Kilîm û Xaliyên Kurdî: Tevandina Kurdistanê

Destpêk

Tevandina kilîm û xaliyan yek ji hunerên herî mezin û herî hêja yên gelê Kurd e, kevneşopiyeke pîşeya qumaşî ya ku rehên wê digihîjin rabirdûyeke pir kevn. Di vê kevneşopiyê de tevnkarên Kurd, berî her tiştî jinan, bi hiriya birqok û rengên ronî berhemên bedewiyeke balkêş afirandine. Ji kilîmên eşîran ên bi nexşên geometrîk ên xurt heta xaliyên girêkdayî yên navdar ên bajarên wek Bîcar û Sine, tevandina Kurdî yek ji hunerên bilind ên herêma firehtir e, mîrateke jêhatîbûn, reng û sembolê ku li ser tevnê tê tevandin.

Xalî û kilîmên Kurdî bi rengên xwe yên zindî û têr, bi hiriya xwe ya birqok û bi kalîteya bilind, bi nexşên xwe yên xurt û bi bawerî çêkirî, û bi motîfên xwe yên pir û dewlemend navdar in. Gelek ji van motîfan ji xwezayê û ji mîrata sembolî ya kevn a cîhana Kurdî hatine girtin. Van berhemên tevnê ji raxerên erdê pir zêdetir bûn; ew di tevn û têlên jiyana Kurdî bi xwe de cih digirtin, pêdiviyên kiryarî bi cih dianîn û di heman demê de bawerî, nasname û hunermendiya tevnkar û gelê wê tînin ziman. Di nexşên wan de sembol û çîrokên çandekê tên xwendin, û her parçe ku piştî karekî dirêj bi dest hatiye tevandin tiştek ji ruh û mîrata Kurdan hildigire.

Tevandina Kurdî kevneşopiyeke zindî ye ku hîn tê kirin û hêja tê dîtin, û berhevkar û pisporên hunerê li seranserê cîhanê nirx didinê. Ew yek ji derbirînên herî bedew û herî taybet ên çanda madî ya Kurdî ye. Nasîna wê nirxandina hunermendiya gelekî, jêhatîbûna jina tevnkar a Kurd li ser tevnê, ronahiya reng û nexşê û kûrahiya wateya di kilîm û xaliyên Kurdistanê de tevnandî ye. Ew mîrata neteweyekê ya bi hiriyê tevnandî ye, hunereke hêja û berdewam ku di nav sedsalan de bedewî û nasnameya gelê Kurd hildigire.

Naverok

Tevandina Kurdî Çi Ye?

Navendên Navdar ên Tevandinê

Motîf û Wateyên Wan

Tevandin di Jiyana Kurdî de

Sembolîzm û Wate

Tevandina Kurdî û Kurd

Nîqaş û Têgihiştinên Şaş

Mijarên Têkildar

Pirsên Pir Tên Pirsîn

Çavkanî û Xwendina Zêdetir

Tevandina Kurdî Çi Ye?

Tevandina Kurdî hunera kevneşopî ya qumaşî ya gelê Kurd e. Ew çêkirina kilîmên rûdüz û xaliyên girêkdayî yên bi tû, digel berhemên din ên tevnandî, ji hirî û lifên xwezayî yên din li ser tevnê dihewîne. Li seranserê welatên Kurdî tê kirin, berî her tiştî ji aliyê jinên Kurd ve, û bi hiriya xwe ya birqok, rengên zindî yên bi boyaxên xwezayî hatine boyaxkirin, nexşên xurt û bi bawerî çêkirî û motîfên pir û dewlemend navdar e. Gelek ji van motîfan ji xwezayê û sembolîzma kevn hatine girtin. Kevneşopî, digel gelek şiklên herêmî, kilîmên eşîrên koçer û gundî yên bi nexşên geometrîk ên xurt û xaliyên girêkdayî yên navdar ên navendên tevandinê yên wek Bîcar û Sine dihewîne. Berhemên tevnê yên Kurdî ji raxerên erdê pir zêdetir bûn; di jiyana Kurdî de armancên kiryarî û merasîmî bi cih dianîn û bawerî, nasname û hunermendiya çêkerên xwe tînin ziman. Tevandina Kurdî kevneşopiyeke zindî ye ku li seranserê cîhanê nirx tê dayînê û yek ji hunerên Kurdî yên herî bedew û taybet e.

