Destpêk
Faranak yek ji dayikên mezin ên Şahnameyê, Pirtûka Padîşahên Farisî, ye: dayika wêrek û dilsoz a leheng Ferîdûn. Wê kurê xwe yê pitik ji zordar Dehaq rizgar kir û bi vî awayî rizgarkerê ku dê rojekê padîşahê maran hilweşîne û cîhanê azad bike parast.
Gava zordar Dehaq, ku bi xewnekê hatibû hişyarkirin ku zarokek bi navê Ferîdûn dê hilweşîna wî pêk bîne, hewl da pitikê bikuje, wêrekî û dilsoziya Faranak kurê wê rizgar kir. Piştî ku kesên di xizmeta Dehaq de mêrê wê Abtîn kuştin, Faranak zarok veşart, ew spart parêzvanê çêleka ecêb Bermaye ya ku şîrê wê ew mezin dikir, û di dawiyê de bi wî re ber bi ewlehiya Çiyayê Elborz ve reviya. Kevneşopî eşkere dike ku bêyî wê, Ferîdûn qet nedikarî bijiya da cîhanê ji zordar azad bike.
Faranak jî, wek hemû kesayetiyên Pirtûka Padîşahan, di mîrata destanî û mîtolojîk a hevpar a gelên Îranî de cih digire; kevneşopiyeke ku Kurd bi Faris, Lur û gelên din ên cîhana Îranî re parve dikin. Bi nasîna Faranak em rastî yek ji dayikên mezin û pesindar ên destanê tên: jina wêrek a ku dilsozî û wêrekiya wê lehengê pitik rizgar kir û bi vî awayî rizgariya mezin ji zordariya Dehaq mimkin kir.
Naverok
Faranak Kî Ye?
Faranak jineke ji malbateke birûmet a Şahnameyê ye, hevjîna Abtîn û dayika lehengê mezin Ferîdûn, rizgarkerê ku dê zordarê bi maran Dehaq hilweşîne. Ew herî zêde bi wêrekî û dilsoziya xwe di rizgarkirina kurê xwe yê pitik ji zordar de tê bîranîn. Zordar bi xewnekê hatibû hişyarkirin ku zarokek bi navê Ferîdûn dê hilweşîna wî pêk bîne û hewl dida kurikê bikuje. Piştî ku kesên di xizmeta Dehaq de mêrê wê Abtîn kuştin, Faranak pitik veşart, ew spart parêzvanê çêleka ecêb Bermaye ya ku şîrê wê ew mezin dikir, û di dawiyê de bi wî re ber bi ewlehiya Çiyayê Elborz ve reviya, ku ew li wir hat mezin kirin. Gava Ferîdûn gihîşt temenê mezinbûnê, Faranak bû ku rehên wî yên rast û qedera bavê wî jê re eşkere kir û ew xist rêya hilweşandina zordar. Ew yek ji dayikên mezin ên destanê ye: jina wêrek a ku dilsoziya wê leheng parast û rizgariya cîhanê mimkin kir.
Hevjîna Abtîn
Di serdema reş a zordariya Dehaq de, Faranak hevjîna Abtîn, zilamekî birûmet ji rêza ku ji padîşahên kevnar dihat, bû. Abtîn di kevneşopiyê de ji neviyên rêza padîşahî ya Cemşîd bû û ji ber vê yekê xwedî xwîna birûmet û padîşahî bû; herçiqas di bin padîşahiya zordar a padîşahê maran de bi veşartî an di xeterê de dijî.
Faranak, wek hevjîna Abtînê birûmet, endamê malbateke bi rehên bilind û kevnar bû; rêza ku rizgarker Ferîdûn dê jê derkeve. Lê serdema reş a Dehaq ji bo malbateke wisa demeke bi xeter bû. Zordar ji pêşbîniya hilweşîna xwe ditirsiya û li kesên ku dikaribûn padîşahiya wî tehdîd bikin digeriya û wan dikuşt. Kesên di xizmeta zordar de Abtîn, mêrê Faranak û bavê Ferîdûn, girtin û kuştin; di kevneşopiyê de mêjiyê wî dan xwarina marên ku ji ser milên Dehaq şîn dibûn. Mirina Abtîn Faranak hişt jineke bê mêr bi kurekî pitik di demeke bi xetereke mezin de; zordar li kuştina zarok digeriya. Kiryarên mezin ên wêrekî û dilsoziya Faranak ji vê rewşa bi xeter derdikevin: hevjîna zilamekî birûmet ê hatî kuştin, tenê ligel pitikê ku qedera wî hilweşandina zordar bû. Payeya wê wek hevjîna Abtîn û dayika zarokê di xeterê de zemîna parastina lehengî ya kurê wê çêdike; dilsoziya ku dê rizgarkerê paşerojê di xetera herî reş de biparêze. Faranak wek hevjîna Abtîn a bê mêr mayî, tenê ligel pitik Ferîdûn di siya zordar de, digihîje rola xwe ya mezin di çîrokê de.
