پوختە
ئەم بلۆگە لە کەسایەتییە گرنگە مێژووییەکانی کورد دەکۆڵێتەوە کە بەشدارییەکانیان دیمەنی کولتووری و سیاسی و کۆمەڵایەتییان داڕشتووە. سەرنج دەخاتە سەر سەرکردەکانی وەک سەلاحەدین، شێخ عوبەیدوڵڵا، مستەفا بارزانی، لەیلا زانا و ئەوانی دیکە، و جەخت لە ڕۆڵیان لە داکۆکیکردن لە ماف و ناسنامە و خۆبەڕێوەبردنی کورد دەکاتەوە. وتارەکە هەروەها لە گرنگیی هونەر و ئەدەبی کوردی لە پاراستنی کولتوور و خەباتە بەردەوامەکان بۆ دانپێدانان و نوێنەرایەتی لە جیهانی نوێدا دەدوێت.
ناوەڕۆک
1. سەلاحەدین: سەرکردە ئەفسانەییەکە
2. شێخ عوبەیدوڵڵا: دەنگە شۆڕشگێڕەکە
3. مستەفا بارزانی: باوکی نەتەوەخوازیی نوێی کورد
4. لەیلا زانا: چالاکوانێکی هاوچەرخ
5. عەبدولڕەحمان شەرەفکەندی: دەنگی دیپلۆماسی
6. ئایسەل توغلوک: داکۆکیکاری ژنان
7. عوسمان ئۆجەلان: تیۆریستەکەی ڕزگاریی کورد
8. کەسایەتییە گشتییەکانی کورد لە هونەر و ئەدەبدا
- سەلاحەدین کێیە و گرنگییەکەی لە مێژووی کورددا چییە؟
- شێخ عوبەیدوڵڵا چ ڕۆڵێکی هەبوو لە خۆبەڕێوەبردنی کورد؟
- بۆچی مستەفا بارزانی بە باوکی نەتەوەخوازیی نوێی کورد دادەنرێت؟
- لەیلا زانا چ بەشدارییەکی لە مافەکانی کورددا کردووە؟
- ئایسەل توغلوک چۆن کاریگەریی لە ڕۆڵی ژنان لە بزووتنەوەی کورددا کردووە؟
ڕیشاڵە دەوڵەمەندەکەی مێژووی کورد بە چیرۆکی سەرکردە ئازاکان، ڕۆشنبیران و خاوەن ڕوانگە دووربینەکان چنراوە، کە شوێنەوارێکی ناسڕاوەیان لەسەر سەکۆی جیهان بەجێ هێشتووە. کەسایەتییە گشتییەکانی کورد تەنها کاریگەرییەکی بەرچاویان لە کۆمەڵگەکانی خۆیان نەکردووە، بەڵکو ڕۆڵی گرنگیان لە کاروباری جیهانیشدا گێڕاوە و دیمەنی کولتووری و سیاسی و کۆمەڵایەتییان داڕشتووە. لەم پۆستی بلۆگەدا، لە هەندێک لە گرنگترین کەسایەتییە مێژووییەکانی کورد و بەشدارییەکانیان بۆ جیهان دەکۆڵینەوە. لە شۆڕشگێڕە سەرەتاییەکانەوە تا چالاکوانە هاوچەرخەکان، ئەم کەسانە لە پێشەوەی بزووتنەوە مێژووییەکان و دیپلۆماسیی کورددا بوون، و کولتوور و میراتی دەوڵەمەندی کوردستانیان خستووەتە ڕوو کە شایستەی دانپێدانانە.
ڕەگەکانی ناسنامەی کورد
پێش ئەوەی لە کەسایەتییەکان بە تاک بە تاک ورد ببینەوە، پێویستە لە چوارچێوەی بەشدارییەکانیان تێبگەین. کورد گرووپێکی نەتەوەیی ڕەسەنی ناوچە چیاییەکانی کوردستانە، کە بەشێک لە تورکیا و عێراق و ئێران و سووریا دەگرێتەوە. پاشخانی مێژووییان بە قوڵی لەگەڵ ئیمپراتۆریەت و نەتەوە جیاوازەکاندا تێکەڵە، و ناسنامەیەکی تایبەتی لێ کەوتووەتەوە کە بە خەبات و خۆڕاگری داڕێژراوە.
