مقدمه
سیلوان، که کردها آن را فارقین و جهانِ سده‌های میانه آن را میافارقین می‌شناخت، امروز شهری نسبتاً کوچک و مرکزِ شهرستان در استانِ دیاربکر است. اما هزار سال پیش پایتختی سلطنتی بود؛ جایگاهِ مروانیان، دودمانِ کردیِ فرمانروا بر منطقهٔ دیار بکر در دورهٔ درخشانی که گاه «میان‌پردهٔ کردی» نامیده می‌شود.
این چهارمین نوشتهٔ مجموعهٔ جغرافیاییِ ما دربارهٔ کردستانِ بزرگ است و مستقیماً پس از معرفیِ دیاربکر، یا آمِد، می‌آید: مروانیان بر هر دو شهر حکومت داشتند و میافارقین تاجِ قلمروشان بود. ایستادن در سیلوان، ایستادن در مرکزِ یکی از نخستین دولت‌های بزرگِ کردی است.
اطلاعاتِ کوتاه
نامِ رایج: سیلوان
نامِ کردی: فارقین
نام‌های تاریخی: میافارقین، عربی؛ مارتیروپولیس، یونانی؛ نپرکرت، ارمنی؛ میپرقط، سریانی
منطقه: باکور، کردستانِ شمالی
استان: استانِ دیاربکر، ترکیه
جمعیتِ شهرستان: حدودِ 86,000 نفر در 2022؛ ساکنانِ شهرستان کرد هستند
شهرت: پایتختِ دودمانِ کردِ مروانی در سده‌های 10 و 11
اثرِ شاخصِ نزدیک: پلِ مالابادی، که نامش در کردی «خانهٔ باد» معنا می‌دهد
شناخته‌شده برای: میراثِ مروانی و ارتقی و گذشتهٔ ژرفِ مسیحی‌اش در اواخرِ دورانِ باستان، با نامِ مارتیروپولیس
فهرست
خاستگاه: مارتیروپولیس، شهرِ شهیدان
افول: سلجوقیان، ارتقیان و ایوبیان
خاستگاه: مارتیروپولیس، شهرِ شهیدان
مدت‌ها پیش از آنکه این شهر پایتختی کردی باشد، در اواخرِ دورانِ باستان شهری مستحکم بر مرزِ روم و ایران بود. یونانیان آن را مارتیروپولیس، «شهرِ شهیدان»، می‌نامیدند؛ نامی مرتبط با ماروتا، اسقفِ میافارقین، دانشمند، پزشک و دیپلماتِ نامداری که فرستادهٔ بیزانس در دربارِ ساسانی بود و بقایای مسیحیانِ کشته‌شده در آزارهای شاپورِ دوم، شاهِ ایران، را در آنجا گرد آورد. شهر از مراکزِ مهمِ نخستینِ جهانِ مسیحیتِ سریانی بود.
برخی پژوهشگران سیلوان را یکی از مکان‌های احتمالیِ تیگراناکرت نیز دانسته‌اند؛ شهری که تیگرانِ بزرگ، پادشاهِ ارمنستان، در سدهٔ نخستِ پیش از میلاد بنیان گذاشت. بااین‌حال، نامزدِ رقیب، ارزن، و نبودِ شواهدِ قطعی باعث شده است این شناسایی همچنان محلِ بحث باشد.
پایتختِ مروانیان
عصرِ طلاییِ شهر در 983 آغاز شد؛ زمانی که باد بن دوستک، یکی از سرانِ کردِ اتحادیهٔ ایلیِ حمیدی، که منابع او را چوپانی پیشین و سپس فرمانده‌ای جنگی به یاد می‌آورند، در آشوبِ پس از مرگِ عضدالدوله، فرمانروای آل‌بویه، میافارقین را تصرف کرد. جانشینانش از این پایگاه امارتِ مروانی را ساختند که در اوجِ خود میافارقین، آمِد، یا دیاربکر، جزیره، اخلاط و بخشِ گسترده‌ای از جزیره را در اختیار داشت.