Xalên Sereke
Faranak dayika wêrek û dilsoz a leheng Ferîdûn e.
Ew hevjîna Abtînê birûmet bû, ku zordar Dehaq kuşt.
Wê kurê xwe yê pitik ji Dehaq, ku li kuştina zarok digeriya, rizgar kir.
Wê pitik spart parêzvanê çêleka ecêb Bermaye.
Ew bi wî re ber bi ewlehiya Çiyayê Elborz ve reviya, ku ew li wir hat mezin kirin.
Wê rehên Ferîdûn jê re eşkere kirin û ew xist rêya wî.
Agahiyên Kurt
Nav: Faranak
Rol: Dayika Ferîdûn; parêzvana lehengê pitik
Mêr: Abtîn, ku Dehaq kuşt
Kur: Ferîdûn, rizgarkerê cîhanê
Kiryara mezin: Rizgarkirina pitik Ferîdûn ji zordar
Çêleka ecêb: Bermaye, ya ku şîrê wê zarok mezin dikir
Cihê penaberiyê: Çiyayê Elborz
Girîngî: Parastina lehengê ku cîhan azad kir
Taybetmendî: Wêrekî, dilsozî, hezkirina dayikê
Mîrat: Kevneşopiya destanî ya Îranî ya hevpar
Tehdîda Zordar
Xetera ku Faranak rastî wê hat ji tirsa zordar Dehaq derket. Di kevneşopiyê de, xewnek û şîrovekarên wî ew hişyar kirin ku zarokek bi navê Ferîdûn dê rojekê rabe, wî hilweşîne û girê bide. Zordar ji vê pêşbîniyê tirsiyabû û hewl da zarok bibîne û bikuje, beriya ku ew mezin bibe û wê pêk bîne.
Xewna Dehaq, ku tê de wî dît şervanekî ciwan bi gurzekî bi serê ga ew hilweşand, û şîroveya ku Ferîdûn wek wêrankerê wî yê di qederê de nav kir, zordar xist lêgerîna zarok da wî bikuje. Ev di mît û efsaneyê de nimûneyeke naskirî û bi hêz e: zordarê ku tê hişyarkirin ku zarokekî hîn negihîştî dê wî hilweşîne, hewl dide pitikê bikuje, lê tê astengkirin; gelek caran bi wêrekiya kesên ku zarok diparêzin. Di serpêhatiya Ferîdûn de, tehdîda zordar û biryardariya wî ya dîtin û kuştina pitikê ku qedera wî hilweşandina wî ye, xetera ku Faranak divê kurê xwe jê rizgar bike çêdike. Kesên di xizmeta Dehaq de li zarok digeriyan û xeter rast û kujer bû; zordar berê bavê zarok Abtîn kuştibû. Ji ber vê yekê, tehdîda zordar ew xeter e ku wêrekî û dilsoziya Faranak li dijî wê radiwestin; xetera kujer a ku ew divê lehengê pitik jê biparêze. Tirsa zordar û lêgerîna wî ya zarok zemîna kiryarên mezin ên parastinê yên Faranak çêdikin: tekoşîna dayikê da kurê xwe ji desthilata padîşahê xerab ê ku li kuştina wî digere rizgar bike.
Veşartina Zarok
Faranak ji bo rizgarkirina kurê xwe yê pitik ji zordar Dehaq zarok veşart û li rêyekê geriya da wî bi ewlehî biparêze û xwarinê bide wî. Di kevneşopiyê de, wê pitik Ferîdûn bir çêregehekê ku çêlekeke ecêb bi navê Bermaye lê hebû. Wê zarok spart parêzvanê çêlekê û xwest ku ew bi şîrê wê bê mezin kirin.