هەوڵ بۆ پاراستنی کولتوور و خۆبەڕێوەبردنی سیاسی بابەتێکی دووبارەبووەوەی مێژووی کوردە. بە درێژایی سەدەکان، زۆر کەسایەتیی گشتیی کورد سەریان هەڵداوە، بە پاڵنەری ئارەزووی پاراستنی میرات و داکۆکیکردن لە مافەکانیان. ئەمڕۆ، میراتەکانیان هێشتا ئیلهام بە نەوەکانی داهاتوو دەبەخشن.
1. سەلاحەدین: سەرکردە ئەفسانەییەکە
یەکێک لە دیارترین کەسایەتییەکانی مێژووی کورد سەلاحەدین یوسف کوڕی ئەیووبە، کە بە گشتی بە سەلاحەدین ناسراوە. لە 1137 لە تکریت، لە عێراقی ئەمڕۆ، لەدایک بوو و لە کاتی جەنگەکانی خاچپەرستاندا ناوبانگی پەیدا کرد. وەک یەکەم سوڵتانی میسر و سووریا و دامەزرێنەری بنەماڵەی ئەیووبی، دەستکەوتەکانی وەک سەرکردەیەکی سەربازی ئەفسانەیین.
سەلاحەدین زیاتر بە هەڵمەتە سەرکەوتووەکەی دژ بە خاچپەرستان ناسراوە، بەتایبەتی گەڕاندنەوەی قودس لە 1187. ئەم ڕووداوە ناوبانگی وەک سەرکردەیەکی یەکخەری هێزە موسڵمانەکان پتەو کرد.
لە دەرەوەی توانا سەربازییەکان، سەلاحەدین نموونەی بەهاکانی جوانمێری و بەزەیی بوو. مامەڵەکردنی لەگەڵ دیلەکان و ڕێزگرتنی لە باوەڕی مەسیحی، ستایشی لە کولتوورە جیاوازەکاندا بۆی بەدەست هێنا.
میراتی سەلاحەدین بەردەوامە و ئیلهام بە سەرکردەکان و داکۆکیکارانی ئاشتی دەبەخشێت، و جەخت لە گرنگیی دیپلۆماسی و یەکگرتن لە کاتە ئاڵۆزەکاندا دەکاتەوە.
2. شێخ عوبەیدوڵڵا: دەنگە شۆڕشگێڕەکە
شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری، کەسایەتییەکی دیار لە کۆتایی سەدەی 19، ڕۆڵێکی چارەنووسساز لە داکۆکیکردن لە خۆبەڕێوەبردنی کورد گێڕا. لە 1826 لە ناوچەی ورمێ، لە ئێرانی ئەمڕۆ، لەدایک بوو و لە 1880 سەرکردایەتیی ڕاپەڕینی کوردی دژ بە دەسەڵاتی عوسمانی کرد، بە ئامانجی دامەزراندنی نەتەوەیەکی کوردی.
ئەم ڕاپەڕینە یەکێک لە یەکەم بزووتنەوە گرنگە مێژووییەکان و هەوڵە دیپلۆماسییەکانی کورد بوو، کە ئارەزووی کورد بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس دەخاتە ڕوو.
سەرەڕای ڕووبەڕووبوونەوەی هەلومەرجێکی زۆر نالەبار، هەوڵەکانی شێخ عوبەیدوڵڵا بناغەی بۆ بزووتنەوەکانی داهاتوو دانا کە داکۆکییان لە ماف و خۆبەڕێوەبردنی کورد دەکرد.
میراتەکەی ڕووناکی دەخاتە سەر ئەو خەباتە درێژخایەنانەی کە گەلی کورد لە هەوڵی دانپێدانان و سەربەخۆییدا ڕووبەڕوویان بووەتەوە.
3. مستەفا بارزانی: باوکی نەتەوەخوازیی نوێی کورد
مستەفا بارزانی وەک باوکی نەتەوەخوازیی نوێی کورد ڕێزی لێ دەگیرێت. لە 1903 لە ناوچەی بارزانی عێراق لەدایک بوو و لە ناوەڕاستی سەدەی 20 بوو بە دەنگێک بۆ گەلی کورد. سەرکردایەتییەکەی چەندین دەیەی گرتەوە و بە هەوڵێکی بێوچان بۆ ماف و خۆبەڕێوەبردنی کورد دیار بوو.
