Destpêk
Li rehê malbata mezin a pîroz a Êzidîtiyê mîrek heye. Êzdîna Mîr, ku bi Kurdî Êzdînê Mîr tê gotin, di sedsala duwazdehem de hukumdarê Êzidiyan bû, di serdema berî hatina pîrozê mezin Şêx Adî de. Wek bavê çar pîrozên ku şêxên Şemsanî jê tên, yek ji dûndeyên mezin ên kahîntiyê yên baweriyê, tê rêzgirtin. Birayên pîroz ên Roj û Heyvê ji mala wî derketin û heta îro jî rêberiya ruhî ya Êzidiyan ji dûndeya wî tê.
Êzdîna Mîr ji kêliyekê ya biryarder di dîroka pîroz a Êzidî de ye: hevdîtina baweriya kevnar a Kurdan bi kesayeta Şêx Adî re, ku hatina wî bo geliyê pîroz ê Lalişê ol ji nû ve şêwe da û ava kir. Wek mîrê ku berî wê hatinê hukum kir û wek mirovê ku bi keça Şêx Adî bi xwe re zewicî, Êzdîna Mîr girêdana di navbera du serdeman de ye, pira ku kevneşopiya kevin a Êzidî bi pîroziya nû ya Şêx Adî anî ve girê dide. Di wî de ya kevnar û ya nûkirî bi hev ve girêdayî ne.
Çîroka wî çîroka kiryareke tenê ya dramatîk nîne, lê ya bingehê ye: girîngiya bêdeng û pir mezin a pêşiyekî ku dûndeyên temam ên pîroz û şêxan jê diherikin. Têgihiştina Êzdîna Mîr têgihiştina heman avahiya malbatên pîroz ên Êzidî ye û dîtineke kurt a kevnariya baweriyekê ye, ku rehên wê ji damezirînerê wê yê mezin ê nû wêdetir digihîjin cîhaneke hîn kevintir.
Naverok
Êzdîna Mîr kî bû?
Êzdîna Mîr, ku bi Kurdî Êzdînê Mîr tê gotin û mîr tê de wateya serokê mîrektiyê dide, hukumdar û kesayeteke pîroz a Êzidî ya sedsala duwazdehem bû. Wek mîrê ku berî hatina Şêx Adî bo Lalişê Êzidî bi rê ve dibirin tê bîranîn. Ew bavê çar pîrozan bû: Şêx Şems, Şêx Fexredîn, Şêx Nasirdîn û Şêx Sicadîn, ku bûn bavên damezirîner ên dûndeyên şêxtiyê yên Şemsanî. Bi vê yekê Êzdîna Mîr pêşiyê hemû şêxên Şemsanî ye. Li gor kevneşopiyê ew bi Sitiya Zîn, keça Şêx Adî, re zewicî û tirba wî di nav ziyaretgehên herî pîroz ên Lalişê de ye.
Mîrê dawî yê berî Şêx Adî
Êzdîna Mîr di sedsala duwazdehem de, di serdema dawî ya Ebasiyan de jiya û wek mîrekî berbiçav ku li ser Êzidiyan hukum kir tê bîranîn. Di dîroka pîroz a baweriyê de cihekî taybet û girîng heye: ew hukumdarê ku di dema hema berî hatina Şêx Adî ibn Musafir de hukum dikir e, wî mistîk û pîrozê mezin ku bicihbûna wî li Lalişê dê ola Êzidî ji nû ve şêwe bida û beşeke mezin a şêweya wê ya klasîk bidiyê. Bi gotineke din, Êzdîna Mîr mîrê rêza kevin e, serokê Êzidiyan wek ku berî wê ji nû ve damezirandina mezin hebûn.
Li gor kevneşopiya devkî ya Êzidî, gava Şêx Adî cara yekem hat geliyê pîroz ê Lalişê, ew bi Êzdîna Mîr, mîrê hukumdar ê civakê, re hevdîtin kir. Ev hevdîtina pîrozê nûhatî û hukumdarê bicihbûyî kêliyekê bi wateyeke kûr di çîroka Êzidî de ye, ji ber ku xala ku kevneşopiya kevnar û pîroziya nû tê de rû bi rû hatin nîşan dide. Ya ku li pey wê hat pevçûn nebû, lê yekbûn bû; her du dûnde, ya mîrtiyê û ya pîroz, bi hev ve hatin girêdan û ji wê girêdanê beşeke mezin a rêza pîroz a baweriyê, wek ku îro heye, derket.
