گەلی کورد بە مێژوودا ڕێگایەکی ئاڵۆز و دەوڵەمەندی بڕیوە، کە خۆڕاگریی نەگۆڕی لە بەرامبەر سەرکوتدا تایبەتمەندییەکی دیاری ئەوە. لەم گەشتەدا ژمارەیەکی زۆر لە بزووتنەوەکانی بەرخۆدانی کورد دەردەکەون کە بۆ خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانان خەباتیان کردووە. تێگەیشتن لەم بزووتنەوانە و ڕۆڵی کەسایەتییە مێژووییە گرنگەکانی کورد تێڕوانینێکی پێویستمان دەدات دەربارەی مێژووی کورد و خەباتە بەردەوامەکەی بۆ ماف و ناسنامە.
چوارچێوەی مێژوویی بزووتنەوەکانی کورد
بۆ تێگەیشتن لە بزووتنەوەکانی بەرخۆدانی کورد، دەبێت سەرەتا دیمەنی سیاسیی ئەو ناوچەیە بناسین کە بە کوردستان ناسراوە. ئەم ناوچەیە، کە بەشێک لە تورکیا، عێراق، ئێران و سووریا دەگرێتەوە، بە درێژایی مێژوو مەیدانی شەڕی ئیمپراتۆرییەت، گەل و کولتوورە جیاوازەکان بووە. گەلی کورد ڕووبەڕووی پەراوێزخستن و چەوساندنەوە بووەتەوە، کە بووەتە هۆی سەرهەڵدانی بزووتنەوەکانی بەرخۆدان وەک شێوازێکی دیاریکردنی چارەنووسی خۆیان.
کورد لە مێژە بە کولتوور و میراتە تایبەتەکەی کوردستان ناسراون، کە زمان، نەریت و پێکهاتە کۆمەڵایەتییە جیاوازەکان لەخۆ دەگرێت. لەگەڵ گەشەکردنی ناسنامەی کولتوورییان، خواستی دانپێدانانی سیاسی و خۆبەڕێوەبردنیش گەشەی کرد و لە بزووتنەوەکاندا بەرجەستە بوو کە جەخت لە خۆڕاگرییان دەکەنەوە.
بزووتنەوەکانی سەدەی 19
سەدەی 19 بە ئاڵوگۆڕی سیاسیی گەورە لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیدا دیار بوو، کە خاکە کوردییەکانیشی دەگرتەوە. بە تایبەتی، چینی ئەشرافی کورد دەستیان بە جەختکردنەوە لە دەسەڵاتی خۆیان و بەشداریکردن لە ڕاپەڕین دژی حکوومەتی ناوەندیی عوسمانی کرد. یەکێک لە دیارترین کەسایەتییەکانی ئەم سەردەمە شێخ عوبەیدوڵڵا بوو؛ کەسایەتییەکی گشتیی بەرچاوی کورد کە ڕاپەڕینێکی لە ساڵی 1880دا ڕابەرایەتی کرد و ئامانجی دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردیی خۆبەڕێوەبەر بوو.
هەوڵەکانی عوبەیدوڵڵا بە گشتی سەرکەوتوو نەبوون؛ بەڵام بزووتنەوەکە نەتەوەخوازیی کوردی بەهێز کرد و ئاواتەکانی کوردی بۆ خۆبەڕێوەبردن خستە ڕوو. کورد لە ڕێگەی ڕاپەڕینە جیاوازەکانی ئەو سەردەمەوە، بنەمای بزووتنەوەکانی داهاتوویان دانا و جەختیان لە ناسنامەی کولتووری و ڕەوایی سیاسیی خۆیان کردەوە.
سەدەی 20 و دانپێدانانی نێودەوڵەتی
بارودۆخی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم دەرفەت و ئاستەنگی نوێی بۆ گەلی کورد هێنایە پێشەوە. پەیماننامەی سیڤەر لە ساڵی 1920دا سەرەتا پێشنیاری دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردیی کرد، بەڵام ئەم بەڵێنە بە خێرایی بە پەیماننامەی لۆزان لە ساڵی 1923دا هەڵوەشێندرایەوە. ئەمە بووە هۆی زیادبوونی بەرخۆدانی سەربازی و سیاسی، کە بە سەرهەڵدانی چەند بزووتنەوەیەکی مێژوویی گرنگی کورد و هەوڵی دیپلۆماسی دیار بوو.
