Araşê tîravêj: lehengê tîra xwefedayiyê

Destpêk

Araşê tîravêj, di farisî de Arash-e Kamangir, yek ji lehengên herî hezkirî yên hemû cîhana îranî ye: kevanvanê bi rûmet ku jiyana xwe da da gelê xwe rizgar bike. Çîroka wî hêsan û nayê jibîrkirin. Ji bo qedandina şerekî dirêj û wêranker li hev hatin ku sînorê navbera du padîşahiyên mezin bi yek tîrê bê danîn; Araş, tîravêjê herî jêhatî yê serdema xwe, li çiyayekî mezin hildikişe û ne tenê hêza xwe, lê jiyana xwe bixwe di tîravêtinê de dirijîne.

Tîr dûrahiyeke ku ne mimkûn bû firî, ji berbangê heta nîvro; li cihê ku ket sînor hat xêzkirin û aştî vegeriya. Lê Araş bixwe, ku her tişt dabû, di kêliya tîravêtinê de ket û mir, bedena wî bi temamî bêhêz bû. Çîroka wî çîroka dagirkirinê nîne, lê ya xwefedayiyê ye, jiyana mêrekî ku bi azadî ji bo azadî û rûmeta neteweya xwe tê dayîn. Ew di nav efsaneyên îranî yên herî kevn de ye; şopa wê ya pêşîn di sirûda kevnar a stêrka baranê Tiştrya de heye.

Di nav hezarên salan de Araş nîşaneyeke zindî maye. Navê wî di nav navên herî hezkirî yên cîhana îranî de ye, kiryara wî di cejna nîvê havînê de tê bîranîn û helbestvan û hunermend hîn xwefedayiya wî ji nû ve vedibêjin. Nasîna Araş nasîna îdeala îranî ya lehengê ji bo xwe tiştekî naxwaze û her tiştî ji bo yên din dide ye.

Naverok

Tîravêtina ji Çiyayê Demawendê

Nîqaş û têgihiştinên şaş

Mijarên têkildar

Pirsên gelek caran tên kirin

Çavkanî û xwendina bêtir

Araşê tîravêj kî ye?

Araşê tîravêj, di farisî de Arash-e Kamangir bi wateya Araşê hostayê kevanê, kesayetiyeke leheng a tîravêj a mîtolojiya îranî ye. Di efsaneyê de, ji bo qedandina şerê dirêj ê navbera Îran û Tûranê, diviyabû sînorê her du welatan bi yek tîravêtinê bê destnîşankirin. Araş, tîravêjê herî sereke, li Çiyayê Demawendê hildikişe û tîrekê davêje ku dûrahiyeke pir mezin heta Çemê Oksusê difire. Ew hemû hêza jiyana xwe di vê hewlê de dirijîne û di encamê de dimire. Ew wek nîşaneya herî bilind a îranî ya xwefedayiya bê berjewendî ji bo gelê xwe tê bîranîn.

Xalên sereke

Araş tîravêjê leheng ê efsaneya îranî ye, bi xwefedayiya xwe navdar e.
Tîravêtina wî sînorê navbera Îran û Tûranê danî da şerekî dirêj biqede.
Ew tîr ji Çiyayê Demawendê, lûtkeya mezin a Elborzê, avêt.
Ew hemû hêza jiyana xwe di tîravêtinê de rijand û dema tîr firî mir.
Çîroka wî cara pêşîn di Avestayê de, di sirûda Tiştrya de, bi îşaret tê dîtin.
Ew li seranserê cîhana îranî nîşaneyeke hezkirî ya welatparêzî û xwefedayiyê dimîne.