Xalên sereke
Êzdîna Mîr mîrê Êzidî bû ku berî hatina Şêx Adî hukum kir.
Ew bavê çar pîrozên dûndeya Şemsanî bû.
Di nav kurên wî de Şêx Şems, Roj, û Şêx Fexredîn, Heyv, hebûn.
Ew bi Sitiya Zîn, keça Şêx Adî, re zewicî.
Ew pêşiyê hemû şêxên Şemsanî yên Êzidîtiyê ye.
Tirba wî di nav ziyaretgehên herî pîroz ên Lalişê de ye.
Agahiyên kurt
Nav: Êzdîna Mîr (bi Kurdî: Êzdînê Mîr); mîr wateya serokê mîrektiyê dide
Demên jiyanê: Sedsala 12em, serdema dawî ya Ebasiyan
Cure: Mîrek û kesayeteke pîroz a Êzidî
Rol: Hukumdarê Êzidî berî hatina Şêx Adî
Zarok: Çar pîrozên Şemsanî: Şêx Şems, Fexredîn, Nasirdîn, Sicadîn
Jin: Sitiya Zîn, keça Şêx Adî, û Sitiya Ereb
Girîngî: Pêşiyê hemû şêxên Şemsanî
Dûndeya wî: Baba Şêx, rêberê ruhî, ji Şemsaniyan tê
Ziyaretgeh: Tirba wî li Lalişê, li kêleka ya Şêx Adî, ye
Kevneşopî: Tê gotin ku gava Şêx Adî hat Lalişê ew bi wî re hevdîtin kir
Bavê çar pîrozan
Girîngiya domdar a Êzdîna Mîr berî her tiştî di zarokên wî de ye. Ew bavê çar kuran bû ku ketin nav pîrozên herî zêde tên pîrozgirtin ên Êzidîtiyê: Şêx Şems, temsîla Rojê di kesayetê de; Şêx Fexredîn, temsîla Heyvê di kesayetê de û helbestvanê sirûdên pîroz; Şêx Nasirdîn; û Şêx Sicadîn. Ev çar pêşî û bavên damezirîner ên çar şaxên dûndeya şêxtiyê ya Şemsanî ne. Di baweriya Êzidî de ew heyînên melekî têne hesibandin ku li ser rûyê erdê di laşê mirov de derketine.
Ku bavekî tenê çavkaniya ew qas pîrozên mezin ên baweriyê be, dilê girîngiya Êzdîna Mîr e. Bi rêya kurên wî mala wî bû çavkaniya yek ji sê dûndeyên mezin ên kahîntiyê yên Êzidîtiyê. Taybetmendiyên pîroz ên bi Roj û Heyvê, bi helbesta pîroz û parêzvaniya xwedayî ve girêdayî, hemû ji dûndeya wî diherikin. Di wateya herî rasterast de ew bavê pîrozan e û dara malbatî ya şêxên Şemsanî rehê xwe di wî de heye.
Zewaca bi Sitiya Zîn re
Yek ji rastiyên herî girîng derbarê Êzdîna Mîr de zewaca ku ew bi herî pîroz ê hemû kesayetên Êzidî ve girê da ye. Ew du caran zewicî. Jina wî ya yekem Sitiya Zîn bû, ku navê wê wateya xatûna esilzade Zîn dide û bi xwe wek pîrozeke jin a girîng a Êzidiyan tê rêzgirtin. Li gor kevneşopiya Êzidî, Sitiya Zîn keça Şêx Adî bi xwe bû. Jina wî ya duyem Sitiya Ereb bû.
Ev zewac wateyeke kûr dihewîne, ji ber ku ev dide zanîn du kurên herî bi rûmet ên Êzdîna Mîr, Şêx Şems û Şêx Fexredîn, ku zarokên Sitiya Zîn bûn, ji aliyê dayika xwe ve neviyên Şêx Adî bûn. Bi vî awayî dûndeya mîrtiyê ya Êzdîna Mîr û dûndeya pîroz a Şêx Adî di malbateke tenê de yek bûn. Pîrozên Roj û Heyvê di xwîna xwe de hem mîrtiya kevnar a Êzidiyan hem pîroziya damezirînerê nû yê mezin ê baweriya xwe hilgirtibûn. Hevbendiya zewacê bû hevbendiya rêza pîroz bi xwe.
