**Kurteya AI:** Nûçeyên Kurd ên vê hefteyê bi cudahiya tund di navbera pêşketina mafên sivîl û xetera herêmî de tên diyarkirin. Li Sûriyeyê bi hezaran Kurdên bêwelatî serî li hemwelatîbûnê didin, malbatên koçberkirî yên Efrînê dest bi vegera malên xwe dikin û pêvajoya hilbijartinê ya Rojava ya derengmayî ber bi pêş ve diçe. Li Iraq û Herêma Kurdistanê nakokiya berfirehtir a Îranê zextên ewlehiyê û aborî diafirîne, lê partiyên opozîsyona Kurd a Îranê îdiayên ku wan çek bi qaçaxî xistine Îranê red dikin.
Naverok
• Destpêk: hefteyeke derfetên qanûnî û zextên ewlehiyê
• Dosyaya hemwelatîbûna Sûriyeyê: zêdetirî 10,000 Kurd serî didin
• Nûnertiya Rojava: gavên hilbijartinê û îtirazên Kurd
• Vegerên Efrînê: malbatên koçberkirî dest bi rêwîtiya malê dikin
• Îran, Iraq û Herêma Kurdistanê: êrîş, tawanbarî û redkirin
• Çarçoveya siyasî û aborî ya Iraqê ji bo Kurdan giring e
• Demrêz: çend mehên dawî di çarçoveyê de
• Pirs û bersiv: tiştên ku divê xwendevan bizanibin
• Referans
Destpêk: hefteyeke derfetên qanûnî û zextên ewlehiyê
Nûçeyên Kurd ên vê hefteyê nîşan didin ku civatên Kurd li tevahiya Rojhilata Navîn hîn li navenda pêşketinên qanûnî, mirovî, leşkerî û dîplomatîk ên bi hev ve girêdayî ne. Li Sûriyeyê birîna kevn a hemwelatîbûnê, ku vedigere serjimêriya Hesekê ya 1962, dîsa li pêş e. Ev piştî ku Wezareta Navxweyî ya Sûriyeyê got ku zêdetirî 10,000 kes li gorî biryarnameyeke 2026 serî li hemwelatîbûnê dane; armanca wê vegerandina hemwelatîbûnê ji Kurdan re ye ku di bin rejîma berê de bêwelatî hatibûn kirin.[1] Di heman demê de desthilatên hilbijartinê yên Sûriyeyê li Rojava gavên nû avêtine, lê partiyên Kurd tiştê ku ew wek nûnertiya parlamentoyê ya netêr rave dikin rexne kirine.[2]
Çîroka mirovî bi heman qasî giring e. Bi sedan malbatên koçberkirî yên Efrînê vê hefteyê ji Kobanê vegeriyan. Ev beşek ji pêvajoyeke berfirehtir e ku bi peymana çileyê ya di navbera Şam û Hêzên Sûriyeya Demokratîk de ve girêdayî ye; peyman bendên li ser vegera koçberan dihewand.[3] Ev tevger ne tenê lojîstîk in. Ew erd, bîr, ewlehî û têkiliya pêşerojê ya di navbera civatên Kurd û dewleta nû ya Sûriyeyê de digirin nav xwe.
