Destpêk
Di nav dengên mistîk ên herî hezkirî yên cîhana Îranî ya berfirehtir de derwêşekî gerok ê pêxwas heye, ku bi hêsanî wek Baba Tahirê Tazî tê bîranîn. Ew helbestvanekî sedsala yazdehem ê Hemedanê bû; hesreta xwe ya ji bo ya xwedayî di helbestên kurt û sade yên çarrêzikî de dianî ser ziman, bi durustî û bedewiyeke ew qas mezin ku nêzîkî hezar salan bi stran tên gotin û xwendin. Tevî ku Faris û Lor jî wî wek kesekî xwe dibînin, di cîhana Kurdî de cihekî taybet heye. Ji ber ku di baweriya Yarsanî de, di Ehlê Heq de, wek pîrozek tê rêzgirtin û zimanê wî bi xwe ji deverên sînorî yên hevdîtina Kurdî û zimanên cîranên wê ye.
Derbarê jiyana wî de, ya ku di efsane û sirrê de dorpêçkirî ye, kêm tişt bi teqezî tên zanîn. Lê ruhê wî mirovî di beytên wî de ronî dibe: ruhê ku dev ji dinyayê berda, li rêyên kevirî yên çiyayan gera û Xwedê di peyvên herî sade û mirovî de lê gera. Ew li çavkaniya kevneşopiyeke dirêj a helbesta mistîk li herêmê radiweste, pêşengê helbestvanên mistîk ên mezin ên Kurd wek Melayê Cizîrî, yên ku dê di sedsalên pêş de bihatin.
Ew kesayeteke ye ku di heman demê de ji çend gelan re ye û nasnameya wî ya teqez tê nîqaşkirin; wek pir caran di derbarê xezîneyên hevpar ên cîhana çandî ya Îranî de. Lê ji bo Kurdan, û berî her tiştî ji bo Yarsaniyên di nav wan de, Baba Tahir pîrozekî hêja û çavkaniya mîrata wan a mistîk e, derwêşê tazî ku stranên wî hîn ji çiyayên ku carekê tê de geriyabû bilind dibin.
Naverok
Jiyaneke di sirrê de dorpêçkirî
Zimanek di navbera Kurdî û Lorî de
Wek pîrozekî Yarsanî tê rêzgirtin
Baba Tahir û helbestvanên Kurd
Baba Tahir kî bû?
Baba Tahir, ku navê wî yê temam Baba Tahir Uryan Hemedanî ye, derwêş, mistîk û helbestvanekî sedsala yazdehem ê Hemedanê bû, li aliyê rojavayî yê cîhana Îranî, li deverên sînorî yên ku gelên Kurd û Lor tê de digihîjin hev. Ew bi dubeytiyên xwe navdar e, helbestên kurt û sade yên çarrêzikî bi hesteke ruhî ya kûr, ku bi zaravayeke gelêrî ya kevnar hatine afirandin. Di baweriya Yarsanî ya Kurdî de wek pîrozek tê rêzgirtin û di kevneşopiyên Farisî, Kurdî û Lorî de wek kesekî xwe tê dîtin. Ew yek ji helbestvanên herî destpêkê û herî hezkirî yên evîna mistîk li herêmê ye.
Derwêşê tazî
Navê ku Baba Tahir herî zêde pê tê naskirin gelek tişt derbarê wî de dibêje. Jê re Oryan an Uryan tê gotin, ku wateya Tazî dide; navek ku wî wek derwêşekî gerok nîşan dide, ku xwe ji girêdanên dinyayî xelas kiribû. Wî jiyana qelender jiya, mistîkekî gerok ê azad, ku dev ji milk û pileya xwe berda da di xizanî û azadiyê de li Xwedê bigere. Navê Tazî bû derbirîna vê ji tiştên dinyayê veqetîna radîkal.