بارزانی لە 1946 پارتی دیموکراتی کوردستانی (KDP) دامەزراند، کە ڕۆڵێکی سەرەکی لە بەرەوپێشبردنی ناسنامە و خواستە سیاسییەکانی کورددا گێڕا.
بە درێژایی ژیانی، سەرکردایەتیی چەندین ڕاپەڕینی دژ بە حکوومەتە عێراقییەکان کرد و بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس و پاراستنی کولتوور و میراتی کوردستان خەباتی کرد.
میراتەکەی ئەمڕۆش بەردەوامە لە کاریگەری دانان لە سیاسەت و ناسنامەی کورد و بۆ زۆر کورد سەرچاوەی شانازییە.
4. لەیلا زانا: چالاکوانێکی هاوچەرخ
لە سەردەمی هاوچەرخدا، لەیلا زانا وەک دەنگێکی بەهێز بۆ مافەکانی کورد و هێمایەکی بەرەنگاربوونەوەی چەوساندنەوە سەری هەڵدا. لە 1961 لە تورکیا لەدایک بوو و کەسایەتییەکی دیاری سیاسی و داکۆکیکارێکی مافی مرۆڤە.
لە پەرلەمانی تورکیای 1991، زانا بوو بە یەکەم ژنی کورد کە هەڵبژێردرا، و بەربەستەکانی شکاند و نوێنەرایەتیی بۆ کۆمەڵگەکەی دابین کرد.
بە بەردەوامی دەنگی دژ بە سەرکوتی سیاسی هەڵبڕیوە و پشتگیریی دانوستانەکانی ئاشتیی لە نێوان دەوڵەتی تورکیا و پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK)دا کردووە.
چالاکیی ئازایانەی زانا دانپێدانانی نێودەوڵەتیی بۆی بەدەست هێناوە و بارودۆخی ناخۆشی کورد لە تورکیا و خەبات بۆ یەکسانیی خستووەتە ڕوو.
5. عەبدولڕەحمان شەرەفکەندی: دەنگی دیپلۆماسی
عەبدولڕەحمان شەرەفکەندی، کە هەروەها بە شای کورد ناسراوە، ڕۆڵێکی کاریگەر لە پەرەپێدانی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان لە نێوان سەرکردە کوردەکان و کۆمەڵگە نێودەوڵەتییەکاندا هەبوو. لە سەرەتای سەدەی 20 لەدایک بوو و بوو بە کەسایەتییەکی چارەنووسساز لە سەقامگیرکردنی مافەکانی کورد لە ئاستی جیهاندا.
بەشداریی شەرەفکەندی لە دەستپێشخەرییەکانی ساڵانی 1970 بۆ یەکخستنی لایەنە جیاوازەکانی کورد، گرنگیی بزووتنەوە مێژووییەکان و دیپلۆماسیی کوردی خستە ڕوو.
لە ڕێگەی هەوڵەکانییەوە پەیوەندیی لەگەڵ هاوپەیمانە جیهانییەکان دامەزراند و هۆشیاریی لەبارەی خەباتی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانان بەرز کردەوە.
کارەکەی نموونەیەکە لە توانای کەسایەتییە گشتییەکانی کورد بۆ دروستکردنی هاوپەیمانییەکان کە بەرژەوەندییەکانی گەلەکەیان لە سەکۆی جیهاندا بەرەوپێش دەبەن.
6. ئایسەل توغلوک: داکۆکیکاری ژنان
ئایسەل توغلوک کەسایەتییەکی هاوچەرخی ئیلهامبەخشە کە ژیانی خۆی بۆ داکۆکیکردن لە مافەکانی کورد تەرخان کردووە، بەتایبەتی بە سەرنجدان بە ژنان. لە 1967 لە تورکیا لەدایک بوو و پارێزەر و سیاسەتمەدارێکە کە ئێستا وەک ئەندامی پەرلەمانی تورکیا کار دەکات.