Wêneya ewlehiyê li Iraq û Herêma Kurdistanê dijwartir e. Raporên vê hefteyê zexta berdewam a Îranî ya bi dron, roket û mûşek li kempên girêdayî komên opozîsyona Kurd a Îranê li hundirê Iraqê rave kirin.[4] Şopandina Rûdawê hejmara berfirehtir a êrîşên dron û mûşekan ên bandor li Herêma Kurdistanê kirine ji destpêka nakokiya Îran û Îsraîlê ve li derdora 855 danî, bi herî kêm 20 mirî û 128 birîndar.[5] Di heman demê de komên opozîsyona Kurd a Îranê îdiayên ku ew tevlî qaçaxkirina çekan bo Îranê bûne red kirin û îdia wek derew an bi mebesta siyasî red kirin.[6] [7]
Dosyaya hemwelatîbûna Sûriyeyê: zêdetirî 10,000 Kurd serî didin
Pêşketina mafên sivîl a hefteyê ya xwedî encamên herî giring dibe ku pêvajoya hemwelatîbûnê ji bo Kurdên bêwelatî li Sûriyeyê be. Wezareta Navxweyî ya Sûriyeyê ragihand ku 2,892 serlêdanên malbatî yên 10,516 kesan di bin Biryarnameya Serokatiyê ya Hejmar 13 a 2026 de wergirtine. Ev tedbîr ji bo rakirina encamên serjimêriya 1962 li parêzgeha Hesekê ye.[1]
Wê serjimêriyê li gorî texmînan 120,000 Kurd ji hemwelatîbûna Sûriyeyê bêpar kirin û nifşên kesan afirandin ku bi gihîştina sînordar a perwerde, kar, lênihêrîna tenduristiyê, xwedîtiya mal û milkê û belgeyên fermî dijiyan.[1] Kategoriyên qanûnî yên ku derketin holê, di nav wan de kesên wek «biyanî» hatin dabeşkirin û yên ku wek «mektûm» dihatin naskirin, bûn yek ji sembolên herî êşdar ên marjînalîzekirina Kurdan li Sûriyeya nûjen. Ji ber vê yekê serlêdanên niha ji karê kaxezan ê asayî zêdetir tiştekî nîşan didin. Ew ceribandina wê ne ku gelo desthilatên nû yên Sûriyeyê dikarin neheqiyeke avahiyî rast bikin ku zêdetirî şêst salan jiyana Kurd teşe daye.
Cihê serlêdanê yê ragihandî | Hejmara serlêdanên malbatî
Parêzgeha Hesekê | 2,772
Heleb | 75
Şam | 32
Reqa û Dêrezor | Hejmarên din ên biçûktir hatine ragihandin
Belavbûna erdnîgarî ya serlêdanan jî agahî dide. Hesekê bi awayekî pir mezin li hejmaran serdest e; ev ne ecêb e ji ber ku serjimêriya eslî û encamên wê li wir kom bûbûn. Lê serlêdanên ji Heleb, Şam, Reqa û Dêrezorê nîşan didin ku bêwelatî ne tenê pirsgirêkeke herêmî ya îdarî ye. Malbatên Kurd ên bi şer, kar û guherînên siyasî koçber bûne niha li tevahiya Sûriyeyê dijîn û pêvajoya vegerandina hemwelatîbûnê dê hewcedariya hemahengiya ji parêzgehekê wêdetir bike.
Ji bo çavdêrên Kurd pirs a sereke bicihanîn e. Biryarname dikare deriyekî veke, lê pîvana rastîn dê ev be: qeyda sivîl serlêdanan bi dadperwerî bi rê ve dibe an na, malbat belgeyên bikaranînê werdigirin an na, û hemwelatîbûna vegerandî dibe mafên wekhev di xwendinê, qeydkirina mal û milkê, kar, rêwîtiyê û beşdariya siyasî de an na. Ev dosya dibe ku di tevahiya 2026 de yek ji mijarên qanûnî yên herî giring ên Kurd li Sûriyeyê bimîne.
Nûnertiya Rojava: gavên hilbijartinê û îtirazên Kurd
Pêvajoya hilbijartinê ya Sûriyeyê li bakurrojhilatê di bin rêvebiriya Kurd de vê hefteyê jî ber bi pêş ve çû. Komîteya Bilind a Hilbijartinên Meclîsa Gel a Sûriyeyê deh kes ji Qamişlo tevlî desteya hilbijartinê kir û gavên avakirina komîteyên çavdêriya qanûnî li bajarê Hesekê, Dêrik, Qamişlo û Kobanê ragihandin.[2]
Ev gav giring e, ji ber ku pêvajoya yasadanînê ya hukumeta demkî ya Sûriyeyê berê Rojava li derve hiştibû di nav tengasiyên bi Rêvebiriya Xweser a Demokratîk a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê û Hêzên Sûriyeya Demokratîk ên di bin rêberiya Kurd de. Ew tengasî di dawiya kanûnê de veguherîn pevçûnên dijwar, berî peymana 29ê çileyê ya yekxistina sazûmanên sivîl û leşkerî yên Rojava di bin kontrola dewleta Sûriyeyê de.[2]
Lê pêşketinê fikarên Kurd çareser nekirine. Li gorî Rûdawê, 24 partiyên Kurd tiştê ku wan wek «hejmara kêm a kursiyan» a ji Kurdan re hatî veqetandin rave kirin rexne kirin. Wan îdia kir ku tenê çar kursî ji nûnertiya Kurd re di meclîseke 210-endamî de hatine veqetandin û herî kêm 40 kursî daxwaz kirin.[2] Ev nakokî giring e, ji ber ku nûnertiya parlamentoyê ne tenê pirsa hejmaran e. Pirs ev e ku Kurd wek civakeke neteweyî ya beşeke tevahî an wek hindikahiyeke qeraxî tên dîtin ku daxwazên wê yên siyasî dikarin bên kêmkirin an na.
