Destpêk
Kelamê Serencam, «Gotina Serencamê», nivîsara pîroz a sereke ya ola yarsanî (Ehlê Heq) ye. Berhevokeke berfireh a helbestên ku bi wehiyê xwedayî hatine dayîn e; hînkirinên Sultan Sahak û dîroka pîroz a olê diparêze. Di navenda baweriya yarsanî de cih digire, gelek wek Quran an Kitêba Pîroz di olên din de.
Lê Kelamê Serencam ne wek kitêbeke pîroz a çapkirî ye. Di piraniya jiyana xwe de li ser pelan nehatiye hilgirtin, lê di deng de, ji bîrê bi zimanê pîroz ê olê hatiye stran. Heta niha jî di xwendina kelaman bi awaz di cemê de dijî. Têgihiştina wê têgihiştina vê yekê ye ku yarsanî çawa rastiya xwe zindî dihêlin.
Naverok
Bi Pênûsa Zêrîn Hat Nivîsandin
Kelamê Serencam Çi Ye?
Kelamê Serencam (herwiha bi tenê Serencam an Kelam) nivîsara pîroz a ola yarsanî ye: berhevokeke helbestên ku bi wehiyê hatine dayîn, li ser hînkirinên damezrîner Sultan Sahak hatiye avakirin û li derdora sedsala pazdehan hatiye çêkirin. Bi zimanê goranî hatiye nivîsandin û demeke dirêj bi devkî hatiye veguhastin. Ew derketinên li pey hev ên xwedayî vedibêje û bawerî û rêûresmên olê diyar dike. Ew kitêba ku stranbêjên cemê heta îro xwe dispêrinê ye.
Xalên Sereke
Kelamê Serencam nivîsara pîroz a sereke ya ola yarsanî (Ehlê Heq) ye.
Navê wê tê wateya «Gotina Serencamê» û ew hînkirinên Sultan Sahak diparêze.
Bi goranî, zimanê pîroz ê olê, hatiye nivîsandin û demeke dirêj bi devkî ji neslekî derbasî neslekî din bûye.
Kevneşopî dibêje ku pêşî Pîr Mûsî, ferişteya tomarkirinê ya Heft Ten, ew nivîsand.
Helbestên wê di cemê, rêûresma civakî, de li ser muzîka tembûrê tên stran.
Agahiyên Kurt
Nav: Kelamê Serencam («Gotina Serencamê»); herwiha bi tenê Serencam an Kelam
Kevneşopî: Yarsanîtî (Ehlê Heq / Kakaî)
Cure: Nivîsara pîroz a sereke ya olê
Li ser vê hatiye avakirin: Hînkirinên Sultan Sahak, damezrîner
Ji aliyê vê ve hatiye nivîsandin: Pîr Mûsî, ferişteya tomarkirinê ya Heft Ten
Ziman: Kurdiya goranî (hewramî), zimanê pîroz ê Ehlê Heq; beşek bi farisî ye
Avahî: Serdemên çar derketinên xwedayî: Xawendegar, Elî, Şah Xoşîn û Sultan Sahak
Teşe: Helbestên ku bi wehiyê xwedayî hatine dayîn (kelam), demeke dirêj bi devkî hatine veguhastin
Bikaranîn: Di cemê de bi hevrêtiya tembûrê tên stran
Şahidiya dîrokî: Li derdora sedsala 15an hatiye çêkirin; beşek devkî û beşek nivîskî ye
Gotina Serencamê
Kelamê Serencam ji hînkirinên Sultan Sahak, damezrînerê ola yarsanî, mezin bû. Wî di sedsalên çardeh û pazdehan de civaka xwe ya yekem li welatê kurdên goranî kom kir. Kitêb li dora wehiyê wî û li dora gotinên hebûnên pîroz ên li dora wî hatiye avakirin. Navê wê, ku pir caran wek «Gotina Serencamê» tê veguhastin, wê wek nivîsara pîroz a ku pêvajoyê temam dike nîşan dide, gotina dawî ya vekirina dirêj a xwedayî.
