Destpêk
Cem rêûresma olî ya sereke ya ola yarsanî (Ehlê Heq) ye: kombûna pîroz a civakî ku bawermend tê de kom dibin da ku awazên pîroz bistrên, xwarina bi bereket parve bikin û girêdana xwe ya bi xwedayî re nû bikin. Ew dilê zindî yê perestişa yarsanî ye, kêliya ku bawerî dibe civakeke zindî û dengdar.
Di cemê de lûta pîroz, tembûr, hevrêtiya strana kelaman, ango helbestên pîroz, dike; xwarinên pêşkêşkirî, niyaz, tên bereketdarkirin û parvekirin. Kombûn bixwe dibe pêkanîna yekîtiya xwedayî. Têgihiştina cemê dîtina ola yarsanî wek kiryareke hevpar a dilsoziya olî ye, ji dîtina wê tenê wek hînkirinên olî zêdetir.
Naverok
Cem Çi Ye?
Cem (jam an jem jî) rêûresma olî ya herî girîng a yarsaniyan e: kombûna civakî ku bawermend tê de bi strana pîroz, muzîk, dua û parvekirina xwarina pîrozkirî bi hev re diperestin. Ew di salon an cihekî paqij ê bi navê cemxane de tê lidarxistin û xwendina kelaman li ser tembûrê bi bereketdarkirin û belavkirina pêşkêşkirinan re dike yek. Bi teşeyeke wekhev di nav elewiyên Tirkiyeyê de jî heye, lê di nav êzidiyan de nîne.
Xalên Sereke
Cem rêûresma olî ya sereke ya ola yarsanî (Ehlê Heq) ye.
Ew di salon an cihekî paqij ê bi navê cemxane de tê lidarxistin û pir caran civak di xelekekê de rûdine.
Xwîner, kelamxwan, kelamên pîroz bi hevrêtiya tembûrê distrê.
Xwarinên pêşkêşkirî yên bi bereket, niyaz, di nav hemû beşdaran de tên parvekirin.
Kombûn bixwe wek pêkanîna yekîtiya xwedayî tê fêmkirin.
Agahiyên Kurt
Nav: Cem (jam an jem jî); civîna pîroz
Kevneşopî: Yarsanîtî (Ehlê Heq / Kakaî); bi teşeyeke wekhev di nav elewiyan de jî heye
Cih: Cemxane, salon an cihekî paqij ê kombûnê
Muzîk: Tembûra pîroz, yekane amûra muzîkê ya ku di cemê de tê bikaranîn
Xwîner: Kelamxwan, ku kelaman distrê û bi civakê re bi nobet stranê dibêje
Pêşkêşkirin: Niyaz (xwarina bi bereket); herwiha qurbanî (pêşkêşkirinên nezrê) û xêdemat
Teşe: Pir caran xelekek e, ku tê gotin neynika ezmanan e, bi strana pîroz û tevgerên rêûresmî
Di vê de nayê dîtin: Êzidîtî, tevî mîrasa hevpar a her du olan
Wate: «Cem» navekî wesfî yê Xwedê jî ye; kombûn yekîtiya xwedayî pêk tîne
Şahidiya kevneşopiyê: Rêûresma zindî ya sereke ya ola yarsanî
Civîna Pîroz
Cem kombûna Gelê Rastiyê di perestişê de ye. Berevajî rêûresmên hin olan, ew perestgeheke sabît naxwaze: dikare di maleke taybet an her cihekî paqij û vekirî de bê lidarxistin, li her derê ku civak kom bibe. Ji cihê kombûnê re cemxane tê gotin û pir caran wisa tê rêxistin ku bawermend di xelekekê de rûnin. Saziya cemê vedigere Sultan Sahak, damezrînerê olê, yê ku ew di nav civaka xwe ya yekem a li Perdiwarê de damezrand.