Ger Şam dixwaze bakurrojhilatê aram bike, dê ji tevlîkirina prosedûrî zêdetir hewce bike. Dê hewcedariya parvekirina desthilatê ya pêbawer, parastina qanûnî ya ziman û çanda Kurd, garantiyên ewlehiyê û mekanîzmayên ku destûrê didin civatên herêmî pêşeroja xwe teşe bidin bike. Bê wan hêmanan, partiyên Kurd dikarin gavên hilbijartinê wek sembolîk bibînin, li şûna ku bingehîn bin.
Vegerên Efrînê: malbatên koçberkirî dest bi rêwîtiya malê dikin
Vegera malbatên koçberkirî bo Efrînê yek ji çîrokên herî mirovî yên hefteyê ye. Li gorî rayedarekî herêmî ku Rûdaw jêgirtin jê kir, konvoyeke 623 malbatên koçberkirî di 19ê gulanê de ji Kobanê vegeriya Efrînê û yekem koma ji Kobanê vegerî nîşan da.[3] Raporê zêde kir ku pênc konvoyên berê yên zêdetirî 2,400 malbatan berê ji Hesekê û Qamişlo vegeriyabûn.[3]
Ji dema êrîşa bi piştgiriya Tirkiyeyê ya 2018 ve, ku hejmareke mezin a niştecîhan koçber kir, Efrînê giringiyeke kûr ji bo Kurdan hildigire. Gelek malbat di qonaxên paşîn ên nakokiyê de dîsa ji cihê xwe hatin derxistin; di nav wan de piştî ketina rejîma Beşar el-Esed di 2024 de û di nav pevçûnên destpêka 2026 de di navbera artêşa nû ya Sûriyeyê û hêzên Kurd li bakurrojhilat de.[3]
Ji ber vê yekê veger hem bi hêvî hem jî nazik in. Dibe ku malbat vegerin mal, baxçe, goristan û taxên ku bingeha nasnameya wan in. Lê veger pirsên pratîkî jî derdixe holê: vegerandina mal û milkê, ewlehiya herêmî, teqemeniyên neteqiyayî, belge, xizmet û şiyana vegeriyayan ji bo jiyaneke bê acizkirin an koçberkirineke nû.
Peymana çileyê ya di navbera Şam û HSD de vegera koçberan di nav bendên xwe yên sereke de dihewand.[3] Bicihanîna vê sozê dê bibe ceribandineke mezin a nîzama nû ya Sûriyeyê. Ger veger ewle, dilxwaz û li ser bingeha mafan bin, dikarin alîkariya nûkirina civatên bi salên şer perçekirî bikin. Ger bi lez an bi mebestên siyasî bên kirin, dikarin bêbaweriyê kûrtir bikin û neheqiyên nû biafirînin.
