Destpêk
Heft Ten, ango «Heft Kes», heft hebûnên pîroz ên di dilê ola yarsanî (Ehlê Heq) de ne. Ew hebûnên xwedayî ne ku teşeyê mirovan girtine, hevalên pîroz ên Sultan Sahak, damezrînerê Yarsanîtiyê, ne. Bi hev re rêza ferişteyî pêk tînin ku yarsanî bawer dikin Xwedê bi rêya wê cîhanê birêve dibe.
Heft Ten ji xelekeke kesên pîroz zêdetir in; ew bi afirandina cîhanê bixwe û bi pêşveçûna dîroka pîroz ve hatine hunandin. Têgihiştina wan têgihiştina dîtina yarsanî ya Xwedayekî ye ku bi rêya heft hebûnên hezkirî tevdigere û, serdem li dû serdemê, bi wan re vedigere cîhanê.
Naverok
Wekheviyên bi Êzidîtî û Zerdeştîtiyê re
Heft Ten Çi Ne?
Heft Ten, ku tê wateya «Heft Kes» an «Heft Beden», heft hebûnên xwedayî yên Yarsanîtiyê ne. Di destpêka cîhanê de Xwedê ew afirandin û parastina wê sparte wan. Di her serdema mezin a dîroka pîroz de di teşeyê mirovan de peyda dibin. Di serdema heyî de wek Sultan Sahak û şeş hevalên wî xuya dibin û wek navenda pîroz a olê tên rêzgirtin.
Xalên Sereke
Heft Ten («Heft Kes») heft hebûnên pîroz ên ola yarsanî ne.
Ew hebûnên xwedayî ne ku Xwedê afirandine û berpirsiyariya cîhanê daye wan.
Di serdema heyî de ew Sultan Sahak û şeş hevalên wî yên pîroz in.
Yekane jina di nav wan de Xatûna Rezbar e, diya Sultan Sahak.
Pir caran bi ferişteyên mezin re yek tên dîtin û di her serdema mezin a dîroka pîroz de dîsa tên.
Agahiyên Kurt
Nav: Heft Ten («Heft Kes» / «Heft Beden»)
Kevneşopî: Yarsanîtî (Ehlê Heq / Kakaî)
Çi ne: Heft hebûnên xwedayî, hevalên pîroz ên Sultan Sahak û rêza ferişteyî ya olê
Kok: Piştî Durra seretayî Xwedê ew afirandin û desthilata cîhanê da wan
Rêber: Sultan Sahak, derketina Cewherê Xwedayî
Yekane jin: Xatûna Rezbar, diya Sultan Sahak
Endamên din: Pîr Binyamîn, Pîr Mûsî, Mistefa Dawan, Baba Yadgar û Dawud
Pir caran bi van re yek tên dîtin: Di nav yên din de ferişteyên mezin Cebraîl, Mîkaîl û Ezraîl
Vegera dubare: Di her serdema mezin (dewre) de bi teşeyên laşî yên nû vedigerin
Şahidiya kevneşopiyê: Di navenda efsaneya afirandinê ya yarsanî û Kelamê Serencam de ne (ji devkî ber bi nivîskî ve)
Heft Hebûn di Afirandinê de
Di vegotina yarsanî ya afirandinê de, Xwedê pêşî Durrek afirand ku tevahiya cîhanê di teşeyê embriyoyî de di xwe de digirt. Paşê Heft Hebûn, ango Heft Ten, afirandin û birêvebirina afirandinê sparte wan. Xwedê û Heft Hebûn di cema yekem, civîna yekem a pîroz, de kom bûn; qurbanek hat kirin, Durr teqiya û ji wê cîhan çêbû.
Ev yek Heft Ten di bingeha hebûnê bixwe de bi cih dike. Wêneya balkêş a derketina cîhanê ji Durreke seretayî ji nêz ve dengvedana efsaneya afirandinê ya êzidî ye, ku yek ji gelek têkiliyên xizmayetiyê yên kûr di navbera her du olên kurdî de ye. Bi vî awayî Heft Hebûn wek kesên ku paşê hatine cîhanê nayên nîşandan, lê wek parêzvanên wê yên yekem, ku berî mirovahiyê bixwe hebûn.