Bi durustiyeke tam, navê Oryan di çavkaniyên herî destpêkê de nayê dîtin û tenê çend sedsal piştî jiyana wî derdikeve. Ji ber vê yekê ew têgihiştina nifşên paşê ya ji wî temsîl dike û navek ku bi teqezî hilgirtibe nîne. Lê wêneya ku ew nav derdibirîne dilsozê ruhê helbest û efsaneya wî ye: wêneya gerokekî pîroz, ku qîmetê nade rehetî û navdariyê û di tazîbûna xwe ya li ber Xwedê de azadiyek dît, ya ku xwediyên hêzê û xwendeyan nikaribûn nas bikin. Di heman demê de navê rûmetê Baba, ku bi nêzîkî wateya bav an mezin dide, wî wek rêberê ruhî nîşan dide, kesayeteke rêzgirtî li Hemedana xwe û pir dûrtir ji wê.
Xalên sereke
Baba Tahir derwêş û helbestvanekî mistîk ê sedsala 11em ê Hemedanê bû.
Ji ber jiyana xwe ya gerok û zahidî wek Uryan, Tazî, tê naskirin.
Ew bi dubeytiyên xwe, helbestên çarrêzikî yên sade û ruhî, navdar e.
Di baweriya Yarsanî (Ehlê Heq) ya Kurdî de wek pîrozek tê rêzgirtin.
Zaravaya helbesta wî ji deverên sînorî yên Kurdî û Lorî ye û tê nîqaşkirin.
Di kevneşopiyên Kurdî, Farisî û Lorî de wek kesekî xwe tê dîtin.
Agahiyên kurt
Nav: Baba Tahir (Baba Tahir Uryan Hemedanî); Oryan wateya Tazî dide
Demên jiyanê: Sedsala 11em, serdema Selçûqî; demên teqez nezelal in
Esil: Hemedan, li rojavayê Îranê, li deverên sînorî yên Kurd û Loran
Cure: Derwêş, mistîk û helbestvan
Sedema navdariyê: Dubeytiyên wî, helbestên çarrêzikî yên sade û ruhî
Ziman: Zaravayeke kevnar a zincîra zaravayên Kurdî û Lorî (tê nîqaşkirin)
Ol: Di baweriya Yarsanî (Ehlê Heq) ya Kurdî de wek pîrozek tê rêzgirtin
Mijar: Evîna xwedayî, hesret, tevazû, zahidî, Xwedê di xwezayê de
Efsane: Darbirekî nexwende ku bi dîtineke ruhî zanatî jê re hat bexşîn
Ziyaretgeh: Tirba wî li Hemedanê ye, bîrdariyeke navdar
Jiyaneke di sirrê de dorpêçkirî
Wek gelek mistîkên destpêkê, jiyana Baba Tahir bi sirr û efsaneyê dorpêçkirî ye û pir kêm tişt derbarê wê de bi teqezî dikarin bên gotin. Ew di sedsala yazdehem de, di serdema Tirkên Selçûqî ku wê demê li Îranê hukum dikirin, jiya û li Hemedanê û derdora wê mala xwe ava kir. Bingeha dîrokî ya herî zêde tê dubarekirin kevneşopiyek e, ku di salnameyeke dîrokî ya paşîn de hatiye tomarkirin: ku ew bi dagirkerê Selçûqî Toxril Beg re hevdîtin kir, gava ew hukumdar hat Hemedanê. Ev hevdîtin dê wî bi cih bikira nîvê sedsala yazdehem. Ji perçeyên wiha wêdetir hûrguliyên jiyana wî kêm in û heta demên jidayikbûn û mirina wî nezelal in. Hin kevneşopî dibêjin ku wî bi qasî heftê û pênc salan jiya.
Efsaneyeke navdar awayê kesayeta ku ew di xeyala gel de bû nîşan dide. Ew vedibêje ku Baba Tahir darbirekî nexwende bû, ku dersên mektebeke olî dişopand. Li wir zana û şagirtan ji ber nezanî û sadiya wî tinazên xwe pê dikirin. Lê piştî dîtineke ruhî, ku tê de rastiyên xwedayî jê re eşkere bûn, ew vegeriya dibistanê û bi zanatiyeke ew qas mezin axivî ku hemû guhdar heyirandî hiştin. Çîrok dîrokî be an nebe, rastiya ku kevneşopî di wî de didît derdibirîne: zanatiya wî ji pirtûk û fêrbûnê nedihat, lê ji tecrûbeya ruhî ya rasterast dihat; kesên bi tevazû û nexwende dikarin têgihiştinên kûr bibînin, yên ku kesên bi pozbilindî û xwende jê bêpar dimînin.