ڕاپەڕینی شێخ سەعید (1925): ڕاپەڕینێکی گەورە لە تورکیا، بە سەرکردایەتیی شێخ سەعید، داواکاریی بەردەوامی مافەکانی کوردی پیشان دا. بە دڕندانەیی سەرکوت کرا، بەڵام بیر و ئامانجەکانی بزووتنەوەکە بەردەوام کاریگەریان هەبوو.
کۆماری مەهاباد (1946): ئەم کۆمارە، کە لە کوردستانی ئێران دامەزرا، یەکەم هەوڵ بوو بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردیی سەربەخۆ دوای جەنگی جیهانیی دووەم. هەرچەندە تەنیا ساڵێک بەردەوام بوو، کۆماری مەهاباد هێشتا هێمایەکی گرنگی ئاوات و یەکگرتوویی کوردە.
لەم سەردەمەدا کەسایەتییە گشتییە دیارەکانی کورد دەردەکەوتن، لەوانە سەرکردەکانی وەک قازی محەممەد، کە ڕۆڵی گرنگیان لە دەربڕینی ناسنامەی نەتەوەیی و ئاواتەکانی کورددا گێڕا. سەرەڕای ئاستەنگەکان، ئەم بزووتنەوانە بنەمای هەوڵەکانی بەرخۆدانی دواتریان لە سەرانسەری ناوچەکەدا دانا.
بەرخۆدانی کورد لە کۆتایی سەدەی 20دا
کۆتایی سەدەی 20 بووژانەوەی چالاکی و ناسنامەی کوردی بەخۆیەوە بینی. لە عێراقدا، پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP) و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK) بوونە هێزی سیاسیی گرنگ و بەرگرییان لە خۆبەڕێوەبردن و مافەکان کرد. کاریگەریی کەسایەتییە مێژووییە دیارەکانی کورد، وەک مەسعوود بارزانی و جەلال تاڵەبانی، زۆر گەورە بوو، چونکە ڕاپەڕینی کوردیان دژی ڕژێمە سەرکوتکەرەکان ڕابەرایەتی کرد.
جەنگی کەنداو لە ساڵی 1991دا ساتێکی چارەنووسسازی بۆ بزووتنەوەکانی کورد ڕەخساند. پشتگیریی ئەمریکا ڕێگای بە کورد دا ناوچەیەکی نیمچە خۆبەڕێوەبەر لە باکووری عێراقدا دامەزرێنن، کە بووە هۆی پێکهێنانی حکوومەتی هەرێمی کوردستان (KRG). ئەمە پێشکەوتنێکی گرنگ بوو بۆ نیشاندانی کاریگەریی بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان و دیپلۆماسی.
خۆڕاگریی کولتووری لە ناو خەباتدا
گەلی کورد بە درێژایی خەباتەکانی ناسنامەیەکی کولتووریی زیندووی پاراستووە. کولتوور و میراتی کوردستان ڕۆڵێکی گرنگ لە یەکخستنی کوردانی تاراوگە و بەهێزکردنی چیرۆکی خۆڕاگریدا دەگێڕن. مۆسیقا، ئەدەب و سەمای نەریتیی کورد بەردەوام گەشە دەکەن و شایەتی لەسەر ڕۆحی بەردەوامی کۆمەڵگەکە دەدەن.
هەروەها، ناتوانرێت ڕۆڵی ژنان لە بەرخۆدانی کورددا پشتگوێ بخرێت. ژنانی کورد بەردەوام لە پێشەوەی خەباتدا بوون، لە جەنگاوەرەکانی YPJ لە سووریاوە تا سەرکردە سیاسییەکان لە عێراق. بەشدارییەکانیان هەم لە پاراستنی کولتووری کورد و هەم لە خەباتی بەردەوام بۆ مافەکاندا گرنگن و لایەنێکی تایبەتی خۆڕاگریی کورد لە بەرامبەر سەرکوتدا دەخەنە ڕوو.
