سقز: صمغ وحشی کردی و درخت زاگرسی که اشکِ صمغ می‌ریزد

در جنگل‌های کوهستان زاگرس در روژهلات، یعنی چهار استان کردنشین ایران که این رشته‌کوه بزرگ در مسیر جنوبی خود از کردستان، کرمانشاه، ایلام و آذربایجان غربی می‌گذرد، درختی می‌روید که این مجموعه هنوز به‌طور مستقل از آن نام نبرده است. این درخت پیستاسیا آتلانتیکا، پستهٔ اطلس یا پستهٔ وحشی کردی، است؛ درختی گره‌خورده و مقاوم در برابر خشکی، از کمربند جنگلی بلوط و پسته که دامنه‌های زاگرس را تقریباً در ارتفاع 600 تا 2,200 متر می‌پوشاند. همین درخت سقز تولید می‌کند؛ صمغ وحشی کوهستان کردی، صمغی طبیعی که از شکاف‌های پوست بیرون می‌تراود، در هوا به توده‌های کهربایی کم‌رنگ بدل و سخت می‌شود و جوامع کرد، از زمانی که انسان در زاگرس زیسته است، آن را برای جویدن، سوزاندن به‌عنوان بخور و کاربرد در طب سنتی گردآوری کرده‌اند. این مجموعه در مقالهٔ قەهوەیا کەزوانێ به درخت بُطم (پیستاسیا تربینتوس، کەزوان) پرداخته است: گونه‌ای کوچک‌تر که میوه‌هایش را برای قهوهٔ کردی برشته می‌کنند. پیستاسیا آتلانتیکا خویشاوند زاگرسی آن است؛ بزرگ‌تر، دیرزی‌تر و یکی از ارزشمندترین گونه‌های جنگلی چشم‌انداز زاگرس. صمغ سقزی که تولید می‌کند، هنوز کالایی مهم در استان کردستان و سراسر ارتفاعات کردنشین ایران است. جنگل‌های پیستاسیا آتلانتیکای زاگرس مشخصاً به‌عنوان منبعی جنگلی مدیریت می‌شوند و صمغ آن، که همچون آدامسی طبیعی جویده می‌شود، در جشن‌ها و آیین‌های مذهبی به‌عنوان بخوری خوشبو می‌سوزد و در طب سنتی برای معده و گلو به کار می‌رود، فرآورده‌ای از کوهستان کردی است که هرگز با اهلی‌سازی یا صنعتی‌شدن از خاستگاه وحشی خود دور نشده است. این صد‌وچهل‌ودومین مقالهٔ این مجموعه است. شیرکو به عسل، ریواس، سیر، انجیر، گندم و قارچ‌ها پرداخته است. اکنون زاگرس صمغ خود را به او می‌بخشد.

نکات کلیدی

• سقز صمغ وحشی کوهستان کردی است؛ صمغ درختان پیستاسیا آتلانتیکای زاگرس که هنوز کالایی مهم به شمار می‌رود

• پیستاسیا آتلانتیکا در زاگرس به‌عنوان درختی ارزشمند مدیریت می‌شود؛ یکی از گونه‌های تکیه‌گاه این زیست‌بوم

• برای جویدن، بخور در آیین‌های کردی و طب سنتی به کار می‌رود؛ فرآورده‌ای وحشی که هرگز صنعتی نشده است

• سردهٔ پیستاسیا، که سه گونهٔ آن در زاگرس وجود دارد، سردهٔ نیاکان وحشی پستهٔ کشت‌شده است

اطلاعات کوتاه

نام کردی/فارسی: سقز (صمغ)؛ بەن / بێن (درخت، به سورانی)؛ در کردی لێت یا پستهٔ وحشی نیز نامیده می‌شود

گونه: پیستاسیا آتلانتیکا (پستهٔ اطلس)؛ خویشاوند پیستاسیا تربینتوس (کەزوان) و پیستاسیا ورا (پستهٔ کشت‌شده)

زیستگاه: کوهستان زاگرس در روژهلات (استان کردستان، کرمانشاه، ایلام)؛ ارتفاع 600–2,200 متر؛ کمربند جنگلی بلوط و پسته