Îran, Iraq û Herêma Kurdistanê: êrîş, tawanbarî û redkirin
Nûçeyên herî xeternak ên vê hefteyê ji cihê hevberdana Îran, Iraq û Herêma Kurdistanê hatin. Şopandina Ewlehî û Mirovî ya Iraqê ya EPIC ragihand ku di navbera 18 û 20ê gulanê de, li gorî raporan, çar roket û du dronên ji Îranê hatî avêtin li kempên komeke opozîsyona Kurd a Îranê li hundirê Iraqê ketin.[4] Rûdaw cuda ragihand ku Herêma Kurdistanê ji destpêka nakokiya Îran û Îsraîlê di dawiya sibatê ve li derdora 855 êrîşên dron û mûşekan dîtiye, ku herî kêm 20 mirî û 128 birîndar pêk anîne.[5]
Nîşandera ewlehiyê ya ji aliyê Rûdawê ve ragihandî | Hejmar
Tevahiya êrîşên dron û mûşekan ji dawiya sibatê ve | Li derdora 855
Mirinên ragihandî | Herî kêm 20
Birîndarên ragihandî | 128
Êrîşên parêzgeha Hewlêrê | 580
Êrîşên parêzgeha Silêmaniyê | 244
Êrîşên parêzgeha Dihokê | 29
Êrîşên parêzgeha Helebceyê | 2
Êrîş di hawîrdorekê de pêk tên ku nakokiya berfirehtir a Îran û Îsraîlê û dijminatiya dirêjdem a Tehranê li dijî partiyên opozîsyona Kurd a Îranê yên li Herêma Kurdistanê bi cih bûne teşe didin. Rayedarên Îranî gelek caran partiyên Kurd bi xebata bi navê hêzên biyanî tawanbar kirine; partî bixwe dibêjin ku Tehran îdiayên wiha ji bo rewakirina êrîşên li aliyê din ê sînorê û tepisandina navxweyî bi kar tîne.
Vê hefteyê ev nakokî li ser îdiayên qaçaxkirina çekan kom bû. Pasdarên Şoreşa Îranê îdia kirin ku komên ji bakurê Iraqê hewl dane çek û cebilxaneyên Amerîkî bi qaçaxî bixin Îranê. Partiyên opozîsyona Kurd îdia red kirin. AFP, ku ji aliyê Enstîtuya Kurd a Parîsê ve hat weşandin, ragihand ku kesayetiyên ji PJAK, Komele û Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê şandina çekan bo Îranê red kirin.[6] Rûdaw jî jêgirtin ji nûnerên opozîsyona Kurd kir ku îdiayên girêdayî IRGC red kirin û ew wek propaganda an tawanbarîyên bêbingeh pêşkêş kirin.[7]
Mijar xwedî encamên dîplomatîk ên berfirehtir e. Gotareke nêrînê ya Jerusalem Post argûman kir ku têkiliyên Amerîka û Kurdan di bin zextê de ne, ji ber ku rêberên Kurd îdiayên li ser çekên nehatî radestkirin wek zirardar, nepiştrastkirî û potansiyel bikêr ji bo aktorên herêmî yên dijminê rewabûna siyasî ya Kurd dibînin.[8] Ji ber ku ew gotar analîz e, ne raporeke rasterast a nûçeyan, divê wek şîroveya rewşa siyasî were xwendin, ne wek vegêrana dawî û piştrast a bûyeran. Dîsa jî rastiyeke berfirehtir nîşan dide: vegêranên li ser hêzên Kurd dikarin bi lez bandor li ewlehî, dîplomasî û baweriya giştî bikin.
Çarçoveya siyasî û aborî ya Iraqê ji bo Kurdan giring e
Çîroka Kurd li Iraqê bi bêaramiya siyasî û aborî ya Bexdayê jî tê teşedan. EPIC ragihand ku Serokwezîr Elî Falih el-Zeydî di 16ê gulanê de bi fermî dest bi erkê kir û bi lez dest bi çareserkirina bêaramiya darayî, kêmbûna elektrîkê û wezaretên vala kir.[4] Ev mijarên neteweyî ji bo Herêma Kurdistanê giring in, ji ber ku zextên budceya federal, nakokiyên hinardekirina neftê û hemahengiya ewlehiyê hemû bandor li têkiliyên Hewlêr û Bexdayê dikin.
Hejmarên aborî tund in. EPIC ragihand ku hinardeya nefta xav a Iraqê di nîsanê de, di nav girtîbûna berdewam a Tengava Hormuzê de, bi navînî tenê 329,513 bermîl rojê bû; ev pir ji astên berî şer nizmtir e. Hinardeyên bakurî bi rêya Tirkiyeyê bi navînî 165,250 bermîl rojê ji zeviyên Kerkûkê û 42,000 bermîlên din rojê ji zeviyên Herêma Kurdistanê bûn.[4]
Ji bo Kurdan ev çarçove bi çend awayan giring e. Yekem, dahata neteweyî ya kêmtir dikare nakokiyên li ser mûçe, lêçûnên giştî û veguhestinên budceyê xurt bike. Duyem, şokên ewlehiyê li Herêma Kurdistanê dikarin bandor li baweriya veberhêneran, binesaziya enerjiyê û jiyana sivîl bikin. Sêyem, bêaramiya siyasî li Bexdayê dikare domandina peymanên dirêjdem bi Hewlêrê re dijwartir bike.