Serencam ne cildeke tenê ya zirav e, lê berhevokeke mezin û tevlihev a helbestên pîroz, kelaman, e. Li dora navenda wê kitêb û berhevokên din kom dibin ku tê bawerkirin ji heman wehiyê ne; di nav wan de Defterê Xezaneya Perdiwarî, «Kitêba Xezîna Perdiwarê», berhevokeke helbestên efsaneyî, heye. Bi hev re ew bîra nivîskî ya olê pêk tînin.
Bi Pênûsa Zêrîn Hat Nivîsandin
Kevneşopiya yarsanî dibêje ku gotinên Serencamê pêşî Pîr Mûsî nivîsandin, endamê Heft Ten ê ku bi ferişteya tomarkirinê re yek tê dîtin. Wek nivîskarê ezmanî yê ku tomara hemû kiryaran diparêze, guncaw bû ku ew helbestên xwedayî di nivîsê de tomar bike, Pênûsa Zêrîn a olê.
Lê di piraniya dîroka xwe de, Serencam ji li ser pelan zêdetir di dil de hat parastin. Di nav nesilan de, mirov helbest hîn bûn, ew di bîrê de parastin û stran kirin; nivîsareke pîroz a zindî ku di dengên bawermendan de tê hilgirtin. Tenê di demên dawî de hin beşên wê ji bo cîhana firehtir hatine komkirin û nivîsandin; bi kevneşopiya dirêj, gelek aliyên wê hê jî xezîneyeke devkî ne.
Çar Serdemên Xwedayî
Di dilê Serencamê de dîtina yarsanî ya dîrokê wek rêzeheviya derketinên xwedayî heye. Ol hîn dike ku cewherê xwedayî di rêzek ji serdemên mezin de di cîhanê de xuya bûye; her yek bi derketina xwe ya sereke tê taybetkirin û nivîsara pîroz li dora wan hatiye rêxistinkirin.
Berhevok serdemên çar derketinên mezin ên xwedayî kom dike: Xawendegar, Afirînerê ku cîhan çêkir; Elî, kesayetiya rêzgirtî ya destpêka Îslamê; Şah Xoşîn, ku serdema wî li Luristanê vedibe; û Sultan Sahak bixwe, ku serdema wî li Hewramanê li kêleka çemê Sîrwanê cih digire. Di vê berfirehiyê de Serencam tenê çîrokekê venabêje, lê tevahiya dîroka dirêj a hebûna xwedayî di cîhanê de.
Zimanê Pîroz û Gotina Zindî
Serencam bi goranî, ku jê re hewramî jî tê gotin, hatiye nivîsandin; ew zimanê ku kevneşopiya yarsanî wek zimanê pîroz ê olê dibîne ye. Tê gotin ku hemû yarsaniyên destpêkê goranî wek zimanê olî yê xwe bi kar dianîn û gotinên herî pîroz ên Serencamê di wê de hatine parastin. Ev yek îro wateyeke hestyar a taybet dide nivîsara pîroz, ji ber ku kêm yarsaniyên serdema nû goranî wek zimanê xwe yê dayîkê diaxivin; zimanê wan pir caran kurdiya başûrî an soranî ye. Naskirina Serencamê bi zimanê wê bixwe mîraseke pîroz e.
Berî her tiştî, Serencam kitêbeke ku tê stran e. Helbestên wê kelamên di cemê, rêûresma civakî, de bi awaz tên xwendin in. Li wir xwîner bi hevrêtiya tembûra pîroz wan distrê û civak di bendên ku dubare tên stran de bersivê dide. Di vê yekê de nivîsara pîroz qet tenê nayê xwendin; deng dide, tê pêşkêşkirin û ji bo demekê dibe dengê zindî yê olê. Serencam ji tiştekî zêdetir kiryareke dilsoziya olî ye ku di serdeman de tê dubarekirin.
Sembolîzm
Kelamê Serencam têgihiştina yarsanî ya vê yekê temsîl dike ku rastî bi wehiyê tê dayîn û di bîrê de tê parastin, ji nivîsandina tenê zêdetir. Wek tomara derketinên xwedayî, tevahiya teşeyê dîroka pîroz di xwe de digire. Wek berhevokeke stranan a di bîrê de tê hilgirtin, civakê bi rêya dengê zindî bi boriyê ve girê dide.