Helbestvanê dubeytiyan
Navdariya domdar a Baba Tahir li ser helbesta wî, û berî her tiştî hostatiya wî di dubeytiyê de, ava ye. Dubeytî şêweyek helbesta çarrêzikî ye, bi wateya peyvê helbesteke du beytan, ango du cot rêzikan. Dubeytiyên wî bi sadiyê û rasterastiya xwe navdar in, ji xemilandina aloz û dijwariya beşeke mezin a beyta klasîk azad in; bi nermî diherikin û bi zelalî digihîjin dil. Di çend rêzikên kurt de wî dikaribû hesreta ruhî ya herî kûr bi zimanekî bîne ser ziman, ku hem gelê asayî hem jî xwendeyên zana dikaribûn têbigihîjin û hez bikin. Ev sadiya erdî û dilpak sedema ku beyta wî bi sedsalan hezkirî bûye ye.
Mijarên helbestên wî yên çarrêzikî mijarên dilê mistîk in: hesreta ya xwedayî, êş û coşa evînê ya hem pîroz hem mirovî, tevazûya ruhê li ber Xwedê, devberdana ji dinyayê û hebûna ya xwedayî li seranserê cîhana xwezayî, di çol û çiyayên bi bayê lêketî yên welatê wî de. Di wan de hişyariyeke nerm a lawazî û biçûkahiya mirov di firehiya gerdûnê de jî diherike. Gelek caran ew wek yek ji helbestvanên mezin ên herî yekem ên evîna mistîk di wêjeya herêmê de tê dîtin, pêşengek ku dengê wî yê sade û dilpak rêyek vekir ku bêhejmar helbestvan dê bişopînin.
Zimanek di navbera Kurdî û Lorî de
Yek ji pirsên herî nîqaşkirî yên derbarê Baba Tahir de zimanê ku wî bi wê afirand e û ew rasterast digihîje pirsa nasnameya wî. Helbestên wî yên çarrêzikî bi Farisiya standard a wêjeyî ya dergehan nehatine nivîsandin, lê bi zaravayeke gelêrî ya kevnar hatine nivîsandin. Demeke dirêj e lêkolîner li ser ku ev zarava bi teqezî çi bûye li hev nakin. Gelek çavkanî bi awayekî ne pir teqez jê re Lorî dibêjin an wê wek şêweyek ji beyta kevin a Fehlevî an Pehlevî ya herêmê rave dikin; yên din wê bi zaravaya xwecih a Hemedanê ve girê didin.
Ji bo pirsa Kurdî, dîtina zanistî ya herî girîng ya rojhilatnasê mezin Vladimir Minorsky ye. Wî bawer dikir ku zimanê Baba Tahir şêweyeke destpêkê ya zaravayekê bû ku ji veqetîna Kurdî û Lorî bi xwe kevintir bû, gava her du hîn ji hev cuda nebûbûn. Lêkolînerên Kurd ji aliyê xwe ve gotine ku zimanê helbesta wî zaravayeke kevin a Lekî-Lorî ya Kurdî bû, ku bandora Hewramî an Goraniya Kurdî ya herêmê şêwe dayê, û Baba Tahir bi xwe Kurd bû. Rastî ew e ku zimanê wî tam li sînorê di navbera Kurdî û Lorî de ye, di serdemekê de ku sînorên nûjen ên di navbera wan de hîn hişk nebûbûn. Ev beşek ji sedema ku çend gel wî wek kesekî xwe dibînin e. Durust e mirov bibêje zaravaya wî ji wê zincîra hevpar a zaravayan e û tenê ji zimanekî nûjen nîne.