Di cemê de cudahiyên payeyan ji holê radibin û civak wek yek kom dibe. Peyva «cem» bixwe navekî wesfî yê Xwedê ye. Civîna bawermendan bi dilsoziya olî wek derbirîna rasterast a yekîtiya xwedayî tê fêmkirin: hevgihîştinek ku yekbûna Xwedê nîşan dide.
Muzîk, Kelam û Tembûr
Muzîk ji bo cemê jêneger e. Lûta pîroz, tembûr, hevrêtiya stranê dike û di rêûresmê de tenê ew tê bikaranîn, ji ber ku muzîka wê wek heqanî, «ya Rastiyê», ya Xwedê, tê hîskirin. Xwînerê bi navê kelamxwan kelaman, helbestên pîroz ên olê, distrê û civak di bendên ku dubare tên stran de pê re dibe yek. Bi vî awayî dengê takane û dengê hevpar bersiva hev didin.
Ev hunandina muzîk û gotina pîroz perestvanan dibe nav hewaya pîroz a cemê. Dengê tembûrê û xwendina kelaman bi awaz dikarin kombûnê ber bi rewşeke coşa manewî û mîna xwejibîrkirinê ve bilind bikin. Lêxistina lûta pîroz di kêliya guncaw a rêûresmê de wek hebûna xwedayî ya ku dengê wê tê bihîstin tê fêmkirin, bi tevahiya wateya xwe.
Niyaz û Pêşkêşkirin
Di dilê cemê de parvekirina xwarinê heye. Bawermend pêşkêşkirinan tînin, di pêvajoya rêûresmê de bereket li wan tê kirin û di nav hemû kesên amade de tên belavkirin, da ku her kes beşdarê heman para pîrozkirî bibe. Taybetmendtirîna wan niyaz e, pêşkêşkirina ji bo lavayê û duayê ya xwarina nepijandî, wek fêkî, fêkiyên bi qalikê hişk, şekir an sebzeyên xav. Ew ji bo xwestina bereketekê an ji bo spasiyê tê dayîn.
Pêşkêşkirinên din qurbanî ne, ji bo pêkanîna nezrekê ku di demeke tengasiyê de hatiye kirin. Ev dikare diyariyeke bê xwîn be, wek hinar, nan an daneyên şîrînkirî, an qurbankirina ajalan be. Xêdemat jî di demên taybet de tê kirin. Dema mirov xwarina bi bereket a cemê dixwe, kerema xwedayî ya ku teşeyê madeyî girtiye werdigire û beşdarê yekîtiya kombûnê dibe.
Kombûneke Mîna Neynika Ezmanê
Teşeyê cemê wateya xwe hilgirtiye. Tê gotin ku xeleka ku bawermend tê de kom dibin ezmanan nîşan dide, bi vî awayî civîna li ser erdê neynika rêkûpêkiya gerdûnê ye. Di hin civakan de perestvan destên hev digirin û bi hev re li ser muzîkê tevdigerin, gazî xwedayî dikin. Di vê rîtma hevpar de hesta xwebûna cuda dikare ji holê rabe.
Di vê yekê de cem kombûna yekem a kevneşopiya yarsanî tîne bîrê, dema ku Xwedê û Heft Ten, heft hebûnên pîroz, di sibehdema afirandinê de di cema yekem de gihîştin hev. Her cem a piştî wê, bi wateyekê, nûkirina wê civîna seretayî ye: civak kom dibe wek Heft Hebûn berê bi Xwedê re kom bûn.
Sembolîzm
Cem nirxên herî kûr ên ola yarsanî derdibire. Ew civakî ye, ne bi serê xwe: rêya rastiyê bi hev re tê meşandin, di xeleka kesên wekhev de ku heman xwarin û heman stranê parve dikin. Ew muzîkî ye û dibêje ku gihîştina xwedayî bi dengê pîroz ê tembûrê û gotina bi awaz e, ji hînkirinên olî yên tenê zêdetir.