Parastina wê bi goranî, li ber belavbûn û zextê, wê dike hilgira nasnameyê û baweriyê bi hev re. Ji bo yarsaniyan, parastina Serencamê, strana kelamên wê û parêzvaniya zimanê wê parastina xwe ye: gelê ku gotineke di bîrê de mayî û dengdar wî bi hev ve girê dide.
Nîqaş û Têgihiştinên Çewt
Ma Serencam dişibe awazên pîroz ên êzidî? Xizmayetî heye: hem Serencam û hem Qewlên Êzidî berhevokên helbestên pîroz û rêzgirtî ne ku bi deng tên veguhastin, ji sabîtkirina di nivîsareke tenê ya çapkirî de zêdetir. Lê cudahî jî hene. Berevajî êzidiyan, di nav yarsaniyan de çîneke taybet tuneye ku yekane erka wê ji berkirina nivîsaran be. Her du kevneşopî helbestên xwe yên pîroz bi awayên xwe yên cuda bi kar tînin û fêm dikin.
Ma Kelamê Serencameke yekane û dawî heye? Ne bi awayê komeke fermî û sabît a nivîsarên pîroz. Serencam berhevokeke berfireh û hinekî guhêrbar a helbestan e; civak û rêzeheviyên neslî yên cuda berhevok û nusxeyên cuda di destê xwe de digirin. Destnivîsên kevn ên bi xweşnivîsî hene, lê gelek aliyên kevneşopiyê devkî dimînin û sînorên wê ji weşaneke fermî ya yekane zêdetir bi hurmetê tên diyarkirin.
Mijarên Têkildar
Sultan Sahak: damezrînerê ku Serencam hînkirinên wî tomar dike
Pîr Mûsî: ferişteya tomarkirinê ku tê gotin wî ew nivîsand
Cem: rêûresma ku kelam tê de tên stran
Tembûr: lûta pîroz a hevrêtiya xwendinê dike
Qewlên Êzidî: awazên pîroz ên xizm ên êzidiyan
Heft Ten: heft hebûnên pîroz ku nivîsara pîroz gotinên wan diparêze
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Kelamê Serencam çi ye?
Kelamê Serencam («Gotina Serencamê») nivîsara pîroz a sereke ya ola yarsanî (Ehlê Heq) ye, berhevokeke helbestên ku bi wehiyê hatine dayîn û li ser hînkirinên Sultan Sahak hatiye avakirin.
Bi kîjan zimanî hatiye nivîsandin?
Bi piranî bi goranî (hewramî), ku wek zimanê pîroz ê ola yarsanî tê dîtin, hatiye nivîsandin û hin naverok bi farisî ye. Kêm yarsaniyên serdema nû goranî wek zimanê xwe yê rojane diaxivin.
Kelamê Serencam kê nivîsand?
Kevneşopiya yarsanî dibêje ku helbestên xwedayî pêşî Pîr Mûsî nivîsandin, endamê Heft Ten ê ku bi ferişteya tomarkirinê re yek tê dîtin. Ew li ser wehiyê Sultan Sahak hatine avakirin.
Di Kelamê Serencam de çi heye?
Ew helbestên pîroz ên olê, ango kelaman, kom dike, ku li dora serdemên derketinên mezin ên xwedayî hatine rêxistinkirin: Xawendegar, Elî, Şah Xoşîn û Sultan Sahak, ligel hînkirin û rêûresman.
Kelamê Serencam çawa tê bikaranîn?
Helbestên wê di cemê, rêûresma civakî, de wek kelam ji aliyê xwînerekî ve bi hevrêtiya tembûrê tên stran û civak pê re dibe yek. Ew nivîsareke pîroz a zindî û strankirî ye, ji nivîsareke tenê nivîskî zêdetir.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Mîrasa Nivîsarên Olî ya Yarsan (Ehlê Heq) — Oral Tradition (Kreyenbroek)