Destpêk
Deq hunera kevneşopî ya deqkirinê di nav Kurdan de ye, adeteke kevn a nîşankirina çermê ku berî her tiştî jinên Kurd wê hildigirin. Nexşên wê yên tarî li rû, dest û laş bi sedsalan wateyên parastinê, zayîndariyê, bedewiyê û nasnameyê hildigirin. Ev deqên ku bi derzîkirina bi dest tên kirin, bi navê deq û carinan xal tên nasîn; ew yek ji kevneşopiyên laş ên herî balkêş û herî kevn ên cîhana Kurdî ne, hunereke zindî ya çermê ku vedigere rabirdûya kûr.
Deq ji xemilandinê pir zêdetir e; ew bi wateyê dewlemend e. Tê bawerkirin ku nîşan çavê xerab dûr dixin û kesê ku wan hildigire ji zirarê diparêzin, zayîndarî û saxlemiya baş tînin, bedew dikin û eşîr û nasnameya jinê nîşan didin. Jinên bi temen bi reşiya dûmanê, şîr û derziyê wan çêdikirin, li gor nexşên ji xweza û kevneşopiyê hatine girtin. Deq adeteke di nav jinan û nifşan de hatiye veguhastin bû; her nîşan wateya xwe hebû. Ji ber vê yekê deqên jinê hema mîna tomara jiyan û girêdana wê ya civakî dikarîbûn bên xwendin.
Deq adeteke xwedî kevnariya kûr a berî Îslamê ye; di demên nêzîk de bi zexta qedexeyên olî û guhertinên jiyana nûjen kêm bû, heta ku kesên bi temen ên deqkirî bûn yek ji hilgirên dawî yên nexşên kevn. Lê di dema me bi xwe de kevneşopî ji nû ve tê zindîkirin; nifşekî nû yê hunermendên Kurd wê wek beşeke hêja ya mîrata xwe ji nû ve bi dest dixe. Nasîna deqê rûbirûbûna bi yek ji kevneşopiyên gelêrî yên herî bedew û watedar ên Kurdan re ye, hunera kevn a çermê ku di wê de parastin, bedewî û nasname li ser laş bi xwe tên nivîsandin.
Naverok
Deq di Nav Êzidiyan û Yên Din de
Deq Çi Ye?
Deq, ku xal jî tê gotin, kiryara kevneşopî ya deqkirinê di nav Kurdan de ye: nîşankirina çermê bi nexşên tarî bi derzîkirina bi dest, ku berî her tiştî jinên Kurd li rû, çene, dest, stû û piyan, û carinan li beşên din ên laş, wan hildigirin. Jinên bi temen deq bi murekkeba ji reşiya dûmanê tevlî şîr çêdikirin û bi derziyê didan çermê; nexş ji xweza û kevneşopiyê dihatin girtin. Deq ji xemilandinê pir zêdetir bû û wateyên kûr hildigirt: parastina ji çavê xerab û zirarê, zayîndarî, saxlemiya baş, bedewî û nîşankirina eşîr û nasnameyê. Deq adeteke bi rehên kevn ên berî Îslamê bû ku di nav jinan û nifşan de dihate veguhastin. Tevî ku di demên nûjen de di bin zexta qedexeyên olî û guhertina civakî de kêm bûye, niha wek beşeke hêja ya mîrata çandî ya Kurdî ji nû ve tê zindîkirin.
Hunera Kevn a Çermê
Deq adeteke pir kevn e ku li gor têgihiştina lêkolîneran ji hatina Îslamê pir kevntir e; heta ji Xiristiyaniyê û olên niha yên din ên herêmê jî kevntir e û vedigere kevneşopiyên kevn ên cîhana Kurdî. Ew bi rabirdûya kûr a berî Îslamê ve girêdayî ye; hin kes rehên wê digihînin kevneşopiyên kevn ên şamanî an zerdeştî. Nîşankirina laş ji bo parastin û wateya ruhî ji tebeqeyeke pir kevn a çanda mirovahiyê re ye.