Çêleka ecêb Bermaye, ku carinan jê re Pormaye jî tê gotin, heywaneke ecêb a kevneşopiyê bû. Tê vegotin ku çermê wê bi gelek rengan bû û şîrê wê pitik Ferîdûn di veşartina wî de mezin dikir. Demekê zarok di çêregehê de bi ewlehî dihat parastin û xwarin didanê, ji kesên di xizmeta zordar de veşartî. Lê xeter neborîbû, ji ber ku lêgerîna Dehaq didomî. Di kevneşopiyê de, zordar di dawiyê de cihê veşartinê dît; herçiqas Faranak berê bi zarok re reviyabû, zordar di hêrsê de çêleka ecêb Bermaye kuşt û cih wêran kir. Veşartina zarok û mezinkirina wî bi şîrê çêleka ecêb beşeke çîrokê ya nayê jibîrkirin e: rêya ku Faranak kurê xwe di pitiktiyê de parast, tevî ku lêgerîna zordar her ku diçû nêzîktir dibû. Bi taybetî, beşa çêleka ecêb yek ji hêmanên ecêb ên serpêhatiya parastina Ferîdûn e. Veşartina zarok ji aliyê Faranak û mezinkirina wî bi şîrê çêleka Bermaye qonaxa yekem a karê mezin ê wê yê rizgarkirina kurê wê ye. Ev parastina dilsoz lehengê pitik di xetera kujer a lêgerîna zordar de zindî hişt, heta ku ew neçar bû bi wî re bo penabergeheke hê ewletir bireve.
Rev Bo Çiyayê Elborz
Gava xeter pir mezin bû û lêgerîna zordar nêzîk bû, Faranak bi kurê xwe Ferîdûn re ber bi ewlehiya Çiyayê Elborz ve reviya, çiyayê efsanewî. Li wir zarok dikaribû dûr ji destê Dehaq bi ewlehî bê mezin kirin.
Di kevneşopiyê de, gava cihê veşartinê yê li cem çêleka ecêb êdî ne ewle bû, Faranak zarokê xwe girt û bi wî re bo Çiyayê Elborz reviya, çiyayê mezin û efsanewî. Li wir wê kurik spart zahidekî perhêzgar an zilamekî pîroz ê ku li wir dijî, da ew bi ewlehî û nepenî bê mezin kirin. Li wir, li çiya, pir dûr ji destê zordar, Ferîdûn mezin bû, xwarin û hînkirin digirt, heta ku gihîşt temenê mezinbûnê. Rev bo Çiyayê Elborz lûtkeya karê Faranak ê rizgarkirina kurê wê ye: birina zarok bo cihekî bi ewlehiya rast, ku ew li wir dûr ji desthilata zordar dikaribû bibe zilamekî mezin. Çiyayê efsanewî, cihê penaberî û pîrozahiyê di kevneşopiyê de, bû penabergeha ku rizgarkerê paşerojê li wir hat mezin kirin. Ji ber vê yekê, rev bo Çiyayê Elborz kiryara mezin a parastinê ya ku Faranak bi wê lehengê pitik rizgar kir temam dike. Wê ew ji xeterekê bo xetereke din bir heta ku ewle bû û misoger kir ku zarokê ku qedera wî hilweşandina zordar bû dê bijî da qedera xwe pêk bîne. Faranak bi vê revê ya dilsoz û wêrek û veşartin û parastina beriya wê Ferîdûn parast, û bi vî awayî rizgariya cîhanê ji zordariya Dehaq mimkin kir.
Eşkerekirina Qedera Wî
Gava Ferîdûn li Çiyayê Elborz bû ciwanekî gihîştî, Faranak bû ku rastiya rehên wî û qedera bavê wî jê re eşkere kir û ew xist rêya hilweşandina zordar Dehaq.