خەباتە هاوچەرخەکانی کورد
لە سەدەی 21دا گەلی کورد ڕووبەڕووی ئاستەنگی بەردەوام دەبنەوە، بە تایبەتی لە سووریا و تورکیا، کە حکوومەتەکان مامەڵەیەکی توند لەگەڵ بزووتنەوە ئاشتیخوازەکان دەکەن. جەنگی ناوخۆی سووریا هەم ئاستەنگ و هەم دەرفەتی بۆ دانیشتووانی کورد ڕەخساند. گرووپەکانی وەک YPG، یان یەکینەکانی پاراستنی گەل، بۆ مافەکانیان خەباتیان کرد و بەرگرییان لە خاکەکانیان کرد. دانپێدانانی جیهانی بە بەشدارییەکانیان، بە تایبەتی لە شەڕ دژی داعش، هەندێک تێڕوانینی لە ئاستی نێودەوڵەتیدا سەبارەت بە ڕەوایی کورد و پێویستیی گرنگیدان بە پرسی مافەکانیان گۆڕیوە.
هەرێمی کوردستان لە عێراق بە بەراورد بە دەوڵەتە دراوسێکانی، گەشەسەندنێکی بەخۆیەوە بینیوە و پیشانی داوە خۆبەڕێوەبردن چۆن دەتوانێت سوودی بەرچاو بەدواوە بێت. بەڵام سەرەڕای سەرکەوتنەکانیان، کێشەکان بەردەوامن، لەوانە ملمڵانێی سیاسی و ئاستەنگە ئابوورییەکان. تێگەیشتن لە بەرخۆدانی هاوچەرخی کورد پێویستی بە ناسینی ئەم هاوکێشانە هەیە، لەگەڵ سووربوونی نەگۆڕیان بۆ بەدەستهێنانی مافەکانیان.
تاراوگە و هۆشیاریی جیهانی
کوردانی تاراوگە ڕۆڵێکی گرنگ لە بەردەوامهێشتنی هێز و جووڵەی دۆزەکەیان لە ئاستی جیهاندا دەگێڕن. کۆمەڵگە کوردییەکانی ئەورووپا، ئەمریکا و شوێنەکانی دیکە خۆیان ڕێک دەخەن بۆ داوای دانپێدانان و مافەکان. لە ڕێگەی بۆنە کولتوورییەکان، پەروەردە و هەوڵدان بۆ گۆڕینی سیاسەتەکانەوە، هۆشیاری دەربارەی مێژووی کورد بەرز دەکەنەوە. کەسایەتییە دیارە کوردەکان ڕۆڵی زۆر گرنگیان لە دامەزراندنی پەیوەندی لەگەڵ گەل و ڕێکخراوەکانی دیکەدا گێڕاوە، بە ئامانجی بەهێزکردنی هاوپەیمانییە نێودەوڵەتییەکان.
هەڵمەتەکانی هۆشیاریی گشتی: ئەم هەڵمەتانە خەباتە مێژووییەکان و دەوڵەمەندیی کولتووری گەلی کورد دەخەنە ڕوو و کاریگەریی گرنگ لەسەر ڕای گشتی دادەنێن.
هەوڵی کاریگەری دانان لەسەر سیاسەت: پەیوەندیگرتن لەگەڵ نوێنەرە سیاسییەکان بۆ بەرگری لە مافەکانی کورد بووەتە بەشێکی پێویست لە خەباتە بەرفراوانترەکە.