Kilîm û Xalî

Du şiklên mezin ên tevandina Kurdî kilîm û xaliya girêkdayî ne, ku bi rêbazên çêkirina xwe ji hev cuda ne. Kilîm, ku bi Kurdî bi navên wek gelîm an berr tê nasîn, berhemeke qumaşî ya rûdüz e. Bê tû tê çêkirin: têlên rengîn ên berî di nav têlên dirêjî yên tevnê de tên derbaskirin û qumaşeke düz a ku gelek caran her du rûyên wê tên bikaranîn ava dikin. Kilîmên eşîrên Kurd bi nexşên xwe yên geometrîk ên xurt û rengên birqok navdar in, hunereke xwedî hêzeke dîtbarî ya balkêş. Berevajî wan, xaliya girêkdayî bi girêdana girêkên hiriyê yên yek bi yek li dora têlên dirêjî tê çêkirin, da ku tûyekî stûr ava bibe; ev rêbaz bi hûrgiliyeke zêdetir e, demeke zêdetir dixwaze û dihêle hûrgiliyên naziktir bên çêkirin.

Di nav van her du şiklên mezin de tevandina Kurdî gelek cure û rêbazên dewlemend dihewîne. Berhemên rûdüz ên gundî û eşîrî yên ra û xurt hene ku ji bo bikaranîna rojane hatine tevandin; yên nazik ên bajaran hene ku bi rêbaza tevnandina tabloyên qumaşî tên çêkirin; xaliyên girêkdayî yên berdewam û bi xurtiya xwe navdar hene; û berhemên din ên tevnandî wek cacim, qumaşeke rûdüz a ku têlên dirêjî li rûyê wê xuya ne, û gelek cureyên çente, pêgirtin û xemlên heywanan hene. Cudahiya di navbera kilîma rûdüz û xaliya girêkdayî de cudahiya herî bingehîn a cîhana tevandina Kurdî ye: kilîm bi gelemperî xurttir û geometrîktir e, xalî dihêle nexş tevlihevtir bin; lê her du taybetmendiyên Kurdî yên hiriya hêja, rengê dewlemend û nexşa bi bawerî çêkirî parve dikin. Kilîm û xalî bi hev re, bi gelek şiklên xwe, kevneşopiya mezin û cihêreng a tevandina Kurdî ava dikin, hunereke xwedî gelek rêbazan ku hesta taybet a Kurdî ya reng, hirî û nexşê wan bi hev re girê dide.

Xalên Sereke

Tevandina Kurdî hem kilîmên rûdüz hem jî xaliyên girêkdayî yên bi tû dihewîne.
Ew bi hiriya birqok, boyaxên xwezayî yên zindî û nexşên xurt û bi bawerî çêkirî navdar e.
Berî her tiştî jinên Kurd li ser tevnê ev huner dikirin.
Bîcar û Sine di nav navendên herî navdar ên tevandina Kurdî de ne.
Motîf ji xwezayê û sembolîzma kevn tên girtin û wêneyên heyînên zindî jî dihewînin.
Berhemên tevnê yên Kurdî wateyên nasname, bawerî û mîratê hildigirin.