Endamên Heft Ten
Di serdema heyî de, rêberiya Heft Ten Sultan Sahak dike, ku wek derketina Cewherê Xwedayî bixwe tê rêzgirtin. Li dora wî şeş heval hene; her yek bi serê xwe hebûneke pîroz e û di kevneşopiyê de her yek bi ferişteyeke mezin re yek tê dîtin. Bi gelemperî navên wan wiha tên dayîn:
Sultan Sahak: derketina Cewherê Xwedayî û rêberê Heft Hebûnan
Pîr Binyamîn: rêberê manewî, ango Pîrê hemû yarsaniyan, ku bi ferişteya mezin Cebraîl re yek tê dîtin
Pîr Mûsî: ferişteya tomarkirinê ku pêşî helbestên pîroz nivîsand, ku bi ferişteya mezin Mîkaîl re yek tê dîtin
Mistefa Dawan: bi ferişteya mezin Ezraîl re yek tê dîtin, ferişteya mirin û guherînê
Baba Yadgar: kesayetiyeke pîroz û hezkirî ya bîra xwedayî, ku li ziyareta xwe ya çiyayî tê rêzgirtin
Xatûna Rezbar: yekane jina di nav Heft Hebûnan de, diya Sultan Sahak
Dawud: bi kurdî wek Delîl, ango rêber, tê naskirin û bi muzîka pîroz ve girêdayî ye
Di nav wan de, Xatûna Rezbar wek yekane hebûna jin a Heft Hebûnan û diya Sultan Sahak cihekî taybet digire. Baba Yadgar jî wek kesayetiya pîroz a ku ziyareta wî ya çiyayî hê jî cihekî mezin ê ziyaretê ye tê hezkirin. Nav û rolên tam dikarin ji herêmekê heta herêmeke din biguherin; ev jî bi oleke ku bi sedsalan di kevneşopiya devkî de hatiye hilgirtin re guncaw e.
Heft Hebûn di Serdeman de
Heft Ten bi demeke yekane ve girêdayî nînin. Baweriya yarsanî dîroka pîroz dabeşî serdemên mezin, ango dewreyan, dike û dibêje ku di her yekê de Rêberê xwedayî û endamên din ên Heft Hebûnan vedigerin û teşeyên nû yên mirovan digirin. Heman cewherên xwedayî xuya dibin û dîsa xuya dibin, serdem li dû serdemê rêberiya mirovahiyê dikin.
Serdemên berê bi kesayetiyên wek Şah Xoşîn ve girêdayî ne. Tê bawerkirin ku serdema heyî bi hatina Sultan Sahak a li çiyayên Hewraman dest pê kiriye. Bi vî awayî Heft Ten tevahiya dîroka pîroz bi hev ve girê didin: heman Heft Hebûn di bin rûyên ku her tim diguherin de.
Ferişte, Hêman û Roj
Heft Hebûn bi awayên dewlemend bi rêkûpêkiya gerdûnê ve girêdayî ne. Çend ji wan bi ferişteyên mezin ên cîhana olên îbrahîmî re yek tên dîtin, di nav de Cebraîl, Mîkaîl û Ezraîl. Her yek bi kevneşopî bi rojeke hefteyê ve girêdayî ye. Hin vegotin endamên Heft Hebûnan bi çar hêman û çar demsalan ve jî girê didin, bi vî awayî afirandina cîhan û mirovahiyê di nav wan de tê parvekirin: ax û av, ba û agir, bihar û havîn, payîz û zivistan.
Ev têkiliyên hevber ji kevneşopiyekê heta ya din diguherin û ji zanîna batinî û hundirîn a olê ne. Ya wan a hevpar dîtina Heft Hebûnan wek hêzên ku xwedayî bi rêya wan dem, xweza û cîhana mirovan rêkûpêk dike ye.
Wekheviyên bi Êzidîtî û Zerdeştîtiyê re
Heft Ten xizmayetiyeke bêguman bi Heft Ferişteyên Êzidîtiyê re parve dikin, koma heftan a ku ji ronahiya Xwedê hatiye afirandin. Herwiha bi heft Emeşa Spenta, «Yên Nemir û Xêrker» ên Zerdeştîtiyê, re jî xizmayetiyê parve dikin. Her sê kevneşopî heft hebûnên pîroz di navenda gerdûnê de wek rêyên derbirîna Xwedayekî yekane bi cih dikin.