Encam qeyraneke pirqatî ye. Civatên Kurd ne tenê bersiva bûyerên herêmî didin; ew bi zexta darayî ya di asta dewletê de, şerê herêmî, êrîşên li aliyê din ê sînorê û vegêranên dîplomatîk ên bi nakokî re jî rûbirû ne. Ji ber vê yekê divê nûçeyên vê hefteyê wek çîrokeke yekgirtî bên xwendin, li şûna sernavên ji hev cuda.
Demrêz: çend mehên dawî di çarçoveyê de
Dîrok | Pêşketin | Çima giring e
Dawiya sibata 2026 | Nakokiya Îran û Îsraîlê dest pê kir û pêlên êrîşên Îranî û yên hevalbendên Îranê li tevahiya herêmê li pey wê hatin.[5] | Herêma Kurdistanê li hember êrîşên dron û mûşekan bêparastin bû, tevî ku rayedarên Kurd israr dikirin ku Herêm ne aliyekî şer bû.
Adar–nîsana 2026 | Kurdên Sûriyeyê dest bi dayîna serlêdanên hemwelatîbûnê kirin, piştî ku Biryarnameya Hejmar 13 a 2026 pêvajoyek ji bo çareserkirina mîrata serjimêriya Hesekê ya 1962 vekir.[1] | Biryarname rêyeke gengaz ji bo vegerandina hemwelatîbûnê ji Kurdên bêwelatî re afirand; ev yek ji mijarên navendî yên mafên Kurd li Sûriyeyê ye.
8ê nîsana 2026 | Li gorî raporan, Amerîka û Îran li ser agirbesteke bi navberiya Pakistanê li hev kirin, herçend êrîşên bi nakokiyê ve girêdayî dom kirin.[5] | Agirbestê hin dijminatiyên rasterast kêm kirin, lê zext li ser Herêma Kurdistanê an kempên opozîsyona Kurd a Îranê bi dawî nekir.
Nîsan–gulana 2026 | Gelek konvoyên malbatên koçberkirî ji Hesekê, Qamişlo û Kobanê vegeriyan Efrînê.[3] | Vegeran ceriband ku peymana Şam û HSD dikarîbû bibe tevgereke mirovî ya rastîn an na.
16ê gulana 2026 | Serokwezîrê nû yê Iraqê Elî Falih el-Zeydî dest bi erkê kir û dest bi çareserkirina qeyranên darayî û îdarî kir.[4] | Aramiya Bexdayê bandor li budce, mûçe, hemahengiya enerjiyê û hawîrdora ewlehiyê ya Herêma Kurdistanê dike.
18–21ê gulana 2026 | Partiyên opozîsyona Kurd a Îranê îdiayên qaçaxkirina çekan red kirin, dema êrîşên li kemp û herêmên Kurd dom dikirin.[4] [6] [7] | Îdia û redkirinan nîqaşa li ser ewlehiya Kurd, zexta Îranî û baweriya Amerîka û Kurdan xurt kir.
21–22ê gulana 2026 | Sûriyeyê gavên hilbijartinê li Rojava pêş xist û zêdetirî 10,000 serlêderên hemwelatîbûnê yên Kurd ragihandin.[1] [2] | Hefteyê hem derfeteke qanûnî hem jî nakokiyeke siyasî li ser asta nûnertiya Kurd anî.
Ji bo xwendevanên ku li paşxaneya dîrokî ya kûrtir eleqedar in, gotarên berê yên Kurdish-History li ser sazûmanên siyasî yên Kurd çarçoveyeke bikêr pêşkêş dikin. Gotara Xanedana Baban alîkariya ravekirina rola dirêj a Silêmaniyê di jiyana siyasî û edebî ya Kurd de dike. Gotara Xanedana Erdelan paşxaneya dîroka Kurd di qada Îranî de pêşkêş dike. Gotara Împaratoriya Eyûbî nêrîneke berfirehtir li rêvebiriya dewletê ya Kurd û desthilata herêmî pêşkêş dike.