Deqkirina bi vî awayî yek ji adetên herî kevn ên mirovahiyê ye; di gelek çandan de heye û bi hezaran sal vedigere. Deqa Kurdî beşek ji vê mîrata kûr a laşê nîşankirî ye. Di nav Kurdan de ew bû kevneşopiyeke taybet û watedar, berî her tiştî di nav jinan de, ku nexş, wate û rêbazên taybet ên cîhana Kurdî hildigirt. Kevnariya deqê bi xwe beşek ji hêza wê ye: di nîşanên kesên bi temen ên deqkirî yên nifşên dawî de mirov dikarî zindîmayîna hunereke kevn bibîne, adeteke ku vedigere rabirdûya kûr a gelê Kurd. Heman nexş û wate di nav bêhejmar nifşên jinan de dihatin veguhastin. Deq ji ber vê yekê girêdaneke zindî bi cîhana kevn re ye, hunera çermê ku bi sedsalan wateyên xwe hildigire, yek ji kevneşopiyên herî kevn ên cîhana Kurdî.
Xalên Sereke
Deq, ku xal jî tê gotin, hunera kevneşopî ya Kurdî ya deqkirinê ye.
Berî her tiştî jinên Kurd wê li rû, dest û laş hildigirtin.
Murekkeb ji reşiya dûmanê tevlî şîr dihate çêkirin; jinên bi temen bi derziyê wê didan çermê.
Nîşanan çavê xerab dûr dixist û parastin, zayîndarî û bedewî dianîn.
Nexş û cihê wan herwiha eşîr û nasnameya jinê nîşan didan.
Adeteke kevn a berî Îslamê ye ku di demên nûjen de kêm bû û niha ji nû ve tê zindîkirin.
Agahiyên Kurt
Nav: Deq (herwiha xal); deqa kevneşopî ya Kurdî
Kesên ku hildigirin: Berî her tiştî jinên Kurd
Cih: Rû, çene, dest, stû, pî û laş
Murekkeb: Reşiya dûmanê an reşiya çirayê tevlî şîr
Kesên ku dikin: Jinên bi temen, bi derziyê
Wate: Parastin, zayîndarî, bedewî, nasnameya eşîrî
Dûr dixe: Çavê xerab û zirarê
Motîf: Xal, roj, heyv, stêrk, genim, xezal, çûk
Reh: Kevn û berî Îslamê
Îro: Kêm bûye lê wek mîrat ji nû ve tê zindîkirin
Deq Çawa Dihat Çêkirin?
Çêkirina deqê pîşeyeke kevneşopî bû ku di nav jinan de dihate veguhastin û jinên bi temen ên jêhatî yên ku nexş û rêbaz dizanîn dikirin. Deqker, ku li gor kevneşopiyê gelek caran jineke pîr bû, pêşî nexşa bijartî li ser çermê xêz dikir. Paşê bi derziyê nexş di çermê de derzî dikir, murekkeba tarî dida bin rûyê çermê da ku nîşan mayînde be. Pêvajo bi êş bû, lê deqa ji wê derketî heta dawiya jiyanê dima.
Murekkeb bi xwe ji madeyên xwezayî dihat çêkirin, berî her tiştî reşiya dûmanê an reşiya çirayê, bermayiya reş a şewitînê, ku bi şîr re dihate tevlihevkirin da ku rengê tarî û mayînde çêbibe. Di kevneşopiyê de şîrê ku dihate bikaranîn gelek caran şîrê memikê jineke ku keçek anîbû dinyayê bû; ev hûrgilî bi baweriyên li ser hêz û mayîndebûna nîşanê ve girêdayî bû. Carinan madeyên xwezayî yên din jî bi murekkebê re dihatin tevlihevkirin. Rengê ber bi reş ve an keskê tarî ku didan çermê derzîkirî, bi başbûna çermê re dibû nexşa tarî ya mayînde ya deqê. Ev rêbaza kevneşopî — nexşa bi dest xêzkirî, derzî û murekkeba reşiya dûmanê û şîrê, ku jineke bi temen a di pîşeyê de jêhatî bi kar dianî — awayê çêkirina deqê di nav nifşan de bû. Ew pîşeya sebr û zanînê bû ku ji jinekê ji jineke din re dihate veguhastin; nexşên kevn pê dihatin domandin û li ser çermê her nifşê ji nû ve dihatin nivîsandin.
