ku mafê bidestxistina hunera xwendin û nivîsandinê hebû; parêzvanên xwendin û nivîsandinê di baweriyeke bi piraniya xwe devkî de bûn.

Şêx Hesen di dîroka Êzidîtiyê de çi rol lîst?

Şêx Hesen di sedsala sêsdehem de serokekî civakê, ji dûndeya Şêx Adî, bû; di dema biryarder a ku ol şêweya xwe ya domdar girt de. Lêkolîner têdigihîjin ku li dor dema wî baweriyên kevnar ên xwecih ên Kurdî hêza xwe careke din di nav terîqeta Şêx Adî damezirand de nîşan dan û ew veguherandin ola cuda ya Êzidî. Di bin rêberiya wî de civak xwedî desthilateke erdnîgarî û siyasî ya berfireh jî bû.

Şerefedîn kî bû?

Şerefedîn kur û cihgirê Şêx Hesen bû û piştî mirina bavê xwe rêberiya Êzidiyan kir. Di 1258 de di şerê li dijî Mongolên dagirker de mir, di parastina gelê xwe de di yek ji serdemên herî felaketbar ên dîroka herêmê de ket. Navê wî ew qas tê rêzgirtin ku di hin sirûdên pîroz de heta wek navê baweriyê bi xwe tê bikaranîn.

Gelo Êzidî xwedî pirtûkên pîroz ên Şêx Hesen nivîsand bûn?

Ev tê nîqaşkirin. Şêx Hesen piştgirê pîroz ê nivîsandinê ye û dûndeya wî parêzvanên xwendin û nivîsandinê bûn. Nivîs bi navên pirtûkên pîroz ên Êzidî belav bûne, carinan bi wî an derdora wî ve hatine girêdan. Lê bi berfirehî lêkolîner destnivîsên mayî yên ku bi van navan derketine wek berhevkirinên paşîn, bi rastîtiyeke nîqaşkirî, dibînin. Wan wek berhemên rastîn ên kevnar ku bi pêbawerî wî nivîsandine nabînin. Rola wî ya teqez wek piştgirê peyva nivîskî ye.