در سلطنتِ طولانیِ نصرالدوله احمد، از 1011 تا 1061، میافارقین به شهری درباری و شکوفا تبدیل شد؛ نامدار به بناهایش، کتابخانه‌هایش و حمایت از دانشوران و شاعران. این شهر تقریباً یک سده پایتختِ قدرتِ کردی بود. روایتِ کاملِ دودمان را در مقالهٔ ویژهٔ دودمانِ مروانی آورده‌ایم.
کانونی برای دانش
اعتبارِ میافارقین در نوشتار از عمرِ دودمان فراتر رفت. ابن‌ازرقِ فارقی، تاریخ‌نگارِ محلیِ زادهٔ شهر در اوایلِ سدهٔ 12، «تاریخِ میافارقین و آمد»، یعنی تاریخِ میافارقین و آمِد، را نوشت؛ وقایع‌نامه‌ای مفصل که همچنان یکی از مهم‌ترین منابعِ تاریخِ مروانیان و جهانِ کردیِ سده‌های میانه است. بدونِ اثرِ او، بخشِ بزرگی از این دوره از دسترسِ ما بیرون می‌ماند.
افول: سلجوقیان، ارتقیان و ایوبیان
استقلالِ مروانیان در دههٔ 1080 پایان یافت؛ زمانی که ملکشاهِ یکم، سلطانِ سلجوقی، میافارقین را گرفت. کارِ دودمان تا حدودِ 1085 تمام شده بود و آخرین امیرش تنها جزیره را در دست داشت. پس از آنان ارتقیان آمدند و فرمانروای آنان حدودِ 1157 مسجدِ جامعِ سیلوان را ساخت؛ بنایی باشکوه با سردری پرکار که شکلش شاید بازتابی از کلیسای پیشینِ آن مکان باشد. ایوبیان و سپس ایلخانانِ مغول به‌ترتیب شهر را در اختیار گرفتند و پس از آن، میافارقین به‌تدریج از پایتخت به مرکزی ایالتی تنزل یافت.
سیلوان یا فارقینِ امروزی
در دورانِ عثمانی و جمهوریِ ترکیه، شهر همچنان مرکزِ شهرستان ماند و بسیاری از مردمِ محلی هنوز نامِ قدیمی‌ترِ فارقین را ترجیح می‌دهند. سیلوان، مانندِ بخشِ بزرگی از جنوب‌شرقِ کردنشین، به دورِ تازهٔ درگیریِ کردها و ترکیه کشیده شد و در 2015 درگیری‌های شدید و منعِ رفت‌وآمد را تجربه کرد. امروز شهرستانی کردنشین با حدودِ 86,000 نفر جمعیت است؛ شکوهِ سده‌های میانه‌اش به چند بنای یادمانی و پلِ بزرگی فروکاسته شده که هنوز نامِ بنیان‌گذارِ دودمان را بر خود دارد.
گاه‌شمارِ رویدادهای مهم
اواخرِ دورانِ باستان: شهری مرزی و مستحکم، شناخته‌شده به نامِ مارتیروپولیس.
حدودِ 410: فعالیتِ اسقف ماروتا؛ شهر کانونی برای مسیحیتِ سریانی است.
983: باد بن دوستک میافارقین را تصرف و حکومتِ مروانی را بنیان می‌گذارد.
1011 تا 1061: عصرِ طلایی در دورانِ نصرالدوله احمد.
حدودِ 1085: سلجوقیان پایتخت را می‌گیرند؛ دودمانِ مروانی پایان می‌یابد.
حدودِ 1157: ارتقیان مسجدِ جامعِ سیلوان را می‌سازند.
1260: شهر به دستِ ایلخانانِ مغول می‌افتد و افول می‌کند.