Wateyên Nîşanan
Deq tu carî tenê xemilandin nebû; her nîşan wate hildigirt û deq di jiyana jina Kurd a ku wan hildigirt de gelek armancên kûr bi cih dianîn. Ya sereke parastin bû: tê bawerkirin ku deq çavê xerab dûr dixe û hilgir ji zirar û hêzên bedniyet diparêze, parêzvanekî li ser çermê nivîsandî. Tê bawerkirin ku nîşanên li ser rû, bi taybetî di navbera çavan de, çavê xerab û zirara ku ew dikare bîne dûr dixin.
Ji parastinê wêdetir, deq wateyên zayîndariyê, saxlemiyê û bedewiyê hildigirt. Hin nîşan û nexş bi zayîndarî û dayiktiyê ve girêdayî bûn û li gor vê li çermê dihatin kirin; tê bawerkirin ku yên din saxlemiya baş tînin an nexweşiyê sax dikin. Gelek ji bo bedewiyê dihatin kirin, rû û destên jina ku wan hildigirt dixemilandin. Deq nîşaneke bi hêz a nasnameyê jî bû: nexş û cihê wan dikarîbûn eşîr û malbata jinê nîşan bidin, da ku mirov di deqên jinê de girêdana wê ya civakî û gelê wê bixwîne. Nîşaneke taybet wek şiklê “V” li çeneyê wek nîşana girêdana eşîrî kar dikir. Di hemû van wateyan de — parastin, zayîndarî, bedewî û nasname — deq adeteke bi wateyeke kûr bû. Nîşanên li çermê hêvî, girêdana civakî û nasnameya jina ku wan hildigirt hildigirtin, zimanekî dewlemend ê li ser laş nivîsandî.
Motîf û Sembolîzma Wan
Nexşên deqê ji repertuwareke kevneşopî ya motîfan dihatin girtin; gelek ji xwezayê îlhama xwe digirtin û her yek sembolîzma xwe hildigirt. Di nav yên herî berbelav de xal, xêz û şiklên geometrîk hebûn, digel wêneyên ji cîhana xwezayî û asîmanan hatine girtin. Roj û heyv, stêrk, û şiklên wek genim, xezal û çûkan hemû beşek ji zimanê deqê bûn; her yek wateya xwe hebû.
Di kevneşopiyê de motîfên cuda wateyên taybet hildigirtin. Tê bawerkirin ku şiklê çavekî çavê xerab dûr dixe; xezal bi nazikî û bextê baş re, roj û heyv bi jiyana dirêj û saxlem re, hin şiklên geometrîk û çember bi zayîndariyê re girêdayî bûn. Xaç parastina ji ruhên xirab, şiklê rombê hêz nîşan dida. Şiklê “V”, gelek caran li çeneyê, nasnameya eşîrî nîşan dida. Nîşanên ji xwezayê hatine girtin — genimê dirûnê, heyînên kovî, roj û stêrkên asîmanê — hilgir bi cîhana xwezayî û gerdûnî û hêzên wê re girê didan. Bi hev re ev motîf zimanekî sembolîk ê dewlemend ava dikirin; di wî de nexşên li çermê jinê ji parastin, zayîndarî, bedewî, girêdana civakî û têkiliya bi xweza û gerdûnê re dibêjin. Xwendina deqê, nexş bi nexş, cîhaneke tevahî ya bawerî û sembolîzma kevneşopî ya Kurdî eşkere dike, ku di hunera kevn a çermê nîşankirî de hatiye nivîsandin. Şahmaran û kesayetên hezkirî yên din ên kevneşopiya Kurdî jî ji vê cîhana firehtir a sembolîzm û nexşa kevneşopî ya Kurdî re ne.