Agahiyên Kurt

Kevneşopî: Tevandina kilîm û xaliyên Kurdî
Kilîm: Tevandina rûdüz (gelîm, berr); xurt û geometrîk
Xalî: Tûya girêkdayî; dihêle hûrgiliyên naziktir bên çêkirin
Tevnkar: Berî her tiştî jinên Kurd, li ser tevnê
Made: Hiriya birqok a bi dest hatî ristin û bi boyaxên xwezayî hatî boyaxkirin
Navendên navdar: Bîcar (Xaliya Hesinî) û Sine (Sanandaj)
Nexş: Nexşên eşîrî yên geometrîk û nexşên kulîlkî yên bi xêzên kevî
Motîf: Xweza, sembolên kevn, heywan û şiklên heyînên zindî
Bikaranîn: Raxerên erdê, çente, pêgirtin û xemlên heywanan
Îro: Kevneşopiyeke zindî ku li seranserê cîhanê nirx tê dayînê

Tevnkar û Tevn

Di navenda kevneşopiya tevandina Kurdî de tevnkar e, berî her tiştî jina Kurd a ku li ser tevnê kar dike. Di civaka kevneşopî ya Kurdî de tevandin bi asteke pir mezin huner û keda jinan bû, jêhatîbûneke ku di nav nifşan de ji dayikê digihîşt keçê; û piraniya mezin a kilîm û xaliyên Kurdî berhema destên jinan e. Tevnkar li ser tevnê kar dikir: li gundan û di nav eşîrên koçer de gelek caran tevneke hêsan a asoyî bû ku dihate danîn û rakirin, û li bajaran tevneke tîk û mayîndetir bû.

Tevandin karekî pir jêhatîbûn, sebr û kedê bû. Tevnkarê pêşî hirî amade dikir, bi dest dirist da ku bibe têl û bi rengên xwestî boyax dikir, paşê têlên dirêjî li ser tevnê dadanîn. Tevandin bi xwe, gelo derbaskirina têlan di kilîma rûdüz de bû an girêdana girêkên bêhejmar ên yek bi yek di xaliya bi tû de, karekî hêdî û bi zahmet bû; xaliyeke tenê ya nazik gelek mehên kedê nîşan dida. Tevnkarê nexş di bîr û xeyala xwe de hildigirt û di kevneşopiya eşîrî de gelek caran bê qalibeke nivîskî kar dikir, ji motîfên ji pêşiyan mayî û afirîneriya xwe sûd werdigirt, da ku her parçe nîşana çêkera xwe hilgire. Ev yekbûna jêhatîbûna ji pêşiyan mayî û afirîneriya kesane kesayetiya tevandina Kurdî çêdike: berhemên tevnê hem berhema kevneşopiyeke kevn hem jî derbirîna tevnkara kesane ne, keda nifşên jinên Kurd ên ku huner pêş ve birine û jêhatîbûn, xeyal û tiştek ji jiyana xwe tê de rijandine.

Hirî, Boyax û Reng

Madeyên tevandina Kurdî, berî her tiştî hirî û boyax, di bedewiya wê ya navdar de navendî ne. Welatên Kurdî bi çiyayên xwe û kevneşopiya xwe ya dirêj a xwedîkirina heywanan û şivantiyê hiriya bi kalîteya bilind hilberandine. Berhemên tevnê yên Kurdî bi hiriya xwe ya birqok û bi kalîteya herî baş navdar in; tevnkar bi dest wê dirîsin û ew kûrahî û birqokiyeke taybet dide rengan. Kalîteya hiriyê yek ji taybetmendiyên hêjakirî yên xalî û kilîmên Kurdî ye.

Rengên tevandina Kurdî, ku bi kevneşopî bi boyaxên xwezayî yên ji nebat, mîneral û çavkaniyên xwezayî yên din hatine girtin tên çêkirin, yek ji şikûhên wê ne. Kilîm û xaliyên Kurdî bi rengên xwe yên zindî, têr û ahengdar navdar in: sorên dewlemend, şînên nîlî yên kûr, rengên ronî yên zefran û rengên zengê, û gelek tînên din, ku dema xurt bin jî bedew û ronî dimînin. Taybetmendiyeke hêja guhertina xwezayî ya di hiriya boyaxkirî de ye, ku bi abraş tê nasîn: guhertinên hûrik ên rengî di dirêjahiya berhemeke tevnê de ku ji boyaxkirina xwezayî çêdibin û li şûna yekşiklîyeke düz, liv û kûrahiyeke zindî didin parçeyê. Tevnkara Kurd bi rengan kêfxweş dibû. Rengên birqok û ahengdar ên tevandina Kurdî, li ser hiriya birqok, yek ji taybetmendiyên wê yên herî yekser balkêş û hezkirî ne; dewlemendiyeke rengan ku dîsa di ahengeke kêfxweşker de tê ragirtin, nîşana çav û hunera tevnkarê.

