Ebdulrehman Qasimlo kî bû?
Ebdulrehman Qasimlo rêber û rewşenbîrekî siyasî yê Kurd ê Îranî bû ku di 1930 de li Urmiyê hat dinyayê, wek Sekreterê Giştî yê Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê (KDPI) xizmet kir û di 13 Tîrmeha 1989 de ji aliyê ajanên dewleta Îranê ve li Viyanayê hate kuştin — dema ku bi nûnerên hukûmeta Îranê re ji bo çareseriyeke aştiyane ya pirsgirêka Kurd di pêvajoya danûstandinan de bû.
Ew rêberê siyasî yê Kurd ê ji aliyê fikrî ve herî pêşketî yê sedsala 20an bû — mirovekî ku zanîna kûr a teorîk a Marksîzm, sosyal-demokrasî û teoriya rizgariya neteweyî bi rêberiya siyasî ya pratîkî ya yek ji girîngtirîn rêxistinên siyasî yên Kurd re li hev civand. Pirtûk û gotarên wî dîtineke xweseriya Kurd di nav Îraneke demokratîk de pêşkêş kirin, ku hîn yek ji çarçoveyên herî pêşketî yên armancên siyasî yên Kurd a ku qet hatine afirandin e.
Kuştina wî li Viyanayê — di apartmana navbeynçiyekî Awûsturyayî de, li gel du hevkaran li paşê serê wî gule lê hate reşandin, di tiştê ku diviya danûstandineke aştiyê be de — derbeke wêranker li tevgera siyasî ya Kurd û tevgereke bêşerm a terorîzma dewletê li ser xaka Ewropî bû. Biryara hukûmeta Awûsturyayê ya nedarizandina pêkanînerên Îranî (xuya ye ji ber sedemên dîplomatîk) wek têkçûna edaleta Ewropî hatiye rexnekirin.
Xalên Sereke
• Ebdulrehman Qasimlo (1930-1989) Sekreterê Giştî yê KDPI û rêberê siyasî yê Kurd ê ji aliyê fikrî ve herî girîng ê sedsala 20an bû.
• Ew di 13 Tîrmeha 1989 de, dema ku ji bo mafên Kurd danûstandin dikir, ji aliyê ajanên dewleta Îranê ve li Viyanayê hate kuştin.
• Wî zanîna kûr a teorîk bi rêberiya siyasî ya pratîkî ya KDPI li hev civand.
• Pirtûkên wî dîtineke xweseriya Kurd di nav Îraneke demokratîk de pêşkêş kirin, ku hîn xalek çavkanî ji bo ramana siyasî ya Kurd e.
• Kuştina wî li Ewropayê amadebûna Îranê ya meşandina terorîzma dewletê li ser xaka Rojavayê nîşan da.
Agahiyên Kurt
Naverok
Jiyana Destpêkê û Kok
Ebdulrehman Qasimlo di 1930 de li Urmiyê li herêma Mukriyan a Kurdistana Îranê hat dinyayê. Wî li Îranê xwend, paşê perwerdehiya bilind li Ewropayê şopand — di nav de li Zanîngeha Charles li Pragê — ku li wir çarçoveya teorîk a ku dê xebata wî ya siyasî şekil bide pêş xist. Wî doktoraya aboriyê wergirt û ji temenekî biçûk ve perwerdehiya akademîk bi çalakiya siyasî li hev civand.
Ew endamê KDPI bû û gihîşt rêberiya wê; di dawiyê de bû Sekreterê Giştî yê wê — payeya ku heta kuştina xwe girt.
Çarçoveya Dîrokî
Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê (KDPI) di 1945 de hatibû damezrandin û bi Komara Kurd a Mehabadê ve girêdayî bû. Piştî tepeserkirina komarê, ew wek rêxistineke veşartî û paşê ya sirgûnê domand. Di bin rêberiya Qasimlo de ew bû girîngtirîn rêxistina siyasî ya Kurd li Îranê — xweseriya Kurd di nav Îraneke demokratîk de diparast, li cihê serxwebûnê.
Şoreşa Îranê ya 1979 destpêkê wisa xuya dikir ku fersendek ji bo xweseriya Kurd pêşkêş bike, lê Komara Îslamî zû li dijî armancên Kurd derket. KDPI di destpêka salên 1980î de şerekî gerîla li dijî hêzên Îranê kir, dema ku Qasimlo di heman demê de rêyên dîplomatîk dişopand.