Hevdîtina du cîhanan
Hevdîtina Êzdîna Mîr û Şêx Adî, di wateyekê de, hevdîtina du cîhanan e û di dilê awayê ku kevneşopiya Êzidî dîroka xwe têdigihîje de ye. Li aliyekî Êzdîna Mîr hebû, mîrê civaka Êzidî ya heyî, mîratgirê baweriyeke kevnar ku rehên wê pir dûr digihîjin cîhana olî ya herêmê. Li aliyê din Şêx Adî hebû, mistîk û reformkerê mezin ku hat Lalişê û ol li dora wî şêweya xwe ya klasîk girt. Di kesayeta Êzdîna Mîr û hevbendiya wî ya zewacê de ev her du digihîjin hev.
Ev yekbûn sedema ku Êzdîna Mîr ji bo avahiya baweriyê ew qas girîng e ye. Ew domdariya kevneşopiya kevintir a Êzidî di cîhana ku Şêx Adî ji nû ve ava kir de temsîl dike. Girêdana mala wî ya mîrtiyê bi malbata pîroz a Şêx Adî re piştrast kir ku ya kevnar û ya nûkirî hevrik nebin, lê yek bin. Bi vî awayî ola Êzidî ya derketî zewacek bû, bi wateya peyvê bi xwe, di navbera rehên kevin û gulvedana nû de. Êzdîna Mîr li heman xala ku her du lê zewicîn radiweste. Ew pêşiyê ku kûrahiya kevnariya kevneşopiyê tê de hatiye parastin e.
Pêşiyê Şemsaniyan
Civaka olî ya Êzidî li gor kevneşopiyeke dirêj di avahiyeke kastan de hatiye rêxistinkirin, da civakê bi hev ve girê bide û rêza wê biparêze. Di nav wan de şêxên kahîn li sê komên mezin têne dabeşkirin; her yek dûndeya xwe digihîne pêşiyekî pîroz ê cuda: Şemsanî, ku ji Êzdîna Mîr tên; Adanî, ku ji Şêx Hesen tên; û Qatanî, ku ji dûndeya Şêx Adî tên. Her yek ji van koman berpirsiyariyên taybet di jiyana olî ya civakê de hilgirtine.
Êzdîna Mîr pêşiyê Şemsaniyan e û ev cihê wî yê zindî û navendî di baweriyê de dide wî. Ji ber ku Baba Şêx, rêberê ruhî yê hemû Êzidiyan û desthilata olî ya herî bilind a civakê, ji dûndeya Şemsanî tê. Bi vî awayî dûndeya ku bi Êzdîna Mîr dest pê kir hîn serokê ruhî ji baweriyê re peyda dike. Ji ber vê yekê girîngiya wî tenê mijara şecereya kevnar nîne, lê mijara rêberiya îroyîn a olê ye. Şopandina Şemsaniyan heta rehên wan mirov digihîne Êzdîna Mîr, mîrê ku hemû jê tên.
Dûndeya Rojê
Navê dûndeya Şemsanî, ya ku ji Êzdîna Mîr tê, bi xwe jî tiştekî eşkere dike, ji ber ku bi Rojê ve girêdayî ye, ya ku di kurê wî Şêx Şems de tê temsîlkirin û navê wî wateya Rojê dide. Gelek lêkolîner Şemsaniyan wek temsîla qateke bi taybetî kevnar a kevneşopiya Êzidî dibînin; qateke ku bi rêzgirtina roj û ronahiyê, ya ku ew qas ji bo baweriyê navendî ye, ve girêdayî ye. Dibe ku ev qat digihîje cîhana olî ya kevintir a herêmê, berî dema Şêx Adî.