Navendên Navdar ên Tevandinê

Tevî ku tevandina Kurdî li seranserê welatên Kurdî dihate kirin, hin navend bi xalî û kilîmên xwe bi taybetî navdar bûn. Di pêşiya wan de bajarên Bîcar û Sine yên li herêmên Kurdî yên rojavayê Îranê ne, ku navên wan di cîhana xaliyan de navdar in. Bîcar (Bijar), ku Bidjar jî tê nivîsîn, bi xaliyên xwe yên girêkdayî yên bi tevandineke pir teng û berdewamiyeke awarte navdar e. Ew qas xurt û zexm in ku navê Xaliya Hesinî ya Farisê girtine; bi rêbazeke taybet tên çêkirin ku tê de tevandin bi awayekî pir teng tê pêçandin û avahiyeke hişk û berdewam ava dike.

Sine, navê kevn ê bajarê Sanandaj, paytexta parêzgeha Kurdî ya Îranê, bi tevandina xwe ya nazik navdar e. Ew hem xaliyên bi girêkên nazik hem jî kilîmeke rûdüz a taybet û nazik, gelîma Sine, dihewîne. Ev gelîm bi nexşên xwe yên pir xemilandî û tevlihev navdar e, ku ji kilîmên eşîrên koçer ên bi nexşên geometrîk ên xurttir cuda ne. Ev navendên bajarî, digel gundên derdora xwe, berhemên tevnê yên pir nazik hilberandin û navên wan bûn nîşanên kalîte û taybetiyê. Li kêleka xaliyên bajarî yên navdar, berhemên tevnê yên koçer û gundî yên eşîrên Kurd bi nexşên xwe yên xurttir, geometrîktir û sembolîktir şaxeke din a mezin a kevneşopiyê ava dikin. Xaliyên nazik ên navendên wek Bîcar û Sine û berhemên eşîrî yên xurt ên gundî û koçeran bi hev re cîhana dewlemend û cihêreng a tevandina Kurdî ava dikin; ew ji xaliya bajarî ya bi hûrgiliyên herî nazik heta kilîma eşîrî ya xwedî nexşa dîtbarî ya herî xurt dirêj dibe, û hemû nîşana taybet a Kurdî hildigirin.

Motîf û Wateyên Wan

Nexşên kilîm û xaliyên Kurdî bi motîfan dewlemend in. Gelek ji wan xwedî wate ne û ji xweza, jiyana rojane û mîrata sembolî ya kevn a cîhana Kurdî hatine girtin. Di kevneşopiya eşîrî de tevnkara Kurd bi dagirtina rûyê berhemê bi motîfên pir navdar bû û ji valahiyê hez nedikir; ji ber vê yekê rûyê berhemê bi nexş û sembolan tijî dibû. Di nav motîfan de şiklên geometrîk, nebat û kulîlkên bi şêwazên nexşî hatine nîşandan, heywan û heta şiklên mirovan, digel nexşên navendî yên wek medalyonan û gelek cureyên peravan hene.