Wek pîrozekî Yarsanî tê rêzgirtin
Nîqaşên derbarê zimanê wî çi bin jî, girêdaneke wî bi cîhana Kurdî re heye ku zelal û girîng e: Baba Tahir di baweriya Yarsanî de, Ehlê Heq, yek ji olên taybet ên Kurdan, wek pîrozek tê rêzgirtin. Navenda vê baweriyê li welatê Kurdên Goranî û Hewramî yê Zagrosê ye. Wêjeya wê ya pîroz, Kelama Serencamê, bi Goraniya Kurdî ye û Baba Tahir di nav kesayetên wê yên pîroz ên rêzgirtî de tê hesibandin. Ji bo Yarsaniyan derwêşê tazî yê Hemedanê tenê helbestvanek nîne, lê pîrozek e.
Divê bi durustî were gotin ku Yarsanîtî wek oleke rêxistinkirî paşê, di sedsala çardehan de, ji aliyê Sultan Sahak ve hat damezirandin. Baba Tahir sê sedsalan berî wê jiya, ji ber vê yekê herî baş wek pêşeng û pîrozekî rêzgirtî di nav kevneşopiyê de tê têgihiştin û wek damezirînerê wê nayê dîtin. Lê pîrozgirtina wî di nav Yarsaniyan de girêdaneke rastîn û girîng a di navbera wî û cîhana Kurdî de ye; wî di jiyana ruhî ya gelekî Kurd de rehgirtî dike. Bi dilsoziya Yarsaniyan a ji bo wî, Baba Tahir wek kesayeteke pîroz a kevneşopiya mistîk a Kurdî didome. Bîranîna wî li heman çiyayên Goranîaxêv, yên ku zaravaya wan reng dide beytên wî, hêja tê girtin.
Mîrateke hevpar û nîqaşkirî
Di rastiyê de Baba Tahir kesayeteke ye ku çend gel wî wek kesekî xwe dibînin. Durustî daxwaz dike ev were qebûlkirin û tenê ji bo gelekî neyê standin. Faris wek yek ji helbestvanên herî destpêkê û herî mezin ên evîna Sûfî di wêjeya xwe de wî hêja digirin; Lor wî wek kurê gel û zaravaya xwe dibînin; û Kurd, berî her tiştî Yarsanî, wek pîrozek û pêşiyekî kevneşopiya xwe ya mistîk rêz jê digirin. Tirba wî îro li Hemedanê, bajarekî Îranî, ye û wek xezîneyeke neteweyî ya Îranê tê rêzgirtin.
Ev xwezaya hevpar û nîqaşkirî taybetmendiya kesayetên mezin ên cîhana çandî ya Îranî ye. Kurd mîrata wan bi cîranên xwe re parve dikin û bi tenê xwediyê wan nînin. Rêya durust ne ew e ku mirov Baba Tahir ji Kurdan dûr bixe, ne jî ew e ku wî tenê Kurd ragihîne; divê wî wek xezîneya cîhaneke hevpar nas bike, ku tê de cihekî rastîn û hêja yê Kurdî û Yarsanî heye. Di dawiyê de ew ya deverên sînorî bi xwe ye, ya cihê hevdîtina gel û zimanan, ku beyta wî ya ji sînora demê wêdetir jê derket.
Muzîka beytên wî
Helbestên Baba Tahir yên çarrêzikî ji bo xwendina bêdeng nehatin çêkirin, lê ji bo strankirinê hatin; bi sedsalan bi qasî helbestê wek muzîk jiyane. Li seranserê cîhanên Îranî û Kurdî, dubeytiyên wî li melodiyan hatine danîn û bi hevaltiya amûrên teldar wek sêtar û lûtê hatine gotin. Di cîhana Kurdî de tembûra pîroz beşeke mezin a strana mistîk a herêmê hilgirtiye. Heta îro beytên wî tên xwendin û bi stran tên gotin, ji salonên konserê yên dengbêjên mezin ên klasîk ên Îranê heta civînên çiyayan.
Ev jiyana muzîkî ji bo têgihiştina hezkirina domdar a Baba Tahir bingehîn e. Helbestên wî yên çarrêzikî yên sade û ji dil ji bo stranê bi tevahî guncaw in. Bi muzîkê ew ji koma biçûk a xwendeyan pir wêdetir gihiştine dilên mirovan ên asayî di nav gelek nifşan de. Beyteke Baba Tahir, ku êvarekê li çiyê bi melodiyeke bi jan tê gotin, dikare hemû giraniya hesreta mistîk bi şêweyekî bîne ser ziman ku her kes hîs bike. Di vê kevneşopiya zindî ya devkî û muzîkî de helbesta wî qet nebûye tenê berhemeke muzeyê, lê beşek ji çanda bi nefes a herêmê dimîne.