Di kevneşopiyê de, gava Ferîdûn gihîşt temenê mezinbûnê, wî ji dayika xwe li ser bavê xwe yê rast û rehên xwe pirsî. Faranak rastî jê re got: ku ew ji nesleke birûmet û padîşahî bû, ku zordar Dehaq bavê wî Abtîn kuştibû û ku hovîtiya padîşahê maran li cîhanê zordarî dikir. Gava Ferîdûn rastiya rehên xwe û qedera bavê xwe zanî, biryardariya hilweşandina zordar û heyfahildana neheqiyên li malbata wî û cîhanê hatine kirin wî dagirt. Di kevneşopiyê de, Faranak piştî gotina rastiyê ji kurê xwe re, herwiha bi zanabûn û hişyariya dayikekê şîret da wî. Wê ew teşwîqî sebrê kir, di heman demê de tiştê ku ew divê bizane eşkere kir. Eşkerekirina qedera wî beşa dawî ya rola mezin a Faranak di çîrokê de ye. Wê kurê xwe di pitiktî û zaroktiya wî de parastibû; niha bi gotina rastiya ku ew kî bû û çi hatibû kirin, ew xist rêya wî. Ev eşkerekirin Ferîdûn ji ciwanekî bi veşartî hatî mezin kirin vediguhere lehengekî biryardar ê ku qedera xwe pêk bîne: rizgarkerê ku dê Dehaq hilweşîne. Ji ber vê yekê, eşkerekirina qedera wî ji aliyê Faranak ve pireke di navbera parastina wê ya zarok û kiryarên wî yên mezin wek zilamekî gihîştî de ye. Ev diyariya dawî ya dayikê ji kurê xwe re ye: rastiya ku ew xist rêya azadkirina cîhanê.
Sembolîzm û Wate
Faranak berî her tiştî wêrekî û dilsoziya dayikê di xwe de dihewîne: hezkirin û mêrxasiya dayikekê ku zarokê xwe ji hemû xeteran rizgar dike. Wek jina ku pitik Ferîdûn ji zordar Dehaq parast, ew veşart, xwarin da wî û bi wî re bo ewlehiyê reviya, ew dilsoziya parêzkar a dayikê nîşan dide; wêrekiya ku ji bo rizgarkirina zarok xwe davêje hemû xeteran.
Faranak herwiha rola jinê ya bingehîn, lê gelek caran bê pesin mayî, di çîroka lehengî de di xwe de dihewîne. Bê wêrekî û dilsoziya wê, leheng Ferîdûn qet nedikarî bijiya da cîhanê azad bike; rizgariya mezin di bingeha xwe de bi wêrekiya dayika ku zarok rizgar kir ve girêdayî ye. Di vê yekê de, Faranak rastiya ku kiryarên lehengan li ser wêrekiya gelek caran veşartî ya kesên ku wan diparêzin û mezin dikin ava dibin nîşan dide. Wek kesê ku qedera Ferîdûn jê re eşkere kir, ew herwiha rola kesê ku leheng dixe rêya wî di xwe de dihewîne; kesê ku rastiya ku biryardariya leheng radike dide wî. Di hemû van de, Faranak kesayetiyeke bi girîngiyeke rast û balkêşiyeke mezin e. Ew wêrekî û dilsoziya dayikê, rola bingehîn a jinê di çîroka lehengî de û kesê ku leheng dixe rêya wî di xwe de dihewîne. Ew yek ji dayikên mezin û pesindar ên destanê ye: jina wêrek a ku hezkirin û wêrekiya wê rizgarker parast û bi vî awayî azadkirina cîhanê ji zordariya Dehaq mimkin kir.
Faranak û Kurd
Faranak jî, wek hemû kesayetiyên Şahnameyê, di mîrata destanî û mîtolojîk a hevpar a gelên Îranî de cih digire; kevneşopiyeke ku Kurd bi Faris, Lur û gelên din ên cîhana Îranî re parve dikin. Serpêhatiya mezin a Dehaq û Ferîdûn, ku Faranak tê de wek dayika leheng cih digire, beşeke mîrata hevpar a van gelan e.