Deq di Nav Êzidiyan û Yên Din de
Tevî ku deq adeteke di nav Kurdan ên gelek civakan de dihate dîtin bû, ew bi taybetî bi Kurdên Êzidî û Elewî re girêdayî bû û di nav wan de bi taybetî baş dihate parastin; li wir kevneşopî bi hêz ma. Bi taybetî di civakên Êzidî de deq wateyeke hê mezintir hildigirt. Nexşên hêsan ên xalan li rû, dest û piyan serdest bûn, ji bo dûrxistina çavê xerab û parastina ruhî; ev yek parastina gelek adetên kevn ên berî Îslamê ji aliyê Êzidiyan ve vedide.
Deq di nav civakên din ên herêmê de jî dihate dîtin, di nav wan de hin komên Ereb, Aşûrî û yên din; beşek ji kevneşopiyeke firehtir a herêmî ya deqkirina rû û laş ku ji Bakurê Afrîkayê heta Mezopotamyayê dirêj dibe. Adetên têkildar di nav Amazîxên Mexribê, Bedewiyan û yên din de hene. Di nav vê mîrata fireh a herêmî de deqa Kurdî bi nexş, wate û rêbazên xwe yên taybet kevneşopiyeke taybet ava kir; ew bi taybetî di nav Kurdan, û berî her tiştî civakên Êzidî û Elewî, de baş hatiye parastin. Berbelaviya taybet a deqê di nav Êzidiyan de awayê ku ev civakên ku hinekî cuda man û bi kevneşopiyên kevn ve girêdayî man, adetên pir kevn parastin ku li deverên din zûtir kêm bûn, vedide. Di kesên bi temen ên Êzidî û Kurd ên deqkirî yên nifşên dawî de zindîmayîna vê hunera kevn dikarî were dîtin; nexş û wateyên kevn ji aliyê wan ên ku li çermê xwe hildigirtin ve gihîştin niha.
Kêmbûn û Ji Nû ve Zindîbûn
Di demên nûjen de adeta kevn a deqê kêm bû. Gelek hêz li dijî wê kar kirin: zextên qedexeya olî, ji ber ku di hin têgihiştinên olî de deqkirin nehat teşwîqkirin an hat qedexekirin; guhertinên jiyana nûjen û bajêr ku veguhastina adetê di nav jinan de qut kirin; û damka neyînî ya civakî ku bi nîşanên kevn ve hat girêdan. Ji ber vê yekê kiryar di sedsala bîstem de kêm bû, û di gelek civakan de kesên bi temen ên deqkirî, pîrejinên ku nexşên serdemeke berê hildigirtin, bûn hilgirên zindî yên dawî yên kevneşopiyê. Xuya dikir ku deq bi mirina wan re li ber windabûnê ye.
Lê di salên dawî de deq jiyaneke nû dîtiye. Nifşekî nû yê hunermend û çalakvanên çandî yên Kurd, ku deq wek beşeke hêja ya mîrata xwe nas dikin, dest bi zindîkirina hunera kevn kirine; nexş û rêbazên kevn dixwînin û pîşeyê ji nû ve dikin. Bi rêya karê xwe, medyaya civakî, pêşangeh û fîlmên belgeyî ev hunermend deqê wek derbirîneke zindî ya nasname û mîrata Kurdî ji nû ve bi dest dixin; jiyaneke nû didin kevneşopiyeke ku hema windabûyî xuya dikir. Di vê zindîbûnê de deq ji bermayiyeke rabirdûyê ya kêm dibûye vediguhere semboleke ji nû ve bidestxistî ya serbilindiya çandî ya Kurdî. Nîşanên kevn ji bo nifşekî ku dixwaze bi rehên xwe re ji nû ve girê bide wateyeke nû digirin. Çîroka deqê, ji adeta kevn di kêmbûnê re heta zindîbûna ji nû ve, çîroka firehtir a berdewamî û ji nû ve bidestxistina mîrata çandî ya Kurdî vedide; ew piştrast dike ku ev hunera bedew û kevn a çermê dê ber bi paşerojê ve were veguhastin.