Dînê zana
Di nav nav û ravekirinên Baba Tahir de hin hene ku ji bo pîrozekî rêzgirtî ecêb xuya dikin: di çavkaniyên cuda de jê re dîn, ehmeqê zana û evîndar an bêqarar hatiye gotin. Ev tu car heqaret nînin; ew mijareke kûr a kevneşopiyên mistîk ên herêmê nîşan didin: dînê pîroz, ku dînîtiya wî ya xuya di rastiyê de serxweşiyeke xwedayî ye, ruhê ku evîna Xwedê ew qas girtiye ku di çavê cîhana li gor adetê de dîn xuya dike. Derwêşê tazî û gerok ê ku xwendeyan şaş hişt tam wek kesayeteke wiha dihat têgihiştin.
Ev wêneya dînê zana rexneyeke nerm a zanatiya dinyayî û pozbilindiyê dihewîne. Di efsaneya darbirê ku tinaz pê hatin kirin û paşê bi zanatiya Xwedê bexşî vegeriya de û di kesayeta derwêşê tazî yê ku qîmetê nade pile û xwendinê de, kevneşopî rêza zanînekê digire ku ji dil û tecrûbeya rasterast a ya xwedayî tê û ji pirtûk û belgeyên pileyan nayê. Baba Tahir bû nimûneya vê sadiya pîroz, mistîkê nexwende ku zanatiya wî ji ya zanayan bilindtir bû. Ev beşek ji sedema ku dengê wî yê bi tevazû û dilpak hezar salan ji aliyê gelê asayî ve hezkirî bûye ye.
Baba Tahir û helbestvanên Kurd
Baba Tahir li nêzîkî destpêka kevneşopiyeke dirêj û dewlemend a helbesta mistîk di cîhana Kurdî de radiweste. Ew dikare wek pêşengê helbestvanên mistîk ên mezin ên Kurd ên piştî wî hatin were dîtin. Di sedsalên paşê de Kurd dê helbestvanên klasîk ên mezin wek Melayê Cizîrî, hostayê beyta mistîk, û Feqiyê Teyran, ku helbesta wî ya mistîk û ya lîrîk bi hev re têkel dikir, derxistana. Wan kevneşopiya wêjeyî ya Kurdî ava kir, ya ku dê di berhemên wek destana Mem û Zînê de bigihîjta lutkeyê.
Van helbestvanên paşîn bi Kurdî bi xwe nivîsandine û ji çandeke wêjeyî ya pêşketî bûne. Baba Tahir, bi helbestên xwe yên çarrêzikî yên gelêrî û sade ji deverên sînorî, wek pêşiyekî zû û bi tevazû yê heman meylê radiweste: derbirîna hesreta mistîk bi zimanê gelên herêmê. Bi rêzgirtina wî kevneşopiya Kurdî yek ji rehên herî kûr û kevnar ên helbesta xwe ya ruhê nas dike û wî datîne nav dengên mezin ên ku wêjeyeke evîna ruhî dane Kurdan.
Sembol û mîrat
Mîrata domdar a Baba Tahir bi wêneya derwêşê tazî ve girêdayî ye, ruhê ku ji hemû girêdanên dinyayî xelas bûye û tazî li ber Xwedê radiweste. Ew îdeala mistîk a devberdan û azadiyê temsîl dike, baweriya ku dewlemendî û zanatiya rastîn di milk û xwendinê de nînin, lê di xizaniya ruhî û evîna ya xwedayî de ne. Helbestên wî yên çarrêzikî yên sade û dilpak îdealeke din temsîl dikin: rastiyên herî kûr di alozbûneke xemilandî de herî baş nayên derbirîn, lê di peyvên sade yên ku rasterast digihîjin dil de tên gotin.