Serpêhatiya Dehaq û Ferîdûn a ku Faranak tê de cih digire di kevneşopiya Kurdî de dengvedaneke taybet heye. Hilweşandina zordar Dehaq bi rabûna gel, ku bi hesinkar Kawa ve tê girêdan û di Newrozê de tê pîrozkirin, bi taybetî li ber dilê Kurdan e. Faranak, wek dayika ku leheng Ferîdûn, kesê ku dê vê rizgariyê pêk bîne, parast, di vê serpêhatiya hezkirî de cih digire. Lê têgihiştina Faranak bi xwe û destana firehtir a ku ew tê de derdikeve wek beşeke mîrata Îranî ya hevpar, li şûna kesayetiyeke tenê Kurdî, rast û durust e. Kesayetî û serpêhatiyên Şahnameyê mîrata hevpar a hemû gelên Îranî ne. Kurd, wek gelekî Îranî, vê mîrata fireh a ku Faranak beşeke wê ye parve dikin. Di heman demê de, serpêhatiya firehtir a hilweşîna Dehaq bi têkiliya wê ya bi Newrozê re cihekî taybet di kevneşopiya Kurdî de digire. Ji ber vê yekê, gava em Faranak pêşkêş dikin, em kesayetiyeke mîrata Îranî ya hevpar pêşkêş dikin ku Kurd, wek gelekî Îranî, ligel cîranên xwe mîrasgirên wê ne.
Nîqaş û Têgihiştinên Şaş
Çêleka ecêb Bermaye çi bû? Di kevneşopiyê de, Bermaye, ku carinan jê re Pormaye jî tê gotin, çêlekeke ecêb bû ku şîrê wê pitik Ferîdûn di veşartina wî de mezin dikir. Tê vegotin ku çermê wê bi gelek rengan bû. Faranak zarokê xwe demekê li çêregehê spart vê çêlekê da ew bi ewlehî bê mezin kirin. Gava zordar Dehaq dû re cihê veşartinê dît, wî di hêrsê de çêleka ecêb kuşt, herçiqas Faranak berê bi zarok re reviyabû. Çêleka ecêb yek ji hêmanên ecêb ên serpêhatiya parastina Ferîdûn e. Ji bo bîranîna wê, Ferîdûn dû re gurzê xwe yê navdar bi şêweyê serê ga an çêlekê da çêkirin.
Faranak ji bo serpêhatiya Ferîdûn çiqas girîng e? Faranak ji bo çîrokê bingehîn e, ji ber ku bê wêrekî û dilsoziya wê, leheng Ferîdûn qet nedikarî bijiya da zordar hilweşîne. Wê pitik ji lêgerîna zordar rizgar kir, ew veşart, ew da mezin kirin, bi wî re bo ewlehiyê reviya û ew heta gihîşt temenê mezinbûnê mezin kir. Wê herwiha qedera wî jê re eşkere kir. Tevahiya rizgariya mezin a cîhanê ji Dehaq di bingeha xwe de li ser wêrekiya Faranak di parastina zarok de ava dibe; roleke bingehîn ku gelek caran ji kiryarên leheng bi xwe kêmtir tê pesindan.
Faranak kesayetiyeke bi taybetî Kurdî ye? Na; ew jî, wek hemû kesayetiyên Şahnameyê, di mîrata destanî ya hevpar a gelên Îranî de cih digire; kevneşopiyeke ku Kurd bi Faris, Lur û gelên din ên cîhana Îranî re parve dikin. Ew kesayetiyeke tenê Kurdî nîne. Lê serpêhatiya firehtir a hilweşîna Dehaq a ku ew wek dayika leheng tê de cih digire, bi têkiliya wê ya bi Newrozê re cihekî taybet di kevneşopiya Kurdî de digire. Kurd, wek gelekî Îranî, vê mîrata fireh a ku Faranak beşeke wê ye ligel cîranên xwe parve dikin.
Mijarên Têkildar
Ferîdûn: kurê leheng ê ku Faranak rizgar kir û mezin kir
Dehaq: zordarê ku Faranak zarokê xwe jê rizgar kir
Kawayê Hesinkar: kesê ku gel ji bo Ferîdûn li dijî Dehaq rabûnd
Cemşîd: padîşahê kevnar ê rêza ku Abtîn jê derket
Ernewaz û Şehrnaz: şahzadeyên ku kurê Faranak, Ferîdûn, azad kirin
Îrec: neviyekî Faranak, kurê Ferîdûn
Newroz: cejna bi hilweşandina Dehaq ve girêdayî
Şahname: Pirtûka Padîşahên Farisî, destana mezin a Îranê
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Faranak di Şahnameyê de kî ye?
