Nêrîneke giştî
Ev blog kesayetiyên dîrokî yên Kurd ên girîng dikole ku beşdariyên wan qadên çandî, siyasî û civakî şekil dane. Ew rêberên wek Selaheddîn, Şêx Ubeydullah, Mustafa Barzanî, Leyla Zana û yên din bilêv dike û giraniyê dide rolên wan ên parêzvaniya maf, nasname û xweseriya Kurdan. Gotar her wiha girîngiya huner û edebiyata Kurdî di parastina çandê de û têkoşînên domdar ên ji bo naskirin û nûnertiyê di cîhana nûjen de nîqaş dike.
Naverok
1. Selaheddîn: Rêberê efsaneyî
2. Şêx Ubeydullah: Dengê şoreşger
3. Mustafa Barzanî: Bavê neteweperestiya Kurdî ya nûjen
4. Leyla Zana: Çalakvaneke îroyîn
5. Ebdurrehman Şerefkendî: Dengê dîplomasiyê
6. Aysel Tuğluk: Parêzvana jinan
7. Osman Ocalan: Teorîsyenê azadiya Kurdî
8. Kesayetiyên giştî yên Kurd di huner û edebiyatê de
- Selaheddîn kî ye û girîngiya wî di dîroka Kurdî de çi ye?
- Şêx Ubeydullah di xweseriya Kurdî de kîjan rol lîst?
- Çima Mustafa Barzanî wek bavê neteweperestiya Kurdî ya nûjen tê dîtin?
- Leyla Zana kîjan beşdarî ji bo mafên Kurdan kiriye?
- Aysel Tuğluk çawa bandor li rola jinan di tevgera Kurdî de kiriye?
Ev tevna dewlemend a dîroka Kurdî bi çîrokên rêberên wêrek, rewşenbîr û kesên xwedî dîtina pêşerojê yên ku li sehneya cîhanê şopeke jênabirî hiştine hatiye honandin. Kesayetiyên giştî yên Kurd tenê bandoreke girîng li civakên xwe nekirine; di mijarên cîhanî de jî rolên girîng lîstine û qadên çandî, siyasî û civakî şekil dane. Di vê nivîsa blogê de em ê hin ji kesayetiyên dîrokî yên Kurd ên herî girîng û beşdariyên wan ji cîhanê re bikolin. Ji şoreşgerên destpêkê heta çalakvanên îroyîn, ev kes li pêşiya tevgerên dîrokî yên Kurdî û dîplomasiyê bûne û çand û mîrata dewlemend a Kurdistanê ya hêjayî naskirinê nîşan dane.
Rehên nasnameya Kurdî
Berî ku em bikevin kesayetiyên yekane, têgihiştina çarçoveya beşdariyên wan bingehîn e. Kurd komeke etnîkî ya resen a herêmên çiyayî yên Kurdistanê ne, ku li ser Tirkiye, Îraq, Îran û Sûriye dirêj dibe. Paşxaneya wan a dîrokî bi împaratorî û neteweyên cuda re bi kûrahî girêdayî ye û bûye sedema nasnameyeke taybet a bi têkoşîn û berxwedêriyê hatiye şekildan.
Lêgerîna parastina çandî û xweseriya siyasî mijareke dubare ya dîroka Kurdî ye. Di dirêjahiya sedsalan de gelek kesayetiyên giştî yên Kurd derketine holê, bi xwestina parastina mîrata xwe û parêzvaniya mafên xwe hatine xurtkirin. Îro mîrasên wan berdewam îlhamê didin nifşên pêşerojê.
1. Selaheddîn: Rêberê efsaneyî
Yek ji kesayetiyên herî navdar ên dîroka Kurdî Selah el-Dîn Yûsif ibn Eyûb e, ku bi giştî wek Selaheddîn tê naskirin. Di 1137 de li Tikrîtê, Îraqa îroyîn, hat dinyayê û di dema Xaçperestan de navdar bû. Wek siltanê yekem ê Misir û Sûriyeyê û damezrînerê xanedana Eyûbî, destkeftiyên wî wek rêberekî leşkerî efsaneyî ne.