Mîrata wî bi şêweyeke zindî didome. Tirba wî li Hemedanê, ku di sedsala bîstem de ji nû ve hat ava kirin, wek bîrdariya wî radiweste; dengên mezin ên herêmê hîn helbestên wî yên çarrêzikî dibêjin û li mal û civînan tên xwendin; di nav Yarsaniyan de jî hîn pîrozekî rêzgirtî ye. Ji bo kesayeteke ku jiyana wî ew qas di sirrê de dorpêçkirî ye, Baba Tahir nemiriyeke berbiçav bidest xistiye. Dengê wî yê tazî û hesretî, piştî nêzîkî hezar salan, hîn ji çiya û deverên sînorî yên ku ew ji dayik kirin bilind dibe. Ew xezîneyeke hevpar û pîrozekî hêja yê Kurdî û Yarsanî dimîne.
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Baba Tahir Kurd, Faris an Lor bû? Ev bi rastî tê nîqaşkirin û durustî daxwaz dike ev were qebûlkirin. Her sê wî wek kesekî xwe dibînin û zaravaya helbesta wî li sînorê di navbera Kurdî û Lorî de ye, di serdemekê de ku her du hîn bi tevahî ji hev veneqetiyabûn. Lêkolîner Minorsky bawer dikir ku zimanê wî ji veqetîna wan bi xwe kevintir bû. Lêkolîna Kurdî wî wek Kurd dibîne û ew di baweriya Yarsanî ya Kurdî de wek pîrozek tê rêzgirtin. Kevneşopiya Farisî jî wî wek hostayekî destpêkê yê helbesta xwe ya mistîk rêz dike. Ya herî rast ew e ku wî wek kesayeteke hevpar a cîhana Îranî bi girêdaneke rastîn û hêja ya Kurdî bibînin û tenê ya gelekî nehesibînin.
Baba Tahir Yarsanî bû û wî bawerî damezirand? Di nav Yarsanîtiyê de wek pîrozek tê rêzgirtin, lê wî ew nedamezirand. Ola Yarsanî, Ehlê Heq, bi qasî sê sedsalan piştî dema wî ji aliyê Sultan Sahak ve hat damezirandin. Ji ber vê yekê Baba Tahir herî baş wek pêşeng û kesayeteke pîroz a rêzgirtî di nav kevneşopiyê de tê têgihiştin û wek damezirînerê wê nayê dîtin. Tevî vê yekê pîrozgirtina wî di nav Yarsaniyan de girêdaneke rastîn û girîng a di navbera wî û cîhana Kurdî de ye.
Divê peyvek derbarê Yarsaniyan bi xwe jî were zêdekirin. Wan ji navlêkirinên derewîn û biçûkxistinê êş kişandine; kesên derve carinan bi şaşî ji wan re perestvanên Elî an heta perestvanên şeytan gotine. Yarsanî van navan red dikin, ji ber ku baweriya wan şaş nîşan didin. Ola wan kevneşopiyeke cuda û kevnar a cîhana Kurdî ye, bi wêjeya xwe ya pîroz a Goraniya Kurdî û cihên xwe yên pîroz. Hêja ye li gor têgihiştinên wê bi xwe were têgihiştin. Rêzgirtina Baba Tahir di nav wê de nîşaneya kûrahî û rûmeta baweriyeke pir şaş têgihiştî ye.
Mijarên têkildar
Sultan Sahak: damezirînerê baweriya Yarsanî ya ku Baba Tahir tê de tê rêzgirtin
Tembûr: amûra pîroz a Kurdî ya strana mistîk
Baba Yadgar: pîroz û ziyaretgeheke mezin a baweriya Yarsanî
Kelama Serencamê: nivîsa pîroz a Yarsanî bi Goraniya Kurdî
Melayê Cizîrî: helbestvanê mezin ê mistîk ê Kurd ê sedsalên paşîn
Feqiyê Teyran: helbestvanê hezkirî yê Kurd ê beyta mistîk û lîrîk
Pirsên pir tên kirin
Baba Tahir kî bû?