Serkeftin û beşdariyên sereke
Rêberiya KDPI û teoriya siyasî ya Kurd
Rêberiya Qasimlo ya KDPI ew guherand rêxistina siyasî ya Kurd a ji aliyê rêxistinî û fikrî ve herî pêşketî li Îranê — ya ku berxwedana leşkerî bi dîplomasiya siyasî û afirandina fikrî li hev dicivand. Nivîsên wî dîtineke li hev a xweseriya Kurd di nav çarçoveyeke federal a Îranî ya demokratîk de pêşkêş kirin, ku bû xala çavkanî ya ramana siyasî ya Kurdên Îranê.
Pirtûkên wî — di nav de Kurdistan û Kurd — vegotinên zanistî û têgihîştbar ên dîroka Kurd û armancên siyasî peyda kirin, ku hem guhdarên Kurd hem jî yên navneteweyî bi berfirehî xwendin.
Danûstandin û kuştin
Amadebûna Qasimlo ya danûstandinên bi Komara Îslamî re — ku bi navbeynçiya Awûsturyayê li Viyanayê hatin şopandin — dilsoziya wî ya ji çareseriyeke aştiyane ya pirsgirêka Kurd re nîşan da. Kuştina wî di dema van danûstandinan de niyetên rast ên Komara Îslamî eşkere kirin û ew kir şehîdê doza Kurd.
Kuştina Viyanayê yek ji tevgêrên herî bi navê xirab ên terorîzma dewleta Îranê li Ewropayê ye û mirina Qasimlo tevgera Kurd ji hişê xwe yê siyasî yê herî jîr bêpar kir.
Rêza demî û bûyerên girîng
Nîqaş, nakokî û pirsên dîrokî
Rêvebirina kuştina Viyanayê ji aliyê hukûmeta Awûsturyayê ve — ew pêkanînerên Îranî nedarizandin, tevî delîlên nasnameyên wan — bi berfirehî hatiye rexnekirin. Berpirsiyariya dewleta Îranê ji aliyê lêkolîneran û dadgehên Ewropî ve di dozên paşê yên bi terorîzma dewleta Îranê li Ewropayê re têkildar de bi asteke bilind a dilniyayiyê hatiye piştrastkirin.
Mîras û Bandora Çandî
Ebdulrehman Qasimlo lûtkeya fikrî û siyasî ya tevgera neteweyî ya Kurd li Îranê ye — mirovekî ku kuştina wî gelê Kurd ji hişê xwe yê siyasî yê herî jîr bêpar kir, tam dema ku hewl dida çareseriyeke aştiyane bi dest bixe. Mîrasa wî dîtina xweseriya Kurd di nav Îraneke demokratîk de ye, ku wî pêşkêş kir û hîn xala çavkanî ya ramana siyasî ya Kurdên Îranê ye.
Têkiliyên dîroka Kurdî
Qazî Mihemed — serokê Komara Kurd a Mehabadê, ya ku Qasimlo partiya wî bi rê ve bir
Îzzedîn Huseynî — rêberê olî yê Kurd ê Îranî, hevkarê siyasî
Kerîm Sincabî — siyasetmedarê Kurd ê Îranî, kevneşopiyeke cuda
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Ebdulrehman Qasimlo kî bû?
Ebdulrehman Qasimlo (1930-1989) Sekreterê Giştî yê Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê (KDPI) û rêberê siyasî yê Kurd ê ji aliyê fikrî ve herî girîng ê sedsala 20an bû. Ew di 13 Tîrmeha 1989 de, dema ku ji bo mafên Kurd danûstandin dikir, ji aliyê ajanên dewleta Îranê ve li Viyanayê hate kuştin.
Ebdulrehman Qasimlo Kurd bû?
Erê. Ew li Urmiyê li herêma Mukriyan a Kurdistana Îranê hat dinyayê û jiyana xwe ji tevgera neteweyî ya Kurd li Îranê re terxan kir.
Ew çawa hate kuştin?
Ew li Viyanayê di 13 Tîrmeha 1989 de, li gel du hevkaran, li paşê serê wî gule lê hate reşandin, di tiştê ku diviya danûstandineke aştiyê bi nûnerên hukûmeta Îranê re be de. Kuştin bi ajanên dewleta Îranê ve tê girêdan.
Dîtina wî ya siyasî çi bû?
Wî xweseriya Kurd di nav çarçoveyeke federal a Îranî ya demokratîk de diparast — serxwebûn nedixwest, xwerêveberiyeke bi wate ji bo Kurdistanê di nav Îraneke reformkirî û demokratîk de dixwest. Ev dîtin di nivîsên wî de hatiye pêşkêşkirin û hîn xala çavkanî ya ramana siyasî ya Kurdên Îranê ye.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Beşdarên Wîkîpediyayê. 'Abdul Rahman Ghassemlou.' Wîkîpediya. Sala 2025 hate xwendin.
Beşdarên Wîkîpediyayê. 'Kuştina KDPI ya Viyanayê.' Wîkîpediya. Sala 2025 hate xwendin.