Sembolîzm û Wate
Deq fikra kûr a laş wek hilgirê wate, nasname û parastinê nîşan dide. Bi nîşankirina çermê bi nexşên parastinê, zayîndariyê, bedewiyê û girêdana civakî, kevneşopî laş bi xwe dike nivîsarek ku bi hêvî, nasname û fikarên ruhî yên jina ku wê hildigire hatiye nivîsandin. Deq daxwaza kevn a mirovan a nivîsandina watê li ser laş nîşan dide, hildana parastina xwe, gelê xwe û cihê xwe di gerdûnê de li ser çermê.
Deq veguhastina kevneşopiyê di nav jinan û nifşan de û berdewamîya adeta kevn jî nîşan dide. Wek hunereke ji jinekê ji jineke din re tê veguhastin û jinên bi temen ji bo ciwantiran dikin, deq têla kevneşopî û zanîna jinan bû ku nifş bi mîrateke hevpar a nexş û watê bi hev re girê dida. Bi kevnariya xwe ya mezin û zindîmayîna xwe heta demên nêzîk, ew berdewamîya adeta kevn a berî Îslamê di cîhana Kurdî de nîşan dide. Di kêmbûn û zindîbûna xwe ya ji nû ve de, deq çîroka firehtir a mîrata Kurdî nîşan dide: kêmbûna kevneşopiyên kevn di bin zexta jiyana nûjen û guhertina olî de, û ji nû ve bidestxistina wan ji aliyê nifşekî nû ve wek sembolên hêja yên nasnameyê. Deq ji ber vê yekê kevneşopiyeke xwedî wateyeke kûr e, hunera ku di wê de laş dibe hilgirê parastin, nasname û bedewiyê; mîrata kevn a gelê Kurd bi wateya rasteqîn li ser çermê tê nivîsandin. Ew yek ji kevneşopiyên çandî yên herî balkêş û bedew ên cîhana Kurdî ye.
Deq û Kurd
Deq kevneşopiyeke bi taybetî Kurdî ye ku bi taybetî bi jinên Kurd ve girêdayî ye û li seranserê welatên Kurdî hatiye parastin, ji herêmên Kurdî yên Tirkiye, Sûriye û Iraqê heta yên Îranê. Tevî ku adetên têkildar ên deqkirina laş di nav gelên din ên herêma firehtir de hene, deqa Kurdî bi nexş, wate û rêbazên xwe yên taybet, û berbelaviya xwe ya taybet di nav Kurdên Êzidî û Elewî de, beşeke rastîn û taybet a mîrata çandî ya gelê Kurd e.
Ji bo Kurdan deq mîrateke hêja ye, girêdaneke zindî bi rabirdûya kevn re û nîşaneke nasnameyê. Kevneşopî bi dîrok, bawerî û nasnameya gelê Kurd, û berî her tiştî jinên Kurd, ve girêdayî ye; wan di nav nifşan de hunera kevn hildaye û veguhastiye. Di zindîbûna wê ya dawî de, ku hunermendên Kurd ên deqê wek sembola mîrat û nasnameyê ji nû ve bi dest dixin rêberiya wê dikin, kevneşopî bûye derbirîneke bi hêz a serbilindiya çandî ya Kurdî û girêdana ji nû ve ya nifşekî nû bi rehên xwe re. Deq şahidiya kûrahî û kevnariya kevneşopiya Kurdî, mîrata dewlemend a jinên Kurd û berxwedana çandekê dike ku di nav sedsalan de adetên xwe yên kevn hildigire û niha ji nû ve bi dest dixe. Ew beşeke bedew û watedar a mîrata çandî ya zindî ya Kurdan e.
Nîqaş û Têgihiştinên Şaş
Gelo deq bi Îslamê re li hev tê? Ev xala tengezariyeke rastîn di dîroka adetê de ye. Di gelek têgihiştinên îslamî de deqkirin nehat teşwîqkirin an wek qedexe hat dîtin, nîşankirina mayînde ya laş wek nerewa didîtin. Ev qedexeya olî yek ji hêzên ku di demên nûjen de rê li kêmbûna deqê vekirin bû. Lê deq bi sedsalan di nav Kurdên Misilman û herwiha Êzidî û yên din de berdewam ma. Ew wek kevneşopiyeke çandî û gelêrî ya bi rehên kûr dihate dîtin ku digel kiryara olî, carinan bi dijwarî, dijî. Bi rastgoî divê hem nerazîbûnên olî yên alîkariya kêmbûna adetê kirin hem jî berdewamîya dirêj a deqê wek kevneşopiyeke gelêrî di nav civakên baweriyên cuda de bên nasîn. Tengezariya di navbera qedexeya olî û adeta pêşiyan de beşek ji çîroka deqê ye.