Selaheddîn bi taybetî bi kampanyaya xwe ya serketî ya li dijî Xaçperestan tê naskirin, bi taybetî vegerandina Qudsê di 1187 de. Ev bûyer navûdengê wî wek rêberekî yekgirtina hêzên Misilman xurt kir.
Ji jêhatîbûna leşkerî wêdetir, Selaheddîn nirxên merdanî û dilovaniyê nîşan da. Muameleya wî ya bi girtiyan re û rêzgirtina wî ji baweriya Xirîstiyan ji çandên cuda pesindayîn bi dest xist.
Mîrasa Selaheddîn dimîne, îlhamê dide rêber û parêzvanên aştiyê û girîngiya dîplomasî û yekîtiyê di demên aloz de bilêv dike.
2. Şêx Ubeydullah: Dengê şoreşger
Şêx Ubeydullah Nehrî, kesayetiyeke navdar a dawiya sedsala 19-an, di parêzvaniya xweseriya Kurdî de roleke girîng lîst. Di 1826 de li herêma Urmiyê (Îrana îroyîn) hat dinyayê; Şêx Ubeydullah di 1880 de serhildana Kurdan a li dijî desthilatdariya Osmanî bi rê ve bir, bi armanca avakirina neteweyeke Kurdî.
Ev serhildan yek ji tevgerên dîrokî û dîplomasiyê yên Kurdî yên girîng ên yekem bû, ku xwestina Kurdan a çarenûsa xwe diyarkirinê bilêv kir.
Tevî rûbirûbûna bi şertên pir dijwar re, hewldanên Şêx Ubeydullah bingeha tevgerên pêşerojê yên parêzvaniya maf û xweseriya Kurdan danîn.
Mîrasa wî têgihiştinê li têkoşînên demdirêj ên gelê Kurd di şerê wî yê ji bo naskirin û serxwebûnê de pêşkêş dike.
3. Mustafa Barzanî: Bavê neteweperestiya Kurdî ya nûjen
Mustafa Barzanî wek bavê neteweperestiya Kurdî ya nûjen tê rêzgirtin. Di 1903 de li herêma Barzan a Îraqê hat dinyayê û di nîveka sedsala 20-an de wek dengê gelê Kurd derket holê. Rêberiya wî bi çend dehsalan dirêj bû û bi lêgerîna bêrawestan a maf û xweseriya Kurdan dihat nasîn.
Barzanî di 1946 de Partiya Demokrat a Kurdistanê (KDP) damezrand, ku di pêşxistina nasname û xwestekên siyasî yên Kurdî de roleke sereke lîst.
Di dirêjahiya jiyana xwe de wî gelek serhildan li dijî hikûmetên Îraqê bi rê ve bir, ji bo çarenûsa xwe diyarkirin û parastina çand û mîrata Kurdistanê şer kir.
Mîrasa wî îro jî bandor li siyaset û nasnameya Kurdî dike û ji bo gelek Kurdan çavkaniyeke serbilindiyê ye.
4. Leyla Zana: Çalakvaneke îroyîn
Di demên îroyîn de Leyla Zana wek dengê bihêz ê mafên Kurdan û sembola berxwedana li dijî zordariyê derket holê. Di 1961 de li Tirkiyeyê hat dinyayê; ew kesayetiyeke siyasî ya navdar û parêzvana mafên mirovan e.
Di parlamentoya Tirkiyeyê ya 1991 de Zana bû jina Kurd a yekem a hat hilbijartin, astengî şikandin û nûnertî ji bo civaka xwe peyda kir.
Ew bi domdarî li dijî zordariya siyasî axiviye û piştgiriya danûstandinên aştiyê yên di navbera dewleta Tirkiyeyê û Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) de kiriye.
Çalakvaniya wêrek a Zana naskirina navneteweyî ji wê re bi dest xistiye û rewşa dijwar a Kurdan li Tirkiyeyê û têkoşîna wekheviyê eşkere kiriye.