Bi taybetî hatiye dîtin ku berhemên tevnê yên Kurdî motîfên ji mîrata sembolî ya kevn a berî Îslamê û Zerdeştî hatine girtin dihewînin. Wêneyên heywanan û şiklên mirovan jî dihewînin; di hin têgihiştinên Îslamî de ev wênekirin nayê teşwîqkirin. Ev taybetmendî rehên kûr ên kevneşopiya sembolî ya Kurdî û azadiya tevnkarê ya sûdwergirtinê ji motîfên ji pêşiyan mayî vedide. Motîfên cuda girêdan û wate hildigirtin, bawerî, adet û kevneşopiyên herêm û gelê tevnkarê tînin ziman; gelek ji sembolên xwezayê sûd werdigirtin ku ew qas di welatê çiyayî yê Kurdan de amade ne. Tê gotin ku hin motîf dîrokeke bi gelek sedsalan vegerînin bîrê. Xwendina van motîfan, sembol û şiklên di kilîm û xaliyan de tevnandî, pencereyekê li ser bawerî û cîhana sembolî ya tevnkara Kurd vedike; nexş wek cureyekî zimanî kar dikin ku mîrat û nasnameya gel tê de tên derbirîn. Ji ber vê yekê nexşên tevandina Kurdî ne tenê xemilandin in, lê watedar in, motîfên sembolî yên dewlemend ên bi hirî û rengê tevnandî.

Tevandin di Jiyana Kurdî de

Berhemên tevnê yên Kurdî di tevn û têlên jiyana kevneşopî ya Kurdî bi xwe de cih digirtin û gelek armancên kiryarî û merasîmî yên ji xemilandinê pir wêdetir bi cih dianîn. Xalî û kilîm erdê mal û konan diraxistin, di sarmaya çiyan de germî û rehetî didan; wek nivîn, pêgirtin û raxerên rûniştinê dihatin bikaranîn; û berhemên tevnandî wek çente, tûr û xemlên heywanan gelek pêdiviyên rojane, ji hilanînê heta hilgirtina tiştan û xemilandina heywanan, bi cih dianîn.

Ji bikaranînên xwe yên kiryarî wêdetir, berhemên tevnê di jiyana civakî û merasîmî ya Kurdan de cihekî girîng digirtin. Xalî û kilîmên nazik tiştên xwedî nirx û rûmet bûn, beşek ji dewlemendiya malbatekê, û di derfetên girîng de xuya dibûn: berhemên tevnandî beşek ji cehêziya bûkê bûn, berhema keda dirêj a destên wê bi xwe, nîşandana jêhatîbûna wê û beşeke girîng a zewacê. Berhemên tevnê wek diyarî dihatin dayîn, ji bo rûmetdayîna mêvanan dihatin bikaranîn û di nav nifşan de wek mîratên hêja dihatin veguhastin. Bi van hemû awayan berhema tevnê bi jiyana mal û civaka Kurdî ve girêdayî bû, hunereke hem kiryarî hem hêja, ji bo bikaranînê tevnandî lê ji ber bedewî û nirxa xwe hêja tê dîtin. Çêkirina berhemên tevnê jî beşek ji ahenga jiyanê bû, bi taybetî ji bo jinan: ked û hunerek ku di nav demsalan de wan bi kar radigirt û di cîhana civakî ya mal û gund de cih digirt. Ji ber vê yekê tevandina Kurdî ne tiştekî cuda, lê beşeke bingehîn a jiyana Kurdî bû, hunereke ku bi kûrahî di cîhana rojane û merasîmî ya gel de reh girti bû.

Sembolîzm û Wate

Tevandina Kurdî berî her tiştî hunermendî û mîrata çandî ya gelê Kurd bi hirî û rengê tîne ziman. Wek yek ji hunerên bilind ên cîhana Kurdî, ew şikl dide afirînerî, jêhatîbûn û hesta bedewiyê ya Kurdan, berî her tiştî ya jinên Kurd; rengên birqok, nexşên bi bawerî çêkirî û motîfên dewlemend bi hev re kilîm û xaliyê dikin berhemeke hunerê û hilgireke mîrata çandî. Di nexş û sembolên xwe de berhema tevnê bawerî, kevneşopî û nasnameya tevnkar û gelê wê hildigire.