2015: درگیری و منعِ رفت‌وآمد در دورِ تازهٔ درگیریِ کردها و ترکیه.
بحث‌ها و مناقشه‌ها
دو موضوع صداقت می‌طلبد. نخست، هویتِ باستانی: ادعای رایجِ یکی‌بودنِ سیلوان با تیگراناکرتِ ارمنی، تنها یکی از چندین پیشنهادِ پژوهشگران است و شواهد قطعی نیستند. دوم، لایه‌های جمعیتی: شهر با نامِ مارتیروپولیس کانونِ بزرگِ مسیحیت بود و ناحیهٔ گسترده‌تر خانهٔ ارمنیان و آشوریانی بود که جوامعشان در نسل‌کشیِ 1915 نابود یا از آنجا رانده شدند؛ مدت‌ها پیش از شکل‌گیریِ شهرستانِ امروزی با اکثریتِ کرد. خودِ مروانیان در منابعِ سده‌های میانه و پژوهشِ معاصر به‌روشنی دودمانی کرد شناخته می‌شوند، اما قلمروشان چندقومیتی بود و به عربی می‌نوشتند و سکه می‌زدند. کنارِ هم نگه‌داشتنِ این واقعیت‌ها صادقانه‌تر از فروکاستنِ شهر به روایتی یگانه است.
میراث و اهمیت
امروز می‌توان به‌آسانی از سیلوان گذشت و ندانست که چه جایگاهی داشته است. بااین‌حال، در تاریخِ کردها هرچه از اهمیتش بگوییم، کم است: میافارقین در روزگاری پایتختِ سلطنتیِ کردی بود که مردمانِ اندکی در منطقه دولتِ خود را داشتند و با پرورشِ ابن‌ازرق یکی از نخستین تاریخ‌نگارانِ بزرگِ جهانِ کردی را به عرصه آورد. پلِ مالابادی در همان نزدیکی، «خانهٔ باد»، هنوز خاموش و آرام نامِ چوپانی را بر خود دارد که پادشاه شد.
مکان‌ها و موضوع‌های مرتبط
دودمانِ مروانی: روایتِ کاملِ پادشاهیِ کردی‌ای که این شهر پایتختش بود. دیاربکر، یا آمِد، دیگر شهرِ بزرگِ مروانیان. جزیره و امارتِ بوتان، آخرین پناهگاهِ دودمان. حسن‌کیف، در پایین‌دستِ دجله. بدلیس و جهانِ گسترده‌ترِ امارت‌های کردی.
پرسش‌های متداول
سیلوان کجاست؟
سیلوان، به کردی فارقین و در تاریخ میافارقین، مرکزِ شهرستانی در شمال‌شرقِ دیاربکر، در استانِ دیاربکر و جنوب‌شرقِ کردنشینِ ترکیه است؛ منطقه‌ای که کردها باکور می‌نامند.
چرا سیلوان در تاریخِ کرد اهمیت دارد؟
این شهر پایتختِ مروانیان بود؛ دودمانی کرد که از اواخرِ سدهٔ 10 تا اواخرِ سدهٔ 11 بر منطقهٔ دیار بکر حکومت داشت. میافارقین جایگاهِ سلطنتِ آنان و نقطهٔ اوجِ یکی از نخستین دولت‌های بزرگِ کردی بود.
«مالابادی» چه معنا دارد؟
پلِ مالابادی در نزدیکیِ سیلوان نامش را از باد بن دوستک، بنیان‌گذارِ مروانیان، می‌گیرد. مالابادی در کردی تقریباً به معنای «خانهٔ باد» است.
آیا سیلوان همان تیگراناکرتِ باستانی است؟
برخی پژوهشگران سیلوان را همان شهرِ ارمنیِ تیگراناکرت می‌دانند، اما ارزن نامزدی رقیب است و شواهد قطعی نیستند؛ بنابراین این شناسایی همچنان محلِ بحث است.