بە درێژایی ڕێڕەوی کاری، توغلوک داکۆکیکارێکی بەهێزی یەکسانیی ڕەگەزی لە ناو بزووتنەوەی کورددا بووە و ڕۆڵی چارەنووسسازی ژنان لە کولتوور و میراتی کوردستاندا خستووەتە ڕوو.
چالاکییەکەی سەرنجی بۆ بابەتەکانی وەک توندوتیژی دژ بە ژنان و گرنگیی بەشدارییان لە پرۆسەکانی بڕیاردان ڕاکێشاوە.
بەشدارییەکانی ئایسەل توغلوک ئیلهامیان بە ژنانی زۆری کوردستان بەخشیوە و هانی داون ڕۆڵێکی چالاک لە سیاسەت و کۆمەڵگەدا بگێڕن.
7. عوسمان ئۆجەلان: تیۆریستەکەی ڕزگاریی کورد
عوسمان ئۆجەلان تەنها کەسایەتییەکی سیاسی نییە، بەڵکو بیرمەند و نووسەرێکی بەرهەمزۆرە لەبارەی بزووتنەوەی ڕزگاریی کوردەوە. بە بەشدارییەکانی لە چوارچێوە تیۆرییەکاندا ناسراوە کە نەتەوەخوازی و خۆبەڕێوەبردنی کورد بەرەوپێش دەبەن.
نووسینەکانی ئۆجەلان، بە سەرنجدان بە دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و بنەما ئیکۆلۆژییەکان، کاریگەرییان لە زۆر گفتوگۆی ئێستای پەیوەندیدار بە کەسایەتییە مێژووییەکانی کورد و ڕوانگەکانیان بۆ داهاتوو کردووە.
بیرەکانی لەبارەی دیموکراسی و فرەییخوازییەوە، ڕووناکی دەخەنە سەر ئاڵۆزییەکانی پرسی کورد و بۆ هەر گفتوگۆیەک لەبارەی مێژووی کوردەوە پێویستن.
8. کەسایەتییە گشتییەکانی کورد لە هونەر و ئەدەبدا
هەرچەندە بواری سیاسی چەندین کەسایەتیی گرنگی کوردی پێگەیاندووە، هونەرەکانیش بە خوڵقێنەرە کاریگەرەکان گەشەیان کردووە. نووسەران و مۆسیقاژەنان و هونەرمەندان بەشدارییەکی گەورەیان لە کولتوور و میراتی کوردستاندا کردووە و لە ڕێگەی کارەکانیانەوە مێژوو و خەباتەکانی گەلی کوردیان پاراستووە.
بۆ نموونە، ڕۆژینی شاعیر، کە بە دێڕە بەهەستەکانی ناسراوە، دیمەنە هەستدارییەکانی ناسنامەی کوردی بە هەست و تێگەیشتنی نوێوە گرێ داوە.
مۆسیقاژەنە کوردەکانی وەک عەلی ئەکبەر مورادی سەرنجیان بۆ گۆرانی و ئاوازە نەریتییەکان نوێ کردووەتەوە و وەک پارێزەری میراتی مۆسیقای کوردستان کاریان کردووە.
ئەم هونەرمەندانە گرنگیی کولتوور وەک شێوەیەکی بەرەنگاربوونەوە و خۆڕاگری دەخەنە ڕوو و گێڕانەوەی مێژووی کورد زیاتر دەوڵەمەند دەکەن.
ڕێگای پێشەوە
چیرۆکی ئەم کەسایەتییە ناوازانەی کورد ڕۆحی بەردەوام و خۆڕاگریی گەلی کورد وەبیرمان دەهێنێتەوە. لە کاتێکدا بەشدارییەکانیان دەستایش دەکەین و بەردەوامین لە کۆڵینەوە لە قوڵاییەکانی مێژووی کورد، ڕۆژ بە ڕۆژ ڕوونتر دەبێتەوە کە خەبات بۆ دانپێدانان و ماف و نوێنەرایەتی هێشتا لە پێشەوەیە.