Gelo deq tenê Kurdî ye? Deq kevneşopiyeke bi rastî û bi taybetî Kurdî ye, bi nexş û wateyên xwe û berbelaviya xwe ya taybet di nav civakên Kurdî û bi taybetî Êzidî de. Di heman demê de adetên deqkirina rû û laş di nav gelên din ên herêma firehtir de hene, di nav wan de Amazîxên Bakurê Afrîkayê, Bedewî û hin civakên Ereb û Aşûrî. Ew beşek ji mîrateke fireh a herêmî û heta gerdûnî ya deqkirina kevneşopî ne. Bi rastgoî divê hem taybetiya Kurdî ya deqê hem jî cihê wê di vê malbata firehtir a kevneşopiyan de bên nasîn. Ev yek rastî û reseniya wê ya Kurdî kêm nake, lê deqa Kurdî dixe nav mîrata hevpar a mirovahiyê ya laşê nîşankirî, ku ew nimûneyeke bi taybetî dewlemend û watedar a wê ye.
Gelo deq tenê ji bo jinan bû? Berî her tiştî jinan deq hildigirt; di nav wan de ew herî berbelav û herî bi hûrgilî bû. Ew bi awayê herî bi hêz bi jinên Kurd û kevneşopiya jinane ya veguhastina wê ve girêdayî ye. Lê ew tenê jinane nebû: mêr jî carinan deq hildigirtin, tevî ku di dîrokê de adet di nav wan de pir kêmtir berbelav bû û nexş û wate dikarîbûn cuda bin. Girêdana bi hêz a deqê bi jinan re cihê wê yê navendî di jiyan, bawerî û nasnameya jinên Kurd de vedide; ew hem hilgirên wê yên sereke hem parêzvan û veguhastkarên kevneşopiyê bûn, tevî ku adet bi tevahî bi wan sînordar nebû. Di zindîbûna wê ya nûjen de deq hinekî kêmtir tenê bi jinan ve girêdayî bûye, ji ber ku nifşekî nû wê wek beşeke hevpar a mîrata Kurdî ji nû ve bi dest dixe.
Mijarên Têkildar
Êzidîtî: baweriya ku deq bi taybetî di nav gelê wê de hatiye parastin
Zerdeşt: baweriya kevn a ku hin kes rehên deqê digihînin wê
Şahmaran: kesayeteke hezkirî ya sembolîzm û nexşa Kurdî
Cejna Pîr Şalyar: kevneşopiyeke din a kevn û zindî ya Kurdî
Bûka Baranê: rêûresma Kurdî ya Bûka Baranê
Çavê xerab û dêw: hêzên zirardar ên ku deq ji bo dûrxistina wan bû
Anahîta: xwedawenda kevn a zayîndariyê û avê
Folklora Kurdî: cîhana firehtir a adet û baweriyên Kurdî
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Deq çi ye?
Deq, ku xal jî tê gotin, hunera kevneşopî ya Kurdî ya deqkirinê ye: nîşankirina çermê bi nexşên tarî bi derzîkirina bi dest, ku berî her tiştî jinên Kurd li rû, çene, dest, stû û piyan wan hildigirin. Jinên bi temen deq bi murekkeba ji reşiya dûmanê tevlî şîr çêdikirin û bi derziyê didan çermê; nexş ji xweza û kevneşopiyê dihatin girtin. Deq ji xemilandinê pir zêdetir bû û wateyên parastina ji çavê xerab, zayîndariyê, saxlemiyê, bedewiyê û nasnameya eşîrî hildigirt. Ew adeteke kevn a berî Îslamê ye ku niha ji nû ve tê zindîkirin.
Deq çawa dihatin çêkirin?