کاربردها: صمغ سقز برای جویدن، بخور خوشبو و طب سنتی؛ روغن دانه برای آشپزی و صابون؛ میوه به‌عنوان خوراک زمان اضطرار

درختی که اشک می‌ریزد

برداشت سقز کاری صبورانه است. درخت پیستاسیا آتلانتیکا، که می‌تواند چند صد سال عمر کند و تنه‌ای بسیار قطور داشته باشد، در تابستان با ایجاد بریدگی‌ها یا شکاف‌های کم‌عمق در پوست به کمک چاقو، صمغ‌گیری می‌شود. در روزهای بعد، شیره‌ای شیری‌رنگ و خوشبو از این شکاف‌ها بیرون می‌تراود، در معرض هوای خشک زاگرس اکسید می‌شود و به‌تدریج به صمغی کهرباییِ کم‌رنگ بدل و سخت می‌شود؛ صمغی با بوی کاج و اندکی شبیه تربانتین که با گرمای دست نرم می‌شود. قطره‌های سخت‌شدهٔ صمغ، یعنی سقز، گردآوری می‌شوند، خرده‌های پوست از آن‌ها جدا می‌شود و سپس ذخیره می‌شوند. سقز هنگام جویدن در دهان نرم می‌شود و طعمی صمغی و معطر آزاد می‌کند که هیچ شباهتی به آدامس تجاری ندارد: طعم خودِ درخت است، طعم جنگل زاگرس، صمغ کاج، روغن‌های معطر و چیزی که از هر خوراک کشت‌شده‌ای کهن‌تر است. آن را به خاطر خواص دارویی‌اش، که باور دارند به گوارش کمک می‌کند و گلو را تسکین می‌دهد، به خاطر عطرش و صرفاً از آن رو مصرف می‌کنند که در کوهستان آن را می‌جوند. دود سقز هنگام سوختن به‌عنوان بخور، بویی شیرین و کاج‌مانند دارد که در جشن‌ها و آیین‌های مذهبی کردی به کار می‌رود؛ اطلاعات ویکی‌پدیا دربارهٔ پیستاسیا آتلانتیکا به‌طور مشخص از کاربرد دود شیرهٔ خشک آن «برای جشن‌ها و آیین‌های مذهبی» یاد می‌کند. روغن دانه نیز، که از دانه‌های کوچک میوهٔ پیستاسیا آتلانتیکا و شبیه پسته‌های مینیاتوری به دست می‌آید، خوراکی است و در سراسر منطقهٔ زاگرس برای آشپزی و تولید صابون به کار رفته است.

پستهٔ وحشی و خاستگاه زاگرسی

این مجموعه، مقاله به مقاله، این استدلال را مطرح کرده است که کوهستان‌های کردی خاستگاه خوراک جهان‌اند. نیای وحشی گردو (گنیمِ شمارهٔ 127 خاستگاه گندم را نشان داد؛ هەژیرِ شمارهٔ 132 خاستگاه انجیر را؛ زەیتونِ شمارهٔ 126 خاستگاه زیتون را). پیستاسیا آتلانتیکا رشتهٔ دیگری به این استدلال می‌افزاید: سردهٔ پیستاسیا، با مرکزیت کوهستان‌های زاگرس و توروس، نیای وحشی پستهٔ کشت‌شده (پیستاسیا ورا) است. همان جنگل‌های کوهستانی که گندم و انجیر را به جهان دادند، پسته را نیز به آن بخشیدند؛ در شکل وحشی‌اش، پیستاسیا آتلانتیکا، که دانه‌ای کوچک و روغنی و صمغی فراوان و معطر تولید می‌کند و پایهٔ پیوندی بود که کشت نخستین پسته بر آن بنا شد. انیسه حلو در نوشتهٔ خود دربارهٔ سنت پیستاسیای زاگرس می‌گوید: «پس از پیوند، همان پسته‌های معروفی را می‌دهد که می‌شناسیم.» درخت سقز، درخت کەزوان (پیستاسیا تربینتوس) و پستهٔ کشت‌شده (پیستاسیا ورا)، همگی اعضای همان خانوادهٔ زاگرس‌محورند. زاگرس فقط با باغ‌ها و گندمزارهایش جهان را سیر نکرد. با صمغ‌هایش به جهان عطر و طعم بخشید و نیاکان وحشی پسته، یکی از گران‌بهاترین مغزهای خوراکی زمین، را به آن داد.