Ev wekhevî mîraseke îranî ya kevnar û hevpar nîşan didin ku di bin olên kurdî de ye. Lê Heft Ten bi taybetî yarsanî ne: navên wan, teşeyên laşî yên wan û cihê wan di Kelamê Serencam de tenê ji vê olê ne. Divê wekhevî wek xizmayetî bên dîtin, ji wekhevîtiya tam zêdetir.
Sembolîzm
Hejmara heft, li vir wek di gelek kevneşopiyan de, behsa temambûn û rêkûpêkiya gerdûnî dike. Di Heft Ten de, Xwedayê yekane dibe heft da ku biafirîne, birêve bibe û rêberiyê bike, di heman demê de yek dimîne. Ew pira navbera Xwedayekî veşartî û cîhana xuya ne.
Ew herwiha baweriya kûr a yarsanî derdibirin ku pîrozî dûr nîne, lê dîsa tê û nêz e: heman hebûnên xwedayî yên ku cîhan teşe kirine serdem li dû serdemê wek heval û rêber vedigerin wê. Yarsanîbûn, «hevalê Xwedê» bûn, jiyana di hevrêtiya Heft Hebûnan de ye.
Nîqaş û Têgihiştinên Çewt
Ma navên Heft Hebûnan sabît in? Bi tevahî na. Ji ber ku kevneşopiya yarsanî bi piranî devkî ye û li gor herêmê diguhere, nav, rol û heta endamtiya Heft Ten dikarin di navbera civak û çavkaniyan de cuda bin. Ya sabît avahî ye: heft hebûnên xwedayî ku derketina Cewherê Xwedayî rêberiya wan dike.
Ma Heft Ten heman Heft Ferişteyên Êzidî ne? Wekheviyên wan balkêş in û her du ji cîhaneke olî ya hevpar tên, lê ne yek in. Heft Ten navên xwe, nivîsara pîroz a xwe û cihê xwe di baweriya yarsanî de hene. Her du komên heftan ji du olên cuda, her çiqas xizm bin jî, ne.
Mijarên Têkildar
Sultan Sahak: rêberê Heft Ten û damezrînerê Yarsanîtiyê
Baba Yadgar: yek ji Heft Hebûnan û ziyareteke mezin a yarsanî
Heft Ferişteyên Êzidîtiyê: koma heftan a êzidî ya xizm
Efsaneya afirandinê ya êzidî: vegotina afirandina gerdûnê ya kurdî ya bi durrê, ku wekhev e
Xatûna Rezbar: yekane hebûna jin a Heft Hebûnan
Kelamê Serencam: nivîsara pîroz a yarsanî ku çîroka wan diparêze
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Heft Ten çi ne?
Heft Ten, ango «Heft Kes», heft hebûnên pîroz ên ola yarsanî (Ehlê Heq) ne: hebûnên xwedayî ku Xwedê ji bo birêvebirina cîhanê afirandine û di her serdemê de di teşeyê mirovan de peyda dibin. Di serdema heyî de ew Sultan Sahak û şeş hevalên wî ne.
Heft endam kî ne?
Di serdema heyî de bi gelemperî wek Sultan Sahak, Pîr Binyamîn, Pîr Mûsî, Mistefa Dawan, Baba Yadgar, Xatûna Rezbar û Dawud tên dayîn, her çiqas nav û rol li gor herêmê biguherin jî.
Yekane jina di nav Heft Ten de kî ye?
Xatûna Rezbar, ku wek diya Sultan Sahak jî tê rêzgirtin. Ew yekane hebûna jin a di nav Heft Hebûnan de ye.
Têkiliya Heft Ten bi afirandinê re çi ye?
Di efsaneya afirandinê ya yarsanî de, Xwedê piştî Durra seretayî Heft Ten afirandin û berpirsiyariya cîhanê sparte wan. Dema Xwedê û Heft Hebûn kom bûn û qurbanek hat kirin, Durr teqiya û cîhan hat afirandin.
Ma Heft Ten heman Heft Ferişteyên Êzidî ne?
Wekheviyên wan nêz in û mîraseke kevnar parve dikin, lê cuda ne. Her yek ji ola xwe ye û nav û nivîsarên pîroz ên xwe hene; wekhevî xizmayetî ye, ne yekbûn.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Mîrasa Nivîsarên Olî ya Yarsan (Ehlê Heq) — Oral Tradition (Kreyenbroek)
Ehlê Heq — Encyclopaedia Iranica