Heke ev têgihiştin rast be, Êzdîna Mîr û dûndeya wî tiştekî bi rastî pir kevin diparêzin: dilê kevnar ê roj û ronahiyê yê kevneşopiya Êzidî, rêzgirtina Rojê ku bawermend hîn di duayê de berê xwe didinê û di nav Heft Heyînên Xwedayî û li ziyaretgehên mezin ên Lalişê tê rêzgirtin. Ji vî aliyî ve Êzdîna Mîr tenê bavê çend pîrozên taybet nîne; parêzvanê ji bav û bapîran ve yê yek ji herikînên herî kûr û kevnar ên baweriyê ye, dûndeya Rojê ku ji cîhaneke pir kevnar hatiye veguhastin bo ola zindî ya îro.
Ziyaretgeha wî li Lalişê
Rûmeta ku ji Êzdîna Mîr re tê dayîn di heman erdnîgariya pîroz a Lalişê de hatiye nivîsandin, geliyê pîroz ku navenda ruhî ya cîhana Êzidî ye. Tirba wî di nav bîrdariyên herî pîroz ên cihê pîroz de radiweste, li nêzîkî gora Şêx Adî, navenda hemû heciyên Êzidî. Li aliyê rojavayê ziyaretgeha Şêx Adî Kanîya Spî ya pîroz û tirbên Êzdîna Mîr û kurê wî Şêx Şems hene. Bi vî awayî mîr tam di dilê cihê herî pîroz ê baweriya xwe de aram digire.
Li nêzîkî wir, li ser girekî, tirba Şêx Şems radiweste. Li wir Êzidî Roja xwedayî diperestin û bawer dikin ku tîrêjên yekem ên roja ku hildibe li ser qubeya bi şêweyê konî dikevin. Ku tirbên Êzdîna Mîr û kurê wî yê ronî bi hev re li nêzîkî ziyaretgeha Şêx Adî bin, vê malbata pîroz bi tevahî datîne navenda Lalişê û ziyaretgeha mîr dike rawestgeheke li ser rêya her heciyekî. Di mîmariya geliyê pîroz de cihê bingehîn ê Êzdîna Mîr bi kevir tê nîşandan.
Dûndeyeke zindî
Dûndeya Êzdîna Mîr di rabirdûya dûr de bi dawî nehat, lê bi hêz û navendî heta roja îro didome. Di nav neviyên wî de hin ji pîrozên herî hezkirî yên baweriyê hebûn, di nav wan de Şêx Mend, xwediyê pîroz ê maran, û Xatûna Fexra, parêzvana zayînê; her du zarokên kurê wî Şêx Fexredîn bûn. Bi rêya dûndeyên wiha bandora mala wî li seranserê cîhana Êzidî belav bû û li gelek qadên jiyan û baweriyê dinêrî.
Şêxên Şemsanî yên ku ji wî tên heta îro jî yek ji stûnên civaka olî ya Êzidî ne. Bi kesayeta Baba Şêx rêberiya ruhî ya civakê peyda dikin. Bi vî awayî Êzdîna Mîr yek ji pêşiyên herî zindî ye: kesayeteke tenê di efsaneyê de mayî nîne, lê rehê malbat û postên ku di jiyana olî ya Êzidiyan a îroyîn de didomin û dixebitin e. Mîrê ku di sedsala duwazdehem de hukum kir hîn amade ye, di dûndeyên ku ji wî tên û di rêberiya ku ji dûndeya wî derdikeve de.
Sembol û wate
Kesayeta Êzdîna Mîr çend qatên wateyê kom dike. Ew kesayeta pira dîroka pîroz a Êzidî ye, mîrê ku kevneşopiya kevnar û karê Şêx Adî yê ji nû ve damezirandinê tê de digihîjin hev. Ji ber vê yekê ew domdariya baweriyê di nav yek ji xalên wê yên mezin ên zivirînê de temsîl dike. Ew bavê pîrozan e, pêşiyê ku dûndeyeke temam a kesayetên pîroz jê diherike. Bi vê yekê hesta Êzidî temsîl dike ku pîrozî di malbatên pîroz de diherike û di nav nifşan de tê veguhastin.
Berî her tiştî, wek pêşiyê Şemsaniyan, dûndeya Rojê, Êzdîna Mîr kevnarî û rehgirtiya ola Êzidî temsîl dike: gihiştina wê ber bi cîhaneke kevintir ji damezirînerê wê yê mezin ê nû û parastina rêzgirtineke kevnar a ronahiyê. Ew bingeha bêdeng a li bin pîrozên navdartir e, rehê ku ji golê kêmtir navdar e lê bê wê gol nikare hebe. Rêzgirtina Êzdîna Mîr rêzgirtina rehên kûr ên baweriyê û prensîba domdariya pîroz bi xwe ye.