Berhema tevnê herwiha kevneşopî û keda jinên Kurd û girêdana nifşan tîne ziman. Wek hunereke ku ji dayikê digihîje keçê û berî her tiştî jin wê dikin, ew kevneşopiyeke mezin a afirînerî û jêhatîbûna jinan nîşan dide; berhemên tevnê keda destên nifşên jinên Kurd in, her yek tiştek ji çêkera xwe hildigire. Bi motîfên xwe yên ji mîrata sembolî ya kevn hatine girtin ew rehên kûr û berdewamîya çanda Kurdî tîne ziman û sembolên rabirdûyeke dûr bi nexşê diparêze. Di yekbûna xwe ya tiştê kiryarî û tiştê bedew de, berhema tevnê ku ji bo bikaranînê tê tevandin lê wek huner hêja tê dîtin, taybetmendiyeke pir ji çanda madî ya kevneşopî ya Kurdî vedide; tê de bedewî û wate di tiştên jiyana rojane de tên tevnandin. Tevandina Kurdî ji ber vê yekê hunereke xwedî wateyeke kûr e: mîrat, nasname, bawerî û afirîneriya gelê Kurd û kevneşopiya mezin a hunermendiya jinên Kurd bi hev re di tiştên xwedî bedewî û nirxê berdewam de tên tevnandin. Ew yek ji hêjatirîn xezîneyên çandî yên Kurdan e.

Tevandina Kurdî û Kurd

Tevandina Kurdî yek ji hunerên Kurdî yên herî taybet û hêjakirî ye, kevneşopiya mezin a qumaşî ya gelê Kurd ku li seranserê welatên Kurdî tê kirin û di reng, hirî û nexşa xwe de kesayetiyeke bêguman Kurdî hildigire. Tevî ku welatên Kurdî di nav herêma firehtir a tevandina xaliyan a Rojhilata Nêzîk de ne û tevandina Kurdî bi kevneşopiyên firehtir ên herêmê re hevpar e û di hin aliyan de bi wan re li hev dikeve, kilîm û xaliya Kurdî hest û mîrateke taybet a xwe hene. Pisporên hunerê wan wek kevneşopiyeke taybet û hêja di nav cîhana firehtir a tevandinê de nas dikin û nirx didinê.

Ji bo Kurdan tevandin beşeke hêja ya mîrata çandî û nasnameyê ye, hunereke bi dîrok, jiyana rojane û afirîneriya gel, berî her tiştî ya jinên Kurd, ve girêdayî. Kilîm û xaliyên Kurdistanê bedewî, sembol û nasnameya gelê Kurd hildigirin; di nav nifşan de û di demên dijwar de herwiha hilgirên bîr û mîratê bûne. Îro tevandina Kurdî hîn kevneşopiyeke zindî ye ku li welatên Kurdî tê kirin, û li seranserê cîhanê xalî û kilîmên Kurdî hêja tên dîtin û berhevkirin. Hem wek berhemên hunerê hem jî wek derbirînên mîrateke çandî ya taybet nirx tê dayînê. Tevandin şahidiya hunermendiya gelê Kurd, kevneşopiya mezin a pîşeya jinên Kurd û kûrahî û bedewiya çanda madî ya Kurdî ye. Ew yek ji hunerên zindî yên Kurdan ên herî bedew û berdewam e, mîrata gelekî ya bi hirî û rengê tevnandî.

Nîqaş û Têgihiştinên Şaş

Gelo xaliyên Kurdî û yên Farisî yek in? Tevandina Kurdî di nav cîhana firehtir a tevandina xaliyan a herêmê de ye, ku kevneşopiyên mezin ên Farisî, Tirkî, Qefqasî û yên din dihewîne. Lihevketin û bandora beramber rastîn hene; gelek xaliyên Kurdî yên li herêmên Kurdî yên Îranê hatine tevandin carinan di kategoriya firehtir a xaliyên Farisî de tên danîn, û tevandina Kurdî carinan şêwazên bakurrojavayê Farisê an yên Qefqasê vedide. Di heman demê de tevandina Kurdî kesayetiya xwe ya taybet heye, hesta taybet a reng, hirî û nexşa wê, û pisporên hunerê wê wek kevneşopiyeke cuda û hêja nas dikin. Bi rastgoî divê mirov hem cihê tevandina Kurdî di nav malbata firehtir a xaliyên herêmê de hem jî kesayetiya wê ya bi rastî taybet a Kurdî nas bike, li şûna ku wê bi tevahî ji kevneşopiya Farisî veqetîne an bi tevahî tê de bihelîne.