Baba Tahir, ku wek Baba Tahir Uryan Hemedanî tê naskirin, derwêş, mistîk û helbestvanekî sedsala yazdehem ê Hemedanê bû, li cîhana Îranî ya rojavayî. Bi dubeytiyên xwe navdar e, helbestên kurt û sade yên çarrêzikî bi hesteke ruhî ya kûr. Di baweriya Yarsanî ya Kurdî de wek pîrozek tê rêzgirtin û di kevneşopiyên Farisî, Kurdî û Lorî de wek yek ji helbestvanên herî destpêkê û herî hezkirî yên evîna mistîk tê dîtin.
Çima ji wî re Tazî tê gotin?
Navê wî yê din, Oryan an Uryan, wateya Tazî dide û wî wek derwêşekî gerok nîşan dide ku xwe ji hemû girêdanên dinyayî xelas kiribû. Wî wek zahidekî gerok ê azad di xizanî û azadiyê de jiya. Nav devberdana wî ya radîkal ji milk û pileyê û tazîbûna wî ya li ber Xwedê derdibirîne. Nav di çavkaniyên herî destpêkê de nayê dîtin û têgihiştina nifşên paşê ya ji jiyana zahidî û ruhê wî nîşan dide.
Dubeytî çi ne?
Dubeytî helbestên çarrêzikî ne, bi wateya peyvê helbestên du beytan an du cot rêzikan. Ew şêweya ku Baba Tahir herî zêde pê navdar e ne. Dubeytiyên wî bi sadiyê û rasterastiya xwe têne navdarkirin; hesreta kûr a mistîk bi zimanekî sade û herikbar derdibirînin, ku rasterast digihîje dil. Mijarên wan evîna xwedayî û mirovî, tevazû, devberdan û hebûna Xwedê di cîhana xwezayî de ne.
Baba Tahir Kurd bû?
Ev tê nîqaşkirin. Kurd, Faris û Lor bi hev re wî wek kesekî xwe dibînin. Zaravaya helbesta wî ji sînorê di navbera Kurdî û Lorî de ye, di serdemekê de ku her du hîn bi tevahî ji hev veneqetiyabûn; lêkolîner Minorsky bawer dikir ku ew ji veqetîna wan kevintir bû. Lêkolînerên Kurd wî wek Kurd dibînin û ew di baweriya Yarsanî ya Kurdî de wek pîrozek tê rêzgirtin. Ya herî durust ew e ku wî wek kesayeteke hevpar a cîhana Îranî bi girêdaneke rastîn û hêja ya Kurdî bibînin.
Têkiliya Baba Tahir bi baweriya Yarsanî re çi ye?
Baba Tahir di baweriya Yarsanî de, Ehlê Heq, yek ji olên taybet ên Kurdan, wek pîrozek tê rêzgirtin. Navenda wê li welatê Kurdên Goranî ye. Wî bawerî nedamezirand; ew sê sedsalan paşê ji aliyê Sultan Sahak ve hat ava kirin. Ji ber vê yekê ew herî baş wek pêşeng û kesayeteke pîroz a rêzgirtî di nav kevneşopiyê de tê têgihiştin. Pîrozgirtina wî di nav Yarsaniyan de girêdaneke rastîn a di navbera wî û cîhana Kurdî de ye.
Helbesta Baba Tahir hîn îro jî tê naskirin?
Erê, bi berfirehî. Heta îro dubeytiyên wî li seranserê cîhanên Îranî û Kurdî tên xwendin û berî her tiştî bi stran tên gotin. Muzîk ji wan re tê danîn û hem dengbêjên mezin ên klasîk hem di civînên gelêrî de wan pêşkêş dikin. Tirba wî li Hemedanê bîrdariyeke navdar e û di nav Yarsaniyan de hîn pîrozekî rêzgirtî ye. Piştî nêzîkî hezar salan dengê wî yê sade û hesretî beşeke zindî ya çanda herêmê dimîne.
Çavkanî û xwendina bêtir
Baba Tahir Uryan — Encyclopaedia Britannica
Nîqaşa nasnameya Kurdî-Lorî (li ser zimanê Baba Tahir) — Wikipedia
Baba Tahir Hemedanî, dîtineke Kurdî — Kurdshop