Agahiyên kurt

Nav: Araşê tîravêj (farisî Arash-e Kamangir, «Araşê hostayê kevanê»); Avestayî Erexsha
Cure: Tîravêjê leheng ê mîtolojî û efsaneya îranî
Navenk: «Yê bi tîra lezgîn»
Çavkaniya herî kevn: Avesta, di sirûda Tiştrya de (Yaşt 8)
Dem û cih: Şerê dirêj ê navbera Îran û Tûranê, di bin padîşah Menûçehr de
Kiryar: Ji Çiyayê Demawendê yek tîr avêt da sînor destnîşan bike
Cihê ketina wê: Qeraxa Oksusê (Amû Derya), gelek li rojhilat
Qeder: Ji hewlê mir; bedena wî bêhêz bû û qet nehat dîtin
Cejn: Kiryara wî bi Tîrganê, cejna nîvê havînê, ve girêdayî ye
Belgeya nivîskî: Avesta û dîrokên serdema Îslamî; paşê helbesta destanî

Nav û şopa herî kevn

Navê temam ê leheng, Arash-e Kamangir, tê wateya Araşê hostayê kevanê; awayê wî yê herî kevnar, di zimanê Avestayî de, Erexsha ye ku navenka serbilind a yê bi tîra lezgîn hildigire. Çîrok bi rastî gelek kevn e. Şopa wê ya herî kevn di Avestayê bixwe de, di sirûda stêrka baranê Tiştrya de, tê dîtin. Li wir firîna lezgîn a stêrkê ber bi deryaya gerdûnî bi tîra Erexsha, yê herî baş ê tîravêjên îraniyan, re tê berhevkirin ku ji çiyayekî ber bi yê din ve avêtiye. Ev ku helbestvanek dikaribû wê tîravêtinê wek pîvana lezê bi kar bîne nîşan dide ku çîrok ji wê demê ve çiqas navdar bû.

Ew sirûda kevnar tenê berhevkirinê dide, ne hemû çîrokê. Çîroka temam, bi şer û xwefedayiya xwe, bi taybetî bi rêya dîrok û salnameyên mezin ên di sedsalên Îslamî de hatine nivîsandin digihêje me. Lêkolînerên wek et-Teberî û zanayê piralî el-Bîrûnî efsaneyên îranî yên kevn parastin. Ji van çavkaniyan ew guhertoya ku ji wê demê ve hatiye vegotin û dubare vegotin li cem me ye: çîrokek ku bê qutbûn ji berbang a ola îranî heta roja îro dirêj dibe.

Şerê Îran û Tûranê

Efsane di serdema şerê dirêj û tal ê navbera Îran û Tûranê de diqewime, her du hêzên mezin ên cîhana efsanewî ya îranî ku ji bo şan û şerefa padîşahî, farr a xwedayî ya padîşahiyê rewa dike, şer dikirin. Li aliyê îranî padîşahê durust Menûçehr ji xanedana kevnar a Pîşdadî hukum dikir. Ew ji nesla Ferîdûn bû, padîşahê leheng ê ku zordar Dehaq ji textê xistibû. Li hember wî fermandarê Tûranî yê tirsnak Efrasiyab disekinî.

Piştî salên şer Efrasiyab serdest bû û hêzên Menûçehr li welatên bakur li kêleka Deryaya Xezerê dorpêç kir. Her du alî westiyan û di dawiyê de li hev hatin ku aştiyê bikin û mijara ku ewqas xwîn rijandibû çareser bikin: sînorê welatên wan. Rêbaza ku hilbijartin ji rêzê der bû. Dê tîrek ji aliyê îranî ber bi rojhilat ve bê avêtin û li her cihê ku li erdê bikeve, dê sînor li wir bê xêzkirin. Hemû erdê di nav firîna tîrê de dê ya Îranê be; mayî dê ya Tûranê be.

Çêkirina kevanê

Tîravêtineke wisa karekî asayî nebû û efsane taybetmendiyeke pîroz dide wê. Di guhertoyên temamtir de peyamnêrekî xwedayî, ku wek heyîna pîroz Spenta Armaiti, yek ji Ameşa Spentayan a li erdê dinêre, tê naskirin, hînî padîşah Menûçehr dike çawa kevaneke taybet û tîreke taybet çêbike, ji bo karê pêşî hatine amadekirin û pîrozkirin. Qedera hemû padîşahiyê dê li ser wan bisekine.

Paşê pirsa ku kî dikare kevaneke wisa bikişîne hat. Tîr diviyabû ne tenê dûr, lê dûrahiyeke nemimkûn difiriya, ji ber ku ewqas ji welêt ê dayikê bê rizgarkirin bi firîna wê ve girêdayî bû. Tîravêj dê ji jêhatîbûnê zêdetir tişt pêdivî pê be; diviyabû her tiştê xwe bide tîravêtinê. Hilbijartin ket ser Araş, kevanvanê herî mezin ê artêşa îranî. Di hin vegotinan de ew piştî xewneke xwedayî pêş de hat, dizanî ew kar dê çi jê bixwaze û bê dudilî qebûl kir.