پرسش‌های متداول

سقز چیست؟

سقز صمغ وحشی کوهستان زاگرس است؛ صمغ معطری که از شکاف‌های پوست درختان پیستاسیا آتلانتیکای روییده در جنگل‌های کوهستانی کردیِ روژهلات برداشت می‌شود. در هوا به توده‌های کهربایی کم‌رنگ با عطری کاج‌مانند و صمغی بدل و سخت می‌شود و به‌عنوان آدامسی طبیعی، بخوری خوشبو در آیین‌ها و جشن‌های کردی و در طب سنتی برای معده و گلو به کار می‌رود. هنوز کالایی مهم در استان کردستان ایران است.

پیستاسیا آتلانتیکا چه تفاوتی با بُطم (کەزوان) دارد؟

هر دو از سردهٔ پیستاسیا هستند. پیستاسیا تربینتوس (کەزوان) همان بُطم کوهستان‌های باکور است که میوه‌هایش را برای قەهوەیا کەزوانێ (قهوهٔ کردی) برشته می‌کنند؛ کوچک‌تر است و بیشتر در پهنهٔ توروس و باکور یافت می‌شود. پیستاسیا آتلانتیکا (بەن)، پستهٔ اطلسِ زاگرس، بزرگ‌تر و دیرزی‌تر است و عمدتاً به خاطر صمغ سقز و روغن دانه‌اش ارزش دارد. گسترهٔ دو گونه هم‌پوشان، اما متمایز است: کەزوان بیشتر به باکور/توروس تعلق دارد؛ بەن/سقز بیشتر به زاگرس/روژهلات.

آیا پیستاسیا آتلانتیکا با پستهٔ کشت‌شده خویشاوند است؟

بله، به‌طور مستقیم. پستهٔ کشت‌شده (پیستاسیا ورا) عضو اهلی‌شدهٔ سردهٔ پیستاسیاست که مرکز آن در زاگرس قرار دارد. پیستاسیا آتلانتیکا و پیستاسیا تربینتوس خویشاوندان وحشی آن‌اند و با آن در سرده، گسترهٔ بومی و بسیاری از ویژگی‌های بوم‌شناختی اشتراک دارند. پیستاسیا آتلانتیکا معمولاً پایه‌ای است که پیستاسیا ورا را برای کشت بر آن پیوند می‌زنند؛ درخت وحشی تکیه‌گاه درخت کشت‌شده است. زاگرس، که گندم وحشی و گردوی وحشی را به جهان داد، سردهٔ نیاکان وحشی پسته را نیز به آن بخشید.

نتیجه‌گیری

سقز صد‌وچهل‌ودومین مقالهٔ این مجموعه و مقاله‌ای است که به درون پوست درخت می‌رود. هر مقالهٔ دیگر این مجموعه دربارهٔ چیزهایی بوده است که کوهستان‌های کردی می‌پرورانند: میوه‌ها، غلات، جانوران و گیاهان. سقز چیزی است که درخت هنگام بریدن ترشح می‌کند؛ صمغی که از پیستاسیا آتلانتیکای زاگرس می‌تراود و در هوای کوهستان به چیزی خوشبو، دارویی و به‌راستی وحشی بدل و سخت می‌شود. دستور پختی ندارد. به دیگ یا بشقاب نمی‌رود. آن را می‌جوند، می‌سوزانند و استنشاق می‌کنند. از همین رو، نمایندهٔ بخشی از سنت غذایی کردی است که از آشپزی فراتر می‌رود: خودِ جنگل، که ترکیبات شیمیایی‌اش را مستقیم عرضه می‌کند، به آتش و آماده‌سازی نیاز ندارد و تنها می‌خواهد بدانید کدام درخت را ببرید و چه زمانی برای آنچه بخشیده است بازگردید.