Gelo tenê jin tevandina Kurdî dikin? Di civaka kevneşopî ya Kurdî de tevandin bi asteke pir mezin huner û keda jinan bû, û piraniya mezin a kilîm û xaliyên Kurdî berhema destên jinan e; ev jêhatîbûn ji dayikê digihîşt keçê. Ev girêdana bi hêz a tevandinê bi jinan re rastîn û girîng e. Di heman demê de mêr jî di hin aliyên bazirganiya firehtir a qumaş û xaliyan de beşdar bûn, di nav de di kargehên bazirganî yên bajaran û di firotin û qedandina xaliyan de, û hin tevandin ji aliyê mêran ve dihate kirin. Bi rastgoî divê hem rola navendî û diyarker a jinan di kevneşopiya tevandina Kurdî de, bi taybetî li gundan û di nav eşîran de, hem jî beşdariya mêran di hin aliyên cîhana firehtir a qumaşê de, bi taybetî aliyê wê yê bazirganî, bên nasîn.

Gelo motîf xwedî wateyên sabît ên bi hêsanî tên deşîfrekirin in? Motîfên tevandina Kurdî bi girêdan û wateyan dewlemend in, ji xweza, kevneşopî û sembolîzma kevn hatine girtin; gelek wateyên ku bawerî û nasnameya tevnkar û gelê wê tînin ziman hildigirin. Di heman demê de herî baş e mirov li ser dîtina motîfan wek kodeke sabît û bi rastî deşîfrekirbar, xwedî wateyeke gerdûnî ji bo her sembolî, baldar be. Wateyên motîfan li gor herêm, eşîr û tevnkarê diguherîn û gelek caran bi kevneşopiya ji pêşiyan mayî, girêdan û hesta tevnkarê bi xwe ve girêdayî bûn, li şûna sîstemeke hişk. Hin vegotinên gelêrî wateyên pir taybet û piştrast didin motîfên taybet, lê zanyar gelek caran baldartir in. Bi rastgoî divê motîf wek watedar û bi girêdanên dewlemend bên pêşkêşkirin ku kevneşopiyeke sembolî ya rastîn vedidin, û di heman demê de bê nasîn ku wateyên wan cihêreng û herêmî ne û her dem bi rastî an piştrast nayên deşîfrekirin.

Cilên kevneşopî yên Kurdî: cilên Kurdan ên guldûzîkirî
Deq: deqên kevneşopî, hunereke din a sembolî ya Kurdî
Şahmaran: motîfeke hezkirî ya nexş û tevandina Kurdî
Zerdeşt: baweriya kevn a ku sembolên wê di tevandina Kurdî de xuya dibin
Feravahar: semboleke kevn a mîrata Îranî
Govend: reqsa çemberî ya Kurdî
Newroz: sala nû û cejna Kurdî
Folklora Kurdî: cîhana firehtir a adet û kevneşopiyên Kurdî

Pirsên Pir Tên Pirsîn

Tevandina Kurdî çi ye?

Tevandina Kurdî hunera kevneşopî ya qumaşî ya gelê Kurd e, ku hem kilîmên rûdüz hem jî xaliyên girêkdayî yên bi tû, digel berhemên din ên tevnandî ji hiriyê li ser tevnê, dihewîne. Li seranserê welatên Kurdî tê kirin, berî her tiştî ji aliyê jinên Kurd ve, û bi hiriya xwe ya birqok, rengên xwe yên zindî û bi boyaxên xwezayî boyaxkirî, nexşên xurt û bi bawerî çêkirî û motîfên pir û dewlemend navdar e. Ew kilîmên eşîran ên bi nexşên geometrîk ên xurt û xaliyên girêkdayî yên navdar ên navendên wek Bîcar û Sine dihewîne.