Tîravêtina ji Çiyayê Demawendê

Di sibehake diyarkirî ya demsala havînê de Araş hilkişiya bilindahiyên Çiyayê Demawendê, lûtkeya bilind a rêzeçiyayê Elborzê ya li ezmanê bakurê Îranê wek tacekê disekine. Li wir, li ber girseyeke temaşeker, xwe amade kir. Di hin guhertoyan de cilên xwe derdixe da nîşan bide ku tu hîle an amûrekê venaşêre û tîravêtin dê tenê ji bedena wî bixwe bê. Paşê rûyê xwe ber bi rojhilat, welatên Tûranê, dike û bi hemû hêza xwe kevanê dikişîne; Ahura Mazda, Xwediyê Zana, jî ferman dide bayê ku tîrê rake û bi ewlehiyê li rêya wê bibe.

Tiştê ku Araş di wê kişandinê de dirijîne tenê hêza milên wî nîne, lê hemû hêza jiyana wî ye. Efsane di vê xalê de zindî û tirsnak e: ew hemû hebûna xwe, beden û ruh, di yek kişandina têla kevanê de berhev dike û tu tiştî paşde nahêle. Ev hewla herî bilind a lehengekî ye ku biryar daye jiyana wî bixwe berdêla dadperwer a azadiya welêtê wî ye û wê bi kêfxweşî dide. Di kêliya berdanê de hemû tiştê ku ew e dikeve firîna tîrê.

Firîn û xwefedayî

Tîr ji kevanê derdikeve û wek tu tîra din nefirîye difire. Bayê xwedayî wê hildigire, hemû sibehê bi lez ber bi rojhilat ve diçe û tenê nîvro dikeve erdê, li dûrahiyeke pir mezin, li qeraxa dûr a Oksusê, çemê ku Faris Amû Derya dibêjin, di navenda Asyaya Navîn a îroyîn de. Li wir, li gorî piraniya vegotinan, di qurmê dareke gewîzê de disekine. Çemê mezin bû sînorê navbera Îran û Tûranê û bi sedsalan wisa ma. Şer qediya û aştiyeke dadperwer hate misoger kirin. Roja wê paşê bi cejna nîvê havînê Tîrganê ve hat girêdan, cejna Tiştrya û baranê.

Lê leheng ew berdêla ku pêşbînî kiribû da. Di kêliya firîna tîrê de Araş, bê hêza jiyana xwe, li ser çiyê ket û mir. Di guhertoyên herî dilêş de bedena wî ji hewlê parçeparçe bû û qet nehat dîtin, li bilindahiyên ku jiyana xwe ji bo parastina wan dabû belav bû. Vegotineke nermtir, ku di hin salnameyan de heye, dihêle ew sax bimîne û piştî wê her tim wek serokê tîravêjan bê rêzgirtin. Lê guhertoya ku gelên îranî herî zêde hez jê kirine ya xwefedayiya temam e; baweriyeke gelêrî hebû ku rêwiyên li wan çiyan winda bûyî hîn dikarin dengê Araş bibihîzin ku bi ewlehiyê rêya malê nîşanî wan dide.

Araş û Şahname

Rastiyeke ecêb e ku Araş, bi hemû navdariya xwe, di Şahnameyê, Pirtûka Padîşahan a mezin a Firdewsî, de xuya nabe, herçend bi temamî ji cîhana wê ya efsanewî ye: serdema padîşahên Pîşdadî, Menûçehr û Efrasiyab û şerên bêdawî yên Îran û Tûranê. Ji ber sedemeke her çi be Firdewsî çîrokê tê de neanî; berdewamîya wê li şûna wê bi Avestayê, dîrokên serdema Îslamî û helbestvanên paşîn ve girêdayî ye.