Pirs û bersiv: tiştên ku divê xwendevan bizanibin
1. Çima pêvajoya hemwelatîbûna Sûriyeyê ji bo Kurdan ewqas giring e?
Ew giring e, ji ber ku serjimêriya Hesekê ya 1962 gelek Kurd ji hemwelatîbûnê bêpar kir û nifşên malbatên bêwelatî afirandin. Vegerandina hemwelatîbûnê dikare bandor li gihîştina perwerde, kar, mafên mal û milkê, lênihêrîna tenduristiyê, rêwîtiyê û beşdariya siyasî bike.[1]
2. Nûkirina hilbijartinê ya Rojava tê wê wateyê ku nûnertiya Kurd hatiye çareserkirin?
Na. Zêdekirina kesên Qamişlo bo desteya hilbijartinê gaveke prosedûrî ye, lê partiyên Kurd li tiştê ku ew wek nûnertiya netêr rave dikin îtiraz kirine. Ew dibêjin ku tenê çar kursî ji Kurdan re hatine veqetandin û herî kêm 40 dixwazin.[2]
3. Vegerên Efrînê nîşana ku koçberkirin bi dawî dibe ne?
Ew nîşaneke bi hêvî ne, lê ne çareseriyeke tevahî ne. Divê veger ewle, dilxwaz û bi parastina mal û milkê, xizmet, belge û garantiyên ewlehiyê re bin. Bê van parastinan, dibe ku kesên vegerî hîn bêparastin bimînin.[3]
4. Partiyên opozîsyona Kurd a Îranê çi red dikin?
Ew îdiayên Îranê yên ku wan çek an cebilxaneyên Amerîkî ji Iraqê bi qaçaxî xistine Îranê red dikin. Kesayetiyên girêdayî PJAK, Komele û PDKI di raporên AFP û Rûdawê de tawanbarî red kirin.[6] [7]
5. Çima qeyrana aborî ya Iraqê ji bo Herêma Kurdistanê giring e?
Hilweşîna dahata neftê dikare bandor li veguhestinên budceya federal, mûçe, lêçûnên binesaziyê û danûstandinên siyasî di navbera Bexda û Hewlêrê de bike. Rapora EPIC ku hinardeyên neftê di nîsanê de bi tundî ketine, asta zexta li hember tevahiya Iraqê nîşan dide.[4]
Referans
[1] Rûdaw — Wezareta Navxweyî: zêdetirî 10,000 Kurd li Sûriyeyê serî li hemwelatîbûnê didin — https://www.rudaw.net/english/middleeast/syria/22052026
[2] Rûdaw — Sûriye ji bo pêşxistina pêvajoya hilbijartinê li Rojava tevdigere — https://www.rudaw.net/english/middleeast/syria/21052026
[3] Rûdaw — Rayedar: yekem koma malbatên Efrînê ji Kobanê vedigere — https://www.rudaw.net/english/middleeast/syria/190520261
[4] EPIC — ISHM: 14–21ê gulana 2026 — https://enablingpeace.org/ishm543/
[5] Rûdaw — Herêma Kurdistanê ji destpêka şerê Îranê ve bi 855 êrîşên dron û mûşekan hatiye hedefgirtin — https://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/210520261
[6] Enstîtuya Kurd a Parîsê / AFP — Serhildêrên Kurd ên li sirgûnê dibêjin ku wan çek neşandine Îranê — https://www.institutkurde.org/en/info/latest/exiled-kurdish-rebels-say-did-not-send-weapons-to-iran-15157/
[7] Rûdaw — Komên opozîsyona Kurd têkiliya xwe bi îdiayên IRGC yên qaçaxkirina çekan re red dikin — https://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/180520261
[8] Jerusalem Post — Hevbeşiya Kurd û Amerîka di nav hevrikiyên herêmî û tawanbarîyan de di bin zextê de ye — https://www.jpost.com/opinion/article-896531