Gelê kurd di nav dîrokê de rêyeke tevlihev û dewlemend derbas kiriye ku bi berxwedana wan a bêdudilî li dijî zordariyê tê naskirin. Ev rêwîtî bi gelek tevgerên berxwedana kurdan diyar dibe ku ji bo xweserî û naskirinê têkoşiyane. Têgihîştina van tevgeran û rola kesayetiyên dîrokî yên girîng ên kurd, têgihîştinên bingehîn ên li ser dîroka kurdan û têkoşîna domdar a ji bo maf û nasnameyê peyda dike.

Çarçoveya dîrokî ya tevgerên kurdî

Ji bo têgihîştina tevgerên berxwedana kurdan, divê em bi naskirina rewşa siyasî ya herêma ku bi navê Kurdistanê tê naskirin dest pê bikin. Ev dever, ku beşên Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriyeyê digire nav xwe, di dirêjahiya dîrokê de qada şerê împaratorî, netewe û çandên cihêreng bûye. Gelê kurd rastî derxistina ji navendê û çewisandinê hatiye; ev yek bûye sedema hilatina tevgerên berxwedanê wekî şêweyeke diyarkirina çarenûsa xwe.

Kurd ji mêj ve bi çand û mîrata xwe ya taybet a Kurdistanê tên naskirin ku ziman, kevneşopî û pêkhateyên civakî yên taybet dihewîne. Bi geşbûna nasnameya wan a çandî re, daxwaza naskirina siyasî û xweseriyê jî mezin bû; encama wê tevgerên ku berxwedana wan derdixin pêş bûn.

Tevgerên sedsala 19

Sedsala 19 bi alozî û guherînên siyasî yên girîng di Împaratoriya Osmanî de, ku axa kurdî jî digirt nav xwe, diyar bû. Bi taybetî, eşrafên kurd dest bi xurtkirina desthilatdariya xwe û beşdariya serhildanên li dijî hikûmeta navendî ya Osmanî kirin. Yek ji navdartirîn kesayetiyên vê serdemê Şêx Ubeydullah e, kesayetiyeke giştî ya navdar a kurd ku di sala 1880 de serhildanek bi rê ve bir ku armanca avakirina dewleteke kurdî ya xweser dikir.

Hewlên Ubeydullah bi piranî neserkeftî bûn; lê tevger neteweperweriya kurdî gur kir û hêviyên kurdan ên rêveberiya xwe bi xwe derxistin pêş. Bi serhildanên cihêreng ên vê demê, kurdan bingeha tevgerên paşerojê danî û nasnameya xwe ya çandî û rewayiya siyasî derxistin pêş.

Sedsala 20 û naskirina navneteweyî

Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem derfet û astengiyên nû ji bo gelê kurd pêk hatin. Ev Peymana Sêvrê di sala 1920 de di destpêkê de avakirina dewleteke kurdî pêşniyar kir; lê ev soz bi lez bi Peymana Lozanê ya sala 1923 hate rakirin. Ev yek bû sedema zêdebûna berxwedana leşkerî û siyasî û bi derketina çend tevgerên dîrokî û hewlên dîplomasî yên girîng ên kurdan diyar bû.

  • Serhildana Şêx Seîd (1925): Serhildaneke mezin li Tirkiyeyê, ku Şêx Seîd bi rê ve bir, daxwaza domdar a mafên kurdan nîşan da. Ew bi hovîtî hate serkutkirin, lê ramanên tevgerê hîn deng vedidan.

  • Komara Mehabadê (1946): Ev komara ku li Kurdistana Îranê hate avakirin, piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn yekem hewla dewleteke kurdî ya serbixwe bû. Herçend tenê salekê dom kir, Komara Mehabadê hîn semboleke girîng a hêvî û yekîtiya kurdan e.

Di vê demê de kesayetiyên giştî yên navdar ên kurd derketin, di nav de serokên wekî Qazî Mihemed, ku di derbirîna nasname û hêviyên neteweyî yên kurdan de rolên girîng lîstin. Tevî astengiyan, van tevgeran bingeha hewlên berxwedanê yên paşerojê li seranserê herêmê danî.

Berxwedana kurdan di dawiya sedsala 20 de

Di dawiya sedsala 20 de çalakvanî û nasnameya kurdî ji nû ve xurt bûn. Li Iraqê, Partiya Demokrat a Kurdistanê (KDP) û Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (PUK) bûn aliyên siyasî yên girîng ku parêzvaniya xweserî û mafan dikirin. Bandora kesayetiyên dîrokî yên navdar ên kurd, wekî Mesûd Barzanî û Celal Talebanî, pir mezin bû; wan serhildana kurdan li dijî rejîmên zordar bi rê ve bir.

Şerê Kendavê di sala 1991 de ji bo tevgerên kurdan demeke diyarker peyda kir. Piştgiriya Dewletên Yekbûyî rê da kurdan ku herêmeke nîvxweser li bakurê Iraqê ava bikin û ev yek bû sedema avakirina Hikûmeta Herêma Kurdistanê (KRG). Ev pêşketineke girîng bû ku karîgeriya tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan nîşan da.

Berxwedana çandî di nav têkoşînan de

Gelê kurd di tevahiya têkoşînên xwe de nasnameyeke çandî ya zindî parastiye. Çand û mîrata Kurdistanê di yekgirtina dîasporaya kurdî û xurtkirina vegotina berxwedanê de roleke girîng dilîzin. Mûzîk, wêje û govenda kevneşopî ya kurdî geşbûna xwe didomînin û delîla ruhê domdar ê civakê ne.