Lê şerê ku tîra Araş rawestand bi wî neqediya. Tekoşîna dirêj a navbera Îran û Tûranê di hemû çerxa destanî de berdewam e, nifş li pey nifş; tenê gelek paşê, di hukumdariya padîşahê dadperwer Keyxusrew de, digihêje lûtkeya xwe ya mezin ku di dawiyê de Efrasiyabê Tûranî tîne ber dadweriyê. Xwefedayiya Araş kêliyeke ronî ya destpêkê di wê dîroka berfireh û trajîk de ye.

Sembolîzm

Araş berî her tiştî wêneya îranî ya xwefedayiya bê berjewendî ye. Li cihê ku lehengên din bi dagirkirinê şan û şerefê bi dest dixin, Araş bi dayîna xwe wê bi dest dixe; hemû jiyana xwe di yek kiryarê de xerc dike, ne ji bo hêz an navdariyê, lê ji bo azadî û yekparçeyiya welêtê dayikê xwe û ji bo aştiyê. Tîra wî dijminekî nakuje; şerekî diqedîne û sînorekî dadperwer xêz dike. Di demên nû de ew bi awayekî guncaw bûye nîşaneya aştiyê; tîra wî ya zêrîn nîşaneya dilsoziyê ye, ne êrîşê.

Di awayê dawiya wî de jî tiştekî pir dilband heye. Ew di şer de nakeve, lê hewla wî ya dilxwazî bixwe wî dixwe; bi temamî tê rijandin wek avê di erdê hişk de. Lê efsane israr dike ku ew bi rastî neçûye: dengê wî hîn di çiyan de vedeng dide û rêberiya yên winda dike. Wisa xuya ye ku kevneşopî dibêje lehengê her tiştî dide qet bi temamî winda nabe, lê di azadiya ku misoger kiriye û di bîra gelê xwe de dijî.

Nîşaneyeke zindî

Kêm kesayetiyên efsanewî îro bi qasî Araş zindî ne. Navê wî di nav navên kesan ên herî hezkirî yên seranserê cîhana îranî de ye, ku bêhejmar kes hildigirin; dibe ku her hûrguliyê çîroka wî nizanibin, lê serbilindiya bi wê ve girêdayî hîs dikin. Kiryara wî her sal di cejna nîvê havînê de tê bîranîn û wêneya wî wek tîravêjê xwefedayî li seranserê huner û çanda îranî dubare dibe.

Di demên nû de wî îlham daye hin ji berhemên herî navdar ên edebiyata Farisî. Ya herî navdar helbesteke destanî ya dengdar a dawiya 1950an e ku xwefedayiya wî ji bo serdemeke nû ji nû ve vegot û navdariyeke mezin anî nivîskarê wê; paşê berhemeke navdar a şanoyî efsane careke din ji nû ve xeyal kir. Bi vegotinên ji nû ve yên wisa tîravêjê kevnar bû nîşaneyeke sedsala bîstem a wêrekî û hêviyê; tîra wî di xeyala her nifşê nû de firîna xwe berdewam dike.

Araş û Kurd

Wek yek ji lehengên mezin ên cîhana kevnar a îranî, Araş ji mîrasa hevpar a hemû gelên îranî ye, Kurd jî di nav wan de ne. Navê Araş û îdeala ku hildigire, lehengê her tiştî ji bo azadiya gelê xwe dide, li seranserê cîhana îranî hene. Cejna nîvê havînê ya bi kiryara wî ve girêdayî beşeke ji heman çerxa kevnar a cejnan e ku Newroza hezkirî daye Kurdan. Di çandekê de ku ewqas caran neçar bûye ji bo azadiya xwe şer bike, wêneya lehengekî wisa hêzeke taybet hildigire.

Wek her car di vê mîrasê de, îddîakirina ku Araş tenê Kurdî ye şaş e. Ew mîrasa hevpar a malbateke temam a neteweyên îranî ye, Faris, Kurd û yên din bi heman awayî. Lê Kurd dikarin bi maf vî tîravêjê hezkirî di nav efsaneyên cîhana xwe ya berfirehtir de bijmêrin û di wêrekiya wî ya bê berjewendî de îdealeke nas bikin ku li Kurdistanê bi qasî her cihê din ê welatên îranî bi eşkereyî deng dide.

Nîqaş û têgihiştinên şaş

Araş di Şahnameyê de ye? Ecêb e, lê na. Herçend ew ji heman serdema efsanewî ye, çîroka wî di destana Firdewsî de nayê vegotin. Li şûna wê di Avestayê, dîrokên serdema Îslamî û helbesta paşîn de berdewam e; ji ber vê carinan bi şaşî tê guman kirin ku ew lehengekî Şahnameyê ye.