Êzdîna Mîr û Kurd
Êzdîna Mîr di mîrata Kurdan de, û berî her tiştî di nav Êzidiyan de, cihê rêzgirtî heye; ew peyrewên yek ji olên herî kevnar ên cîhana Kurdî ne. Wek mîrê ku berî Şêx Adî hukum kir, bavê çar pîrozên Şemsanî û pêşiyê dûndeya ku rêberiya ruhî ya Êzidiyan jê tê, ew di heman bingehên baweriyê û rêza wê ya pîroz de hatiye hunandin.
Ji bo civakekê ku nasname û baweriya xwe di nav sedsalên dirêj ên dijwariyê de parastiye, pêşiyên damezirîner ên malbatên pîroz kesayetên xwedî girîngiyeke mezin in. Ew roja îro bi rabirdûyeke birûmet û kevnar ve girê didin. Êzdîna Mîr Êzidiyên îro bi rehên kûr ên kevneşopiya wan, bi cîhana berî û dema hatina Şêx Adî û bi kevnariya oleke ku digihîje qatên herî kevin ên jiyana ruhî ya herêmê ve girê dide. Bîranîna wî bîranîna vê yekê ye ku mîrata Êzidî bi rastî çiqas kevnar û rehgirtî ye.
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Êzdîna Mîr pîrozek, mîrek an kesayeteke dîrokî bû? Di têgihiştina Êzidî de ew hem mîrek hem pêşiyekî pîroz e û di navbera wan de nakokî tune ye. Kevneşopiya pîroz wî wek hukumdarê Êzidiyan û bavê pîrozên Şemsanî nîşan dide. Kesayeta Şêx Adî, ku tê gotin wî hevdîtin pê re kiriye, mistîkekî dîrokî yê belgekirî yê sedsala duwazdehem e. Wek pir caran di dîroka pîroz a Êzidî de, bîranîna kevneşopî û rastiya dîrokî bi hev re hatine hunandin. Êzdîna Mîr herî baş wek pêşiyekî bingehîn ê baweriyê tê têgihiştin, ku bi rêya kevneşopiya pîroz a wê tê bîranîn.
Cihê wî li serê Şemsaniyan çi ji me re dibêje? Gelek lêkolîner dûndeya Şemsanî ya ku ji wî tê wek temsîla qateke bi taybetî kevnar a kevneşopiya Êzidî dibînin. Ew bi rêzgirtina Rojê ve girêdayî ye û digihîje berî karê Şêx Adî yê ji nû ve damezirandinê. Li gor vê têgihiştinê, yekbûna dûndeya mîrtiyê ya Êzdîna Mîr bi malbata pîroz a Şêx Adî re gihiştina qateke kevintir a baweriyê bi şêweya nû ya ku Şêx Adî dayê re temsîl dike. Ev mijareke şîroveya zanistî li kêleka kevneşopiya Êzidî ye û bi vî awayî tê pêşkêşkirin, lê ronahî didê ka çima Êzdîna Mîr ew qas girîng e.
Hûrguliyên jiyana wî bi çi qasî teqez in? Wek gelek kesayetên wê serdema dûr, û ji ber ku kevneşopiya Êzidî demeke dirêj bi devkî hat parastin û di nav sedsalên zordariyê de windahiyên mezin kişand, gelek tişt tenê bi rêya kevneşopiya pîroz tên zanîn û nêzîkayî ne. Demên jiyana wî di sedsala duwazdehem de ne û şecere wek kevneşopiya olî tê parastin û delîla belgekirî nîne. Ya herî rast ew e ku mirov wan wek kevneşopiyên hêja yên baweriyeke zindî qebûl bike, di heman demê de bingeha dîrokî ya xurt a serdema Şêx Adî nas bike, ya ku kevneşopî wî tê de bi cih dike.