ڕێگای پێشەوە: بەهێزکردنی کورد و دانپێدانان
داهاتووی گەلی کورد بە بەدەستهێنانی دانپێدانان و مافی زیاتر لەو وڵاتانەدا بەستراوەتەوە کە تێیاندا دەژین. بزووتنەوەکانی ئێستا بە پابەندییەکی بنەڕەتی بە دیموکراسی، پاراستنی کولتوور و بنەماکانی پێکەوەژیان دەناسرێنەوە. میراتی بزووتنەوەکانی بەرخۆدانی کورد بەهێز بیرمان دەخاتەوە لە ڕۆحە بەردەوامەکەیان و خەبات بۆ سبەینێیەکی باشتر.
گەلی کورد، لە هەوڵدان بۆ بەدیهێنانی ئەو ئاواتانەی کە هەم کەسایەتییە مێژووییەکان و هەم سەرکردە هاوچەرخەکان خستوویانەتە ڕوو، خەبات بۆ داهاتوویەک دەکەن کە مافەکانیان لە هەموو شوێنێکدا دانپێدانانی هەبێت. گەشتەکەیان شایەتییەکە لەسەر خۆڕاگری، کە ئامانجی یەکگرتوویی و گەشەسەندنە، لە هەمان کاتدا ڕەگی لە کولتوور و میراتی کوردستاندا دەمێنێتەوە.
لە کۆتاییدا، چیرۆکی بزووتنەوەکانی بەرخۆدانی کورد هەم چیرۆکی خەباتە و هەم چیرۆکی هیوا و توانای پێشکەوتن. کاتێک سنوورەکان ناڕوونتر دەبن و پەیوەندییە جیهانییەکان قووڵتر دەبنەوە، خەبات بۆ مافەکانی کورد بەردەوام دەبێت و ڕۆحی بەردەوامی گەلێک بەرجەستە دەکات کە پابەندە بە ناسنامە و ئاواتەکانی خۆی.
پرسیارە باوەکان
بابەتە سەرەکییەکانی وتاری بزووتنەوەکانی بەرخۆدانی کورد چین؟
بابەتە سەرەکییەکان چوارچێوەی مێژوویی بزووتنەوەکانی کورد، کەسایەتییە گرنگەکانی مێژووی کورد، خۆڕاگریی کولتووری، خەباتە هاوچەرخەکان و ڕۆڵی کوردانی تاراوگە دەگرنەوە.
پەیماننامەی سیڤەر چ گرنگییەکی بۆ گەلی کورد هەبوو؟
پەیماننامەی سیڤەر لە ساڵی 1920دا سەرەتا پێشنیاری دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردیی کرد و دانپێدانانی نێودەوڵەتی بە مافەکانی کوردی خستە ڕوو؛ هەرچەندە ئەم بەڵێنە دواتر بە پەیماننامەی لۆزان لە ساڵی 1923دا هەڵوەشێندرایەوە.
شێخ عوبەیدوڵڵا کێ بوو و چ ڕۆڵێکی لە مێژووی کورددا هەبوو؟
شێخ عوبەیدوڵڵا کەسایەتییەکی دیاری کورد بوو کە ڕاپەڕینێکی لە ساڵی 1880دا ڕابەرایەتی کرد، بە ئامانجی دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردیی خۆبەڕێوەبەر؛ ئەمە ساتێکی گرنگ بوو لە سەرهەڵدانی نەتەوەخوازیی کورددا.
بەشداریی ژنانی کورد چۆن بزووتنەوەکانی بەرخۆدانی داڕشتووە؟
ژنانی کورد ڕۆڵێکی گرنگیان لە بەرخۆداندا گێڕاوە و وەک جەنگاوەر و سەرکردەی سیاسی بەشدار بوون؛ بەشداریی بەرچاویان لە پاراستنی کولتووری کورد و خەبات بۆ مافەکاندا کردووە.
گەلی کورد لە سەدەی 21دا ڕووبەڕووی چ ئاستەنگێک دەبنەوە؟
لە سەدەی 21دا گەلی کورد ڕووبەڕووی ئاستەنگی بەردەوام دەبنەوە، بە تایبەتی لە سووریا و تورکیا، لەوانە سەرکوتی توندی حکوومەتەکان بۆ بزووتنەوە ئاشتیخوازەکان، لەگەڵ ملمڵانێی سیاسی و کێشە ئابوورییەکان.