Araş sax ma an mir? Çavkanî cuda ne. Piraniya guhertoyan, û yên herî hezkirî, wî di kêliya tîravêtinê de dimirînin; bedena wî bêhêz an parçeparçe dibe û qet nayê dîtin, wêneya rast a xwefedayiya temam. Lê kevneşopiyeke nermtir, ku di hin salnameyan de heye, dihêle ew sax bimîne û roja xwe wek serokê tîravêjan ê rêzgirtî biqedîne. Guhertoya trajîk ew e ku şekl daye efsaneya wî.

Araş Farisî ye an Kurdî? Wek mayîna vê mîrasê, ew bi hevparî ji hemû gelên îranî ye. Çîroka wî bi taybetî di kevneşopiya Farisî û Zerdeştî de parastî ye, lê mîrasa hevpar a Faris, Kurd û cîranên wan e. Ew herî baş wek beşeke ji xezîneya ku malbateke temam a gelan heye tê fêmkirin, ne wek malê yek neteweyê.

Tiştrya: stêrka baranê ku sirûda wê şopa herî kevn a tîra Araş di xwe de digire
Ferîdûn: padîşahê leheng û bapîrê dûr ê padîşahê Araş Menûçehr
Keyxusrew: padîşahê dadperwer ku di dawiyê de şerê bi Tûranê re qedand
Şahname: Pirtûka Padîşahan, ku Araş ji cîhana wê ye
Newroz: cejna mezin a îranî, hevreha cejna nîvê havînê ya Araş
Ahura Mazda: Xwediyê Zana, ku bayê şand da tîra Araş hildigire

Pirsên gelek caran tên kirin

Araşê tîravêj kî ye?

Araş, an Arash-e Kamangir, tîravêjekî leheng ê efsaneya îranî ye. Ji bo qedandina şerê Îran û Tûranê yek tîr ji Çiyayê Demawendê avêt da sînor destnîşan bike, hemû hêza jiyana xwe di tîravêtinê de rijand û di encamê de mir. Ew nîşaneya mezin a îranî ya xwefedayiyê ye.

Çima Araş mir?

Ji ber ku hemû hêza jiyana xwe di tîravêtinê de danî. Diviyabû tîr dûrahiyeke nemimkûn difiriya da herî zêde erd bê rizgarkirin; ji ber vê Araş hemû hebûna xwe di kişandina kevanê de berhev kir. Di berdanê de hêza wî bi temamî qediya û ket; di gelek guhertoyan de bedena wî parçeparçe dibe û qet nayê dîtin.

Tîra Araş li ku ket?

Li qeraxa dûr a Oksusê, çemê ku Amû Derya tê naskirin, li Asyaya Navîn a îroyîn, li dûrahiyeke pir mezin ji Çiyayê Demawendê. Ew çem bû sînorê navbera Îran û Tûranê û bi sedsalan wisa ma.

Çîroka Araş di Şahnameyê de ye?

Na. Herçend Araş ji serdema efsanewî ya Şahnameyê ye, çîroka wî di destana Firdewsî de nehatiye danîn. Li şûna wê di Avestayê de, ku cara pêşîn îşareta wê tê kirin, û di dîrokên serdema Îslamî û helbesta paşîn de berdewam e.

Têkiliya Araş bi Tîrganê re çi ye?

Roja tîravêtina mezin a Araş bi Tîrganê ve hat girêdan, cejna kevnar a îranî ya nîvê havînê ya stêrka baranê Tiştrya. Her du xet, efsaneya baranê û efsaneya tîravêj, bi hev re tên pîrozkirin; peyva Tîr, bi wateya tîrê, wan li hev digihîne.

Araş lehengekî Kurdî ye?

Ew ji mîrasa hevpar a îranî ye ku Kurd beşek jê ne, ne ji yek neteweyê. Navê wî û îdeala wî ya xwefedayiya bê berjewendî li seranserê cîhana îranî, di nav Kurdan de jî, wek beşeke ji xezîneya hevpar a efsaneyan tên rêzgirtin.