Deqker, ku gelek caran jineke pîr a di pîşeyê de jêhatî bû, pêşî nexş li ser çermê xêz dikir, paşê bi derziyê di çermê de derzî dikir, murekkeba tarî dida bin rûyê çermê da ku nîşan mayînde be. Murekkeb ji reşiya dûmanê an reşiya çirayê tevlî şîr dihate çêkirin; di kevneşopiyê de şîrê bikaranînê gelek caran şîrê memikê jineke ku keçek anîbû dinyayê bû, û carinan madeyên xwezayî yên din jî lê dihatin zêdekirin. Pêvajo bi êş bû, lê deqa ji wê derketî heta dawiya jiyanê dima. Pîşe di nav jinan û nifşan de dihate veguhastin.
Deq çi wate hildigirt?
Deq wateyên kûr hildigirt. Ya sereke parastin bû: tê bawerkirin ku ew çavê xerab dûr dixe û hilgir ji zirarê diparêze. Ew herwiha wateyên zayîndarî û dayiktiyê, saxlemiya baş û bedewiyê hildigirt, û eşîr û nasnameya jinê nîşan dida. Nexş û cihê wan, wek şiklê V li çeneyê, girêdana eşîrî nîşan didan. Motîfên cuda wateyên cuda hebûn: çav çavê xerab dûr dixist, xezal bextê baş dianî, roj û heyv jiyana dirêj, çember zayîndarî û xaç parastin nîşan didan.
Çima deq bi taybetî di nav Êzidiyan de berbelav bû?
Deq di nav Kurdan ên civakên cuda de dihate dîtin, lê bi taybetî bi Kurdên Êzidî û Elewî re girêdayî bû û di nav wan de baş hatiye parastin. Di civakên Êzidî de ew wateyeke hê mezintir hildigirt; nexşên hêsan ên xalan ji bo dûrxistina çavê xerab û parastina ruhî dihatin bikaranîn. Ev awayê ku Êzidiyên hinekî cuda man û bi kevneşopiyên kevn ve girêdayî man gelek adetên pir kevn ên berî Îslamê parastin ku di nav civakên din de zûtir kêm bûn vedide; deq jî di nav wan de bû.
Çima deq kêm bû?
Deq di demên nûjen de di bin gelek zextan de kêm bû: qedexeya olî, ji ber ku di hin têgihiştinên îslamî de deqkirin nehat teşwîqkirin an wek qedexe hat dîtin; guhertinên jiyana nûjen û bajêr ku veguhastina adetê di nav jinan de qut kirin; û damka neyînî ya civakî. Ji ber vê yekê kiryar di sedsala bîstem de kêm bû, û di gelek civakan de kesên bi temen ên deqkirî bûn hilgirên zindî yên dawî yên kevneşopiyê. Lê di salên dawî de nifşekî nû yê hunermendên Kurd wê ji nû ve zindî kiriye.
Gelo deq ji nû ve tê zindîkirin?
Erê. Nifşekî nû yê hunermend û çalakvanên çandî yên Kurd, ku deq wek beşeke hêja ya mîrata xwe nas dikin, dest bi zindîkirina hunera kevn kirine; nexş û rêbazên kevn dixwînin û pîşeyê ji nû ve dikin. Bi rêya karê xwe, medyaya civakî, pêşangeh û fîlmên belgeyî ew deqê wek derbirîneke zindî ya nasname û mîrata Kurdî ji nû ve bi dest dixin. Ew wê ji bermayiyeke ku kêm dibû veguherînin semboleke ji nû ve bidestxistî ya serbilindiya çandî ya Kurdî û piştrast dikin ku kevneşopî ber bi paşerojê ve tê veguhastin.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Deq: Hunereke li Ber Mirinê di Nav Jinên Kurd ên Tirkiyeyê de - Daily Sabah
Destpêkek ji bo Deqên Kurdî - Muslim Voices ya Zanîngeha Indiana
Deqên Kevneşopî yên Jinên Amazîx, Bedewî û Kurd - Middle East Eye
Murekkeba Pêşiyan: Erkê Elu ji bo Parastina Kevneşopiya Kurdî ya Deqkirinê - Arts Help