Mijarên têkildar
Şêx Adî: pîrozê mezin ku hat Lalişê û Êzdîna Mîr bi keça wî re zewicî
Şêx Şems: pîrozê Rojê, kurê Êzdîna Mîr û Sitiya Zîn
Şêx Fexredîn: pîrozê Heyvê û helbestvanê qewlan, kurê Êzdîna Mîr
Şêx Mend: Xwediyê Maran, neviyê Êzdîna Mîr bi rêya Fexredîn
Laliş: geliyê pîroz ku tirba Êzdîna Mîr tê de ye
Heft Melek: Heft Heyînên Xwedayî ku di laşê pîrozên dûndeya Êzdîna Mîr de derketine
Pirsên pir tên kirin
Êzdîna Mîr kî bû?
Êzdîna Mîr, ku bi Kurdî Êzdînê Mîr tê gotin, mîrek û kesayeteke pîroz a Êzidî ya sedsala duwazdehem bû. Wek hukumdarê ku berî hatina Şêx Adî bo Lalişê Êzidî bi rê ve dibirin tê bîranîn. Ew bavê çar pîrozên dûndeya Şemsanî, mêrê Sitiya Zîn ku keça Şêx Adî bû û pêşiyê hemû şêxên Şemsanî bû.
Çima Êzdîna Mîr di Êzidîtiyê de girîng e?
Ew wek pêşiyekî bingehîn ê baweriyê girîng e. Bavê çar pîrozên Şemsanî, di nav wan de Şêx Şems û Şêx Fexredîn, bû. Ew pêşiyê dûndeya şêxtiyê ya Şemsanî ye, ku Baba Şêx, rêberê ruhî yê hemû Êzidiyan, jê tê. Ew girêdana di navbera kevneşopiya kevnar a Êzidî û karê Şêx Adî yê ji nû ve damezirandinê de jî temsîl dike.
Zarokên Êzdîna Mîr kî bûn?
Êzdîna Mîr bavê çar kuran bû ku bûn pîrozên mezin: Şêx Şems, temsîla Rojê di kesayetê de; Şêx Fexredîn, temsîla Heyvê di kesayetê de û helbestvanê sirûdên pîroz; Şêx Nasirdîn; û Şêx Sicadîn. Ev çar bavên damezirîner ên çar şaxên dûndeya şêxtiyê ya Şemsanî ne. Şêx Şems û Şêx Fexredîn zarokên jina wî Sitiya Zîn bûn.
Têkiliya Êzdîna Mîr bi Şêx Adî re çi bû?
Li gor kevneşopiya Êzidî, Êzdîna Mîr bi Sitiya Zîn, keça Şêx Adî, re zewicî, ji ber vê yekê du kurên wî yên herî bi rûmet neviyên Şêx Adî bûn. Tê gotin ku gava pîroz cara yekem hat Lalişê ew bi Şêx Adî re hevdîtin kir jî. Zewac dûndeya kevnar a mîrtiyê ya Êzidiyan bi dûndeya pîroz a Şêx Adî ve girê da; kevneşopiya kevin bi damezirînerê nû yê mezin ê baweriyê re yek kir.
Dûndeya Şemsanî çi ye?
Şemsanî yek ji sê dûndeyên kahîntiyê yên şêxtiyê di Êzidîtiyê de ne, ku ji çar kurên Êzdîna Mîr tên; her du yên din Adanî û Qatanî ne. Nav bi Rojê ve girêdayî ye, ya ku di Şêx Şems de tê temsîlkirin, û lêkolîner gelek caran Şemsaniyan wek temsîla qateke bi taybetî kevnar a baweriyê dibînin. Baba Şêx, rêberê ruhî yê Êzidiyan, ji Şemsaniyan tê.
Êzdîna Mîr li ku hatiye veşartin?
Tirba wî li Lalişê, geliyê pîroz ku navenda ruhî ya Êzidîtiyê ye, di nav bîrdariyên wê yên herî pîroz de ye. Li aliyê rojavayê ziyaretgeha Şêx Adî Kanîya Spî ya pîroz û tirbên Êzdîna Mîr û kurê wî Şêx Şems hene. Ev ziyaretgeha mîr tam datîne dilê cihê herî pîroz ê baweriya wî, li ser rêya her heciyekî.
Çavkanî û xwendina bêtir
Rêxistina civakî ya Êzidî — Wikipedia
Navenda ruhî ya Lalişê û tirba Şêx Adî — Mesopotamia Heritage