Faranak jineke ji malbateke birûmet a Şahnameyê ye, hevjîna Abtîn û dayika lehengê mezin Ferîdûn, rizgarkerê ku dê zordarê bi maran Dehaq hilweşîne. Ew herî zêde bi wêrekî û dilsoziya xwe di rizgarkirina kurê xwe yê pitik ji zordar de tê bîranîn. Zordar hewl dida zarokê ku qedera wî hilweşandina wî bû bikuje. Wê pitik veşart, ew bi şîrê çêleka ecêb Bermaye da mezin kirin, bi wî re bo Çiyayê Elborz reviya û ew mezin kir. Dû re wê qedera wî jê re eşkere kir.
Faranak çawa Ferîdûn rizgar kir?
Faranak bi rêzeke kiryarên dilsoz û wêrek Ferîdûn rizgar kir. Piştî ku kesên di xizmeta Dehaq de mêrê wê Abtîn kuştin, wê pitik veşart û bir çêregehekê. Wê ew spart parêzvanê çêleka ecêb Bermaye ya ku şîrê wê ew mezin dikir. Gava lêgerîna zordar nêzîk bû, ew bi zarok re ber bi ewlehiya Çiyayê Elborz ve reviya. Li wir wê ew spart zahidekî perhêzgar da bi nepenî bê mezin kirin, dûr ji destê Dehaq.
Çêleka Bermaye çi bû?
Bermaye, ku carinan jê re Pormaye jî tê gotin, çêlekeke ecêb a kevneşopiyê bû ku şîrê wê pitik Ferîdûn di veşartina wî de mezin dikir. Tê vegotin ku çermê wê bi gelek rengan bû. Faranak zarokê xwe demekê spart parêzvanê vê çêlekê da ew bi ewlehî bê mezin kirin. Gava Dehaq dû re cihê veşartinê dît, wî di hêrsê de çêlek kuşt, herçiqas Faranak berê bi zarok re reviyabû. Ji bo bîranîna çêlekê, Ferîdûn dû re gurzê xwe bi şêweyê serê ga da çêkirin.
Çima Faranak girîng e?
Faranak girîng e ji ber ku bê wêrekî û dilsoziya wê, leheng Ferîdûn qet nedikarî bijiya da zordar Dehaq hilweşîne û cîhanê azad bike. Wê pitik ji lêgerîna zordar rizgar kir, ew parast û xwarin da wî, bi wî re bo ewlehiyê reviya, ew mezin kir û qedera wî jê re eşkere kir. Tevahiya rizgariya mezin a cîhanê di bingeha xwe de li ser wêrekiya wê di parastina zarok de ava dibe; roleke bingehîn di destanê de.
Faranak li ser rabirdûya Ferîdûn çi jê re got?
Gava Ferîdûn gihîşt temenê mezinbûnê û li ser rehên xwe pirsî, Faranak rastî eşkere kir: ku ew ji nesleke birûmet û padîşahî bû, ku zordar Dehaq bavê wî Abtîn kuştibû û ku hovîtiya padîşahê maran li cîhanê zordarî dikir. Ev eşkerekirin biryardariya hilweşandina zordar di dilê Ferîdûn de pêk anî. Faranak, piştî gotina rastiyê jê re, herwiha bi zanabûna dayikekê şîret da wî û ew teşwîqî sebrê kir, di heman demê de ew xist rêya wî.
Faranak kesayetiyeke Kurdî ye?
Faranak di mîrata destanî ya hevpar a gelên Îranî de cih digire; kevneşopiyeke ku Kurd bi Faris, Lur û gelên din ên cîhana Îranî re parve dikin. Ew kesayetiyeke tenê Kurdî nîne. Lê serpêhatiya firehtir a hilweşîna Dehaq a ku ew wek dayika leheng tê de cih digire, bi têkiliya wê ya bi Newrozê re cihekî taybet di kevneşopiya Kurdî de digire. Kurd, wek gelekî Îranî, vê mîrata fireh a ku Faranak beşeke wê ye ligel cîranên xwe parve dikin.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Ferîdûn - Encyclopaedia Iranica
Dehaq: Ravekirina Rehên Xerabiyê - The Markaz Review
Lîsteya jinên di Şahnameyê de - Wîkîpediya