Herwiha, rola jinan di berxwedana kurdan de nayê paşguhkirin. Jinên kurd bi domdarî li pêşiya têkoşînê bûne, ji şervanên YPJ li Sûriyeyê heta serokên siyasî li Iraqê. Beşdariya wan hem di parastina çanda kurdî hem jî di têkoşîna domdar a mafan de girîng e û aliyekî taybet ê berxwedana kurdan li dijî zordariyê nîşan dide.

Têkoşînên kurdan ên nûjen

Di sedsala 21 de, gelê kurd bi astengiyên domdar re rû bi rû ye; bi taybetî li Sûriye û Tirkiyeyê, ku hikûmet li hember tevgerên bêşiddet rêbazeke hişk diparêzin. Ev Şerê Navxweyî yê Sûriyeyê hem astengî hem derfet ji bo nifûsa kurd pêk anîn. Komên wekî YPG (Yekîneyên Parastina Gel) ji bo mafên xwe şer kirin û axa xwe parastin. Naskirina cîhanî ya beşdariyên wan, bi taybetî di têkoşîna li dijî ISIS de, hin nêrînên navneteweyî yên li ser rewayiya kurdan û pêdiviya çareserkirina mafên wan guherandine.

Ev Herêma Kurdistanê ya li Iraqê li gorî dewletên cîran geşbûn dîtiye û nîşan dide ka rêveberiya xwe bi xwe çawa dikare berjewendiyên girîng peyda bike. Lê tevî serkeftinên wan, pirsgirêkên wekî nakokiyên siyasî û astengiyên aborî berdewam in. Têgihîştina berxwedana kurdan a hevdem pêdivî bi naskirina van têkiliyan û biryardariya bêdudilî ya bi destxistina mafên wan heye.

Dîaspora û hişmendiya cîhanî

Dîasporaya kurdî di domandina hêza doza wan li cîhanê de roleke girîng dilîze. Civakên kurdî yên li Ewropa, Dewletên Yekbûyî û deverên din ji bo parêzvaniya naskirin û mafan seferber dibin. Ew bi çalakiyên çandî, perwerde û parêzvaniya guherîna siyasetê hişmendiya li ser dîroka kurdan bilind dikin. Kesayetiyên navdar ên kurd di avakirina têkiliyên bi netewe û saziyên din re rolên sereke lîstine û armanc kirine ku hevpeymaniyên navneteweyî xurt bikin.

  • Kampanyayên hişyarkirina gel: Ev kampanya têkoşînên dîrokî û dewlemendiya çandî ya gelê kurd derdixin pêş û bandorên girîng li raya giştî dikin.

  • Lobîkariya siyasî: Têkiliyên bi nûnerên siyasî re ji bo parêzvaniya mafên kurdan bûne aliyeke girîng a têkoşîna firehtir.

Rêya pêşerojê: xurtkirin û naskirina kurdan

Paşeroja gelê kurd bi bi destxistina naskirin û mafên firehtir li welatên ku lê dijîn ve girêdayî ye. Tevgerên heyî bi dilsoziyeke bingehîn a ji bo demokrasî, parastina çandê û prensîbên hevjiyanê tên naskirin. Mîrata tevgerên berxwedana kurdan bîranîneke bihêz a ruhê wan ê domdar û têkoşîna ji bo sibehê ya baştir e.

Gelê kurd bi hewla pêkanîna hêviyên ku kesayetiyên dîrokî û serokên nûjen danîne pêş, ji bo paşerojekê têdikoşe ku mafên wî li her derê tên naskirin. Rêwîtiya wan delîla berxwedanê ye; ew yekîtî û geşbûnê armanc dike û di heman demê de bi çand û mîrata xwe ya Kurdistanê ve kokdar dimîne.

Di dawiyê de, çîroka tevgerên berxwedana kurdan hem çîroka têkoşînê ye hem jî ya hêvî û derfetan. Bi kêmrengbûna sînoran û kûrbûna têkiliyên cîhanî re, têkoşîna ji bo mafên kurdan dê berdewam bike û ruhê domdar ê gelekî ku bi nasname û hêviyên xwe ve dilsoz e, nîşan bide.

Pirsên pir tên kirin

Di gotara blogê ya li ser tevgerên berxwedana kurdan de kîjan mijarên sereke tên gotûbêjkirin?

Mijarên sereke çarçoveya dîrokî ya tevgerên kurdan, kesayetiyên girîng di dîroka kurdan de, berxwedana çandî, têkoşînên hevdem û rola dîasporaya kurdî digirin nav xwe.

Girîngiya Peymana Sêvrê ji bo gelê kurd çi bû?

Peymana Sêvrê di sala 1920 de di destpêkê de avakirina dewleteke kurdî pêşniyar kir û naskirina navneteweyî ya mafên kurdan derxist pêş; lê ev soz paşê bi Peymana Lozanê di sala 1923 de hate rakirin.

Şêx Ubeydullah kî bû û rola wî di dîroka kurdan de çi bû?

Şêx Ubeydullah kesayetiyeke navdar a kurd bû ku di sala 1880 de serhildanek bi armanca avakirina dewleteke kurdî ya xweser bi rê ve bir. Ev demeke girîng di hilatina neteweperweriya kurdî de nîşan da.

Beşdariya jinên kurd çawa tevgerên berxwedanê şekil daye?

Jinên kurd di berxwedanê de roleke girîng lîstine û wekî şervan û serokên siyasî beşdar bûne. Wan di parastina çanda kurdî û têkoşîna ji bo mafan de beşdariyeke girîng kiriye.

Gelê kurd di sedsala 21 de bi çi astengiyan re rû bi rû ye?

Di sedsala 21 de, gelê kurd bi astengiyên domdar re rû bi rû ye, bi taybetî li Sûriye û Tirkiyeyê; serkutkirina hişk a hikûmetan li dijî tevgerên bêşiddet, nakokiyên siyasî û dijwariyên aborî di nav wan de ne.