لە ڕوانین بۆ داهاتوودا، زۆر پێویستە دان بە خەبات و دەستکەوتە بەردەوامەکانی کەسایەتییە گشتییەکانی کورد لە سەرانسەری جیهاندا بنێین. چیرۆکەکانیان تەنها دەستایشی میراتێکی دەوڵەمەندی کولتووری ناکەن، بەڵکو ئیلهام بە بزووتنەوەکانی داهاتووش دەبەخشن. هەریەک لەم کەسایەتییە کاریگەرانە وەک چرایەکی هیوا لە هەوڵ بۆ دادپەروەری و یەکسانیدا ڕۆڵ دەگێڕێت.
کاتێک ڕێز لەم کەسانە دەگرین، خوێنەران و سەرکردەکانیش بانگهێشت دەکەین لە گرنگیی داکۆکیکردن و هاوپشتی و هەوڵی نەچەماوە بۆ داهاتوویەکی ڕووناکتر بۆ هەموو کورد ورد ببنەوە. لە کۆتاییدا، میراتی ئەم کەسایەتییە ناوازانە وەبیرمان دەهێنێتەوە کە ڕێگای مافی دیاریکردنی چارەنووس و پاراستنی کولتوور هێشتا بە گەشەوە بەردەوامە و بەرەو کۆمەڵگەیەکی جیهانیی دەوڵەمەندتر و گشتگیرتر دەبات.
پرسیار و وەڵام
سەلاحەدین کێیە و گرنگییەکەی لە مێژووی کورددا چییە؟
سەلاحەدین، کە لە 1137 بە ناوی سەلاحەدین یوسف کوڕی ئەیووب لەدایک بوو، بە سەرکردەیەکی ئەفسانەیی ناسراوە کە بوو بە یەکەم سوڵتانی میسر و سووریا. بە سەرکەوتنە سەربازییەکانی لە جەنگەکانی خاچپەرستاندا دەستایش دەکرێت، بەتایبەتی گەڕاندنەوەی قودس لە 1187، و بە بەهاکانی جوانمێری و بەزەیی ڕێزی لێ دەگیرێت.
شێخ عوبەیدوڵڵا چ ڕۆڵێکی لە خۆبەڕێوەبردنی کورددا گێڕا؟
شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری، لەدایکبووی 1826، کەسایەتییەکی چارەنووسساز لە کۆتایی سەدەی 19 بوو کە لە 1880 سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی کوردی دژ بە دەسەڵاتی عوسمانی کرد، و داکۆکیی لە خۆبەڕێوەبردنی کورد کرد و بناغەی بۆ بزووتنەوەکانی داهاتوو دانا کە داوای مافی دیاریکردنی چارەنووس دەکەن.
بۆچی مستەفا بارزانی بە باوکی نەتەوەخوازیی نوێی کورد دادەنرێت؟
مستەفا بارزانی، لەدایکبووی 1903، لە 1946 پارتی دیموکراتی کوردستانی دامەزراند و سەرکردایەتیی چەندین ڕاپەڕینی کرد کە داکۆکییان لە ماف و ناسنامەی کورد دەکرد، و بە شێوەیەکی بەرچاو نەتەوەخوازی و شانازیی نوێی کوردی داڕشت.
لەیلا زانا چ بەشدارییەکی لە مافەکانی کورددا کردووە؟
لەیلا زانا، لەدایکبووی 1961، کەسایەتییەکی دیاری سیاسی و چالاکوانێکە کە بوو بە یەکەم ژنی کورد هەڵبژێردراو بۆ پەرلەمانی تورکیا. بە ئاشکرا داکۆکیی لە مافی مرۆڤ و دانوستانەکانی ئاشتی بۆ کۆمەڵگەی کوردی کردووە.
ئایسەل توغلوک چۆن کاریگەریی لە ڕۆڵی ژنان لە بزووتنەوەی کورددا کردووە؟
ئایسەل توغلوک، لەدایکبووی 1967، پارێزەر و سیاسەتمەدارێکە کە داکۆکی لە یەکسانیی ڕەگەزی لە ناو بزووتنەوەی کورددا دەکات، ڕۆڵی چارەنووسسازی ژنان لە کۆمەڵگەدا دەخاتە ڕوو و کاریگەریی لە بەشدارییان لە پرۆسەکانی بڕیاردان دەکات.