Cudahiya di navbera kilîm û xaliyê de çi ye?

Kilîm, ku bi Kurdî gelîm an berr tê gotin, berhemeke qumaşî ya rûdüz e ku bê tû tê çêkirin: têlên rengîn ên berî di nav têlên dirêjî de tên derbaskirin û qumaşeke düz a ku gelek caran her du rûyên wê tên bikaranîn ava dikin. Di nav eşîrên Kurd de bi nexşên geometrîk ên xurt navdar e. Xaliya girêkdayî bi girêdana girêkên hiriyê yên yek bi yek li dora têlên dirêjî tê çêkirin da ku tûyekî stûr ava bibe; ev rêbaz bi hûrgiliyeke zêdetir e, demeke zêdetir dixwaze û dihêle hûrgiliyên naziktir bên çêkirin. Kilîm bi gelemperî xurttir û geometrîktir e, xalî dikare nexşên tevlihevtir hilgire.

Bîcar û Sine çi ne?

Bîcar û Sine bajarên li herêmên Kurdî yên rojavayê Îranê ne ku bi tevandina xwe navdar in. Bîcar (Bidjar) bi xaliyên girêkdayî yên bi tevandineke pir teng û berdewamiyeke awarte navdar e; ew qas zexm in ku navê Xaliya Hesinî ya Farisê girtine. Sine, navê kevn ê Sanandaj, paytexta parêzgeha Kurdî ya Îranê, bi tevandina xwe ya nazik navdar e; ew kilîmeke rûdüz a taybet û nazik, gelîma Sine, dihewîne ku bi nexşên pir xemilandî û tevlihev navdar e. Di cîhana xaliyan de her du nav nîşanên kalîteyê ne.

Kê tevandin dikir?

Di civaka kevneşopî ya Kurdî de tevandin bi asteke pir mezin huner û keda jinan bû, jêhatîbûneke ku di nav nifşan de ji dayikê digihîşt keçê, û piraniya mezin a kilîm û xaliyên Kurdî berhema destên jinan e. Tevnkarê hirî amade û boyax dikir, tevn dadanî û parçeyê ditevand, gelek caran nexş di bîra xwe de hildigirt û ji motîfên ji pêşiyan mayî û afirîneriya xwe sûd werdigirt. Mêr jî di hin aliyên bazirganiya firehtir a qumaşê de, bi taybetî aliyê wê yê bazirganî, beşdar bûn.

Motîf çi wateyê didin?

Motîfên tevandina Kurdî ji xweza, jiyana rojane û sembolîzma kevn hatine girtin. Ew şiklên geometrîk, nebatên bi şêwazên nexşî hatine nîşandan, heywan û heta şiklên mirovan, digel motîfên mîrata berî Îslamê û Zerdeştî, dihewînin. Gelek girêdan û wateyên ku bawerî, adet û nasnameya tevnkar û gelê wê tînin ziman hildigirin. Lê wate li gor herêm, eşîr û tevnkarê diguherîn; herî baş e mirov wan wek kevneşopiyeke sembolî ya dewlemend nas bike, li şûna kodeke sabît a bi rastî deşîfrekirbar a xwedî wateyeke gerdûnî ji bo her sembolî.

Gelo tevandina Kurdî hîn tê kirin?

Erê; tevandina Kurdî hîn kevneşopiyeke zindî ye ku li welatên Kurdî tê kirin, û li seranserê cîhanê xalî û kilîmên Kurdî hêja tên dîtin û berhevkirin. Hem wek berhemên hunerê hem jî wek derbirînên mîrateke çandî ya taybet nirx tê dayînê. Wek gelek pîşeyên kevneşopî, ew bi zextên jiyana nûjen û hilberîna bi makîneyan re rû bi rû maye, lê berdewam e; nirxandin û hewldanên domandina kevneşopiyê hîn hene, û ew yek ji hunerên Kurdî yên herî bedew û hêjakirî dimîne.