Herwiha pêkanîna yekîtiyê ye: ya civakê bi xwe re, ya erdê bi ezmanê re û ya bawermendan bi Xwedayê ku kombûn navê wî bixwe hilgirtiye re. Di cemê de, cîhana hundirîn a veşartî ya ku yarsanî jê re rastî dibêjin ji bo demekê di civaka kombûyî de xuya dibe û dengê wê tê bihîstin.
Nîqaş û Têgihiştinên Çewt
Ma cem heman teşeyê perestişa êzidî ye? Na. Her çiqas Yarsanîtî û Êzidîtî gelek tiştan parve bikin jî, cem ne beşek ji pratîka êzidî ye; li şûna wê di nav elewiyên Tirkiyeyê de jî heye. Ew ji zikrê sûfîtiya sereke jî cuda ye, lê wek tomarkirina kiryaran ji aliyê Pîr Mûsî ve û taybetmendiyên din ên olê, ew di cîhaneke ku bi pratîka sûfî teşe girtiye de mezin bû.
Ma cem ji bo kesên ji derve vekirî ye? Bi kevneşopî cem kombûna civakê ye û gelek aliyên perestişa yarsanî li gor xwezaya batinî ya olê di hundirê wê de tên parastin. Vegotinên rêûresmê di navbera herêm û şaxan de diguherin. Tê bawerkirin ku wateya wê ya hundirîn ji cîhana batinî, rastiya veşartî, ye, ji şirovekirina derveyî zêdetir.
Mijarên Têkildar
Sultan Sahak: damezrînerê ku cem damezrand
Tembûr: lûta pîroz a ku di cemê de tê lêxistin
Heft Ten: heft hebûnên cema yekem û seretayî
Pîr Mûsî: nivîskarê kelamên ku di cemê de tên stran
Kelamê Serencam: helbestên pîroz ên ku di rêûresmê de tên xwendin
Niyaz: xwarina pêşkêşkirî ya bi bereket ku civak parve dike
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Cem çi ye?
Cem rêûresma olî ya sereke ya ola yarsanî (Ehlê Heq) ye: kombûneke civakî ku bawermend tê de kelamên pîroz li ser tembûrê distrên, xwarina bi bereket parve dikin û bi hev re diperestin. Ew li cihekî bi navê cemxane tê lidarxistin.
Di cemê de çi diqewime?
Xwîner, kelamxwan, helbestên pîroz bi hevrêtiya tembûrê distrê, civak pê re dibe yek û carinan bi hev re li ser muzîkê tevdigere. Xwarinên pêşkêşkirî yên bi bereket, niyaz, di nav hemû kesên amade de tên parvekirin.
Niyaz çi ye?
Niyaz xwarina pêşkêşkirî ya bi bereket e, bi gelemperî xwarina nepijandî wek fêkî, fêkiyên bi qalikê hişk an şekir, ku di cemê de tê parvekirin. Ew ji bo xwestina bereketekê an ji bo spasiyê tê dayîn. Dema mirov wê dixwe, kerema xwedayî ya ku teşeyê madeyî girtiye werdigire.
Çima tembûr di cemê de tê bikaranîn?
Ji ber ku yarsanî tembûrê wek yekane amûra pîroz dibînin, ku muzîka wê «ya Rastiyê» ye. Di cemê de tenê ew hevrêtiya kelaman dike û dengê wê wek hebûna xwedayî tê hîskirin.
Ma êzidî jî cemê li dar dixin?
Na. Her çiqas Yarsanîtî û Êzidîtî olên kurdî yên xizm bin jî, cem ne rêûresmeke êzidî ye. Li şûna vê, bi teşeyeke wekhev di nav elewiyên Tirkiyeyê de jî heye.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Cem (Rêûresma Olî) — Encyclopaedia Iranica
Mîrasa Nivîsarên Olî ya Yarsan (Ehlê Heq) — Oral Tradition (Kreyenbroek)
Yarsanîtî — Tianmu (Kevneşopiyên Zindî)
Ola Yarsanî: Bawerî û Pratîk — Servant Group International