5. Ebdurrehman Şerefkendî: Dengê dîplomasiyê
Ebdurrehman Şerefkendî, ku wek Şahê Kurdan jî tê naskirin, di pêşxistina têkiliyên dîplomatîk ên di navbera rêberên Kurd û civakên navneteweyî de girîng bû. Ew di destpêka sedsala 20-an de hat dinyayê û di avakirina mafên Kurdan li asta cîhanî de bû kesayetiyeke sereke.
Beşdariya Şerefkendî ya di destpêşxeriyên salên 1970-an ên yekgirtina fraksiyonên cuda yên Kurdî de girîngiya tevgerên dîrokî yên Kurdî û dîplomasiyê bilêv kir.
Bi hewldanên xwe re wî têkilî bi hevalbendên cîhanî re ava kir û hişyarî li ser têkoşîna Kurdan a ji bo xweserî û naskirinê zêde kir.
Karê wî gengaziya kesayetiyên giştî yên Kurd ji bo avakirina hevalbendiyên ku berjewendiyên gelê xwe li sehneya cîhanî pêş dixin nîşan dide.
6. Aysel Tuğluk: Parêzvana jinan
Aysel Tuğluk kesayetiyeke îroyîn a îlhamdayî ye ku jiyana xwe ji bo parêzvaniya mafên Kurdan veqetandiye, bi taybetî giraniyê dide jinan. Di 1967 de li Tirkiyeyê hat dinyayê; ew parêzer û siyasetmedareke ku niha wek endama parlamentoya Tirkiyeyê xizmet dike ye.
Di dirêjahiya kariyera xwe de Tuğluk parêzvaneke bihêz a wekheviya zayendî di nav tevgera Kurdî de bûye û rola girîng a jinan di çand û mîrata Kurdistanê de bilêv kiriye.
Çalakvaniya wê baldariyê kişandiye ser mijarên wek tundiya li dijî jinan û girîngiya beşdariya wan di pêvajoyên biryardanê de.
Beşdariyên Aysel Tuğluk îlhamê dane gelek jinên li Kurdistanê û wan teşwîq kirine ku di siyaset û civakê de roleke çalak bigirin.
7. Osman Ocalan: Teorîsyenê azadiya Kurdî
Osman Ocalan ne tenê kesayetiyeke siyasî ye, lê fikirvan û nivîskarekî pirberhem ê tevgera azadiya Kurdî jî ye. Ew bi beşdariyên xwe yên di çarçoveyên teorîk ên ku neteweperestî û xweseriya Kurdî bi rê ve dibin de tê naskirin.
Bi giranîdana edaleta civakî û prensîbên ekolojîk, nivîsên Ocalan bandor li gelek nîqaşên heyî yên li ser kesayetiyên dîrokî yên Kurd û dîtinên wan ên pêşerojê kirine.
Fikrên wî yên li ser demokrasî û pirrengiyê têgihiştinê li tevliheviyên mijara Kurdî pêşkêş dikin û ji bo her gotara li ser dîroka Kurdî bingehîn in.
8. Kesayetiyên giştî yên Kurd di huner û edebiyatê de
Her çend qada siyasî gelek kesayetiyên girîng ên Kurd derxistiye holê, huner jî bi afirînerên bibandor pêş ketiye. Nivîskar, muzîkjen û hunermend bi mezinahî beşdarî çand û mîrata Kurdistanê bûne û bi karên xwe dîrok û têkoşînên gelê Kurd parastine.
Mînak, helbestvana Rojîn, ku bi helbestên xwe yên dilêş tê naskirin, qada hestî ya nasnameya Kurdî bi hestên nûjen ve girê daye.
Muzîkjenên Kurd, wek Elî Ekber Moradî, eleqeya bi stran û melodiyên kevneşopî re ji nû ve zindî kirine û wek parêzvanên mîrasa muzîkî ya Kurdistanê xebitîne.
Ev hunermend girîngiya çandê wek şêweyeke berxwedan û berxwedêriyê bilêv dikin û vegotina dîroka Kurdî bêtir dewlemend dikin.
Rêwîtiya li pêş
Çîrokên van kesayetiyên Kurd ên berbiçav giyanê domdar û berxwedêriya gelê Kurd tînin bîra me. Dema em beşdariyên wan pîroz dikin û berdewam kûrahiyên dîroka Kurdî dikolin, her ku diçe zelaltir dibe ku şerê ji bo naskirin, maf û nûnertiyê li pêşiyê dimîne.
Dema em li pêşerojê dinêrin, naskirina têkoşîn û destkeftiyên domdar ên kesayetiyên giştî yên Kurd li seranserê cîhanê girîng e. Çîrokên wan tenê mîrateke çandî ya dewlemend pîroz nakin, lê îlhamê didin tevgerên pêşerojê jî. Her yek ji van kesayetiyên bibandor di lêgerîna edalet û wekheviyê de wek çirayeke hêviyê dixebite.
Dema em rêzê li van kesan digirin, em hem xwîner hem rêberan vedixwînin ku li girîngiya parêzvanî, piştevaniyê û lêgerîna nermnebûyî ya pêşerojeke ronîtir ji bo hemû Kurdan bifikirin. Di dawiyê de mîrasên van kesayetiyên berbiçav tînin bîra me ku rêwîtiya ber bi çarenûsa xwe diyarkirin û parastina çandî ve berdewam pêş dikeve û rê li ber civakeke cîhanî ya dewlemendtir û berfirehtir vedike.
Pirsên pir tên kirin
Selaheddîn kî ye û girîngiya wî di dîroka Kurdî de çi ye?
Selaheddîn, ku di 1137 de bi navê Selah el-Dîn Yûsif ibn Eyûb hat dinyayê, wek rêberekî efsaneyî tê naskirin ku bû siltanê yekem ê Misir û Sûriyeyê. Ew bi serkeftinên xwe yên leşkerî di dema Xaçperestan de tê pîrozkirin, bi taybetî vegerandina Qudsê di 1187 de, û bi nirxên xwe yên merdanî û dilovaniyê tê pesindayîn.
Şêx Ubeydullah di xweseriya Kurdî de kîjan rol lîst?
Şêx Ubeydullah Nehrî, ku di 1826 de hat dinyayê, kesayetiyeke girîng a dawiya sedsala 19-an bû ku di 1880 de serhildaneke Kurdî li dijî desthilatdariya Osmanî bi rê ve bir, parêzvaniya xweseriya Kurdî kir û bingeha tevgerên pêşerojê yên çarenûsa xwe diyarkirinê danî.
Çima Mustafa Barzanî wek bavê neteweperestiya Kurdî ya nûjen tê dîtin?
Mustafa Barzanî, ku di 1903 de hat dinyayê, di 1946 de Partiya Demokrat a Kurdistanê damezrand û gelek serhildanên parêzvaniya maf û nasnameya Kurdan bi rê ve bir û bi giranî neteweperestî û serbilindiya Kurdî ya nûjen şekil da.
Leyla Zana kîjan beşdarî ji bo mafên Kurdan kiriye?
Leyla Zana, ku di 1961 de hat dinyayê, kesayetiyeke siyasî û çalakvaneke navdar e ku bû jina Kurd a yekem a hat hilbijartin bo parlamentoya Tirkiyeyê. Wê bi eşkere parêzvaniya mafên mirovan û danûstandinên aştiyê ji bo civaka Kurdî kiriye.
Aysel Tuğluk çawa bandor li rola jinan di tevgera Kurdî de kiriye?
Aysel Tuğluk, ku di 1967 de hat dinyayê, parêzer û siyasetmedareke ku parêzvaniya wekheviya zayendî di nav tevgera Kurdî de dike ye, rola girîng a jinan di civakê de bilêv dike û bandor li beşdariya wan di pêvajoyên biryardanê de dike.