Çîroka Kurdistanê di sedsala 21an de hem ya siyaseta hevdem e hem jî bi kûrahî di tevneke dewlemend a dîroka kurdan de reh girtiye. Kurdistan, wek herêmeke di nav Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriyeyê de, welatê kurdan e; ew komeke etnîkî ye ku xwedî hesteke kûr a nasname, çand û mîratê ye. Ev gotar armanc dike nêrîneke giştî ya dîrokî li Kurdistanê pêşkêş bike û têkoşîn, serkeftin û kesayetên kurd ên jiyana giştî yên ku di şekildana rewşa wê ya niha de rolên biryarker lîstine diyar bike.
Pêşgotina dîrokî: bingehên nasnameya kurd
Bingehê dîroka kurdan bi çîrokên berxwedêrî û xweguncandinê re girêdayî ye. Kurd, ku bi taybetî ji Medên kevnar tên, bi hezaran sal in li axên çiyayî yên ku îro bi navê Kurdistanê tên nasîn dijîn. Ji aliyê dîrokî ve, ew gelekî nîvkoçer bûne û ji bo jiyana xwe xwe dispêrin çandinî û xwedîkirina heywanan; vê yekê bandoreke mezin li çand û mîrata Kurdistanê kiriye.
Di vê vegotinê de, çend kesayetên dîrokî yên kurd wek nîşaneyên nasnameya kurd derdikevin. Kesayetek sereke Şêx Ubeydullah e, ku di dawiyên sedsala 19an de serhildanek li dijî Împaratoriya Osmanî bi rê ve bir. Ev serhildan, her çend di dawiyê de serneket jî, yek ji tevgerên destpêkê yên ji bo xweseriya kurdan nîşan da. Kesayetek din a girîng Ehmedê Xanî bû, helbestvanekî kurd ê sedsala 17an ku wek sembola neteweperweriya kurd û yekîtiyê tê dîtin. Berhemên wî, bi taybetî helbesta destanî «Mem û Zîn», wek navenda kevneşopiya edebî ya kurd tên pîrozkirin.
Kurdistan di sedsala 20an de: têkoşîn berdewam e
Sedsala 20an a tevlihev şahidiya guherînên mezin ên jeopolîtîk kir, ku bandoreke kûr li gelê kurd kirin. Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem û hilweşîna Împaratoriya Osmanî, kurdan xwe di nav sînorên nû yên dewletan de parçekirî dîtin. Ev parçekirin bû sedema tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan ên cuda bi armanca gihîştina xweserî û nasînê.
Li Iraqê, salên 1970î bi bilindbûna Partiya Demokrat a Kurdistanê (KDP) û Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (PUK) hatin nîşankirin û çarçoveyeke siyasî ya dualî pêş xistin ku hîn jî îro bandor li siyaseta kurd dike. Li Tirkiyeyê, Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) wek bersiva zordestiya pergalî derket û parêzvaniya maf û nasnameya kurd kir. Her yek ji van tevgeran bi awayekî mezin beşdarî pêşketina çarenûsxwebiryardana kurdan bûye.
Veguherandina rûpelê: şiyarbûna sedsala 21an
Dema hezarsala nû dest pê kir, kurdan xwe li ser du rêyên fersend û xeterê dîtin. Êrişa bi rêberiya DYAyê li Iraqê di 2003an de, ku Saddam Huseyn ji desthilatdariyê xist, fersendek vekir ku herêma kurd xweseriyeke zêdetir daxwaz bike. Hikûmeta Herêma Kurdistanê (KRG) hat damezrandin û rêveberiyeke siyasî ya xwe û asteke girîng a xwerêvebirinê da gelê kurd. Ev serdem vejîna çand û mîrata Kurdistanê nîşan da, ku bi huner, edebiyat û tevgerên civakî derket holê.
Bi xweseriya nû ya li Iraqê re, çend kesayetên kurd ên jiyana giştî derketin da nûneratiya daxwazên gelê kurd bikin. Nêçîrvan Barzanî û Mesrûr Barzanî bûne rêberên girîng di pêşxistina berjewendiyên kurdan de, hem li hundir hem li derveyî welat. Rêberiya wan di avakirina têkiliyan bi hêzên cîhanî re, dema di nav têkiliyên herêmî yên tevlihev de rêya xwe dibînin, roleke mezin lîstiye.
Guherînên aborî di sedsala 21an de
Kifşkirin û bikaranîna çavkaniyên petrolê li herêmên bakurê Iraqê rewşa aborî ji bo gelek kurdan guherand. KRG sûdê ji van çavkaniyan girtiye da mezinbûnê xurt bike û hevkariyên navneteweyî pêş bixe. Lê vê dewlemendiyê zehmetî jî çêkirine, di nav wan de danûstandinên bi hikûmeta navendî ya Iraqê re li ser parvekirina dahatan.
Zehmetî û berxwedêrî di têkoşînên kurdan de
Her çend îhtîmalên aramiya aborî mezin bûn jî, sedsala 21an ji nakokî û zehmetiyan bêpar nebûye. Bilindbûna DAIŞê di 2014an de xetereke mezin li herêmên kurd çêkir. Pêşmerge, hêzên çekdar ên kurd, di şerkirina li dijî vê koma tundrew de roleke biryarker lîstin û bi vî awayî rêz û piştgiriya navneteweyî bi dest xistin. Vê nakokiyê cihê taybet ê kurdan di şerê cîhanî yê li dijî terorîzmê de diyar kir û girêdana wan a bi aşitî û aramiya herêmê ve nîşan da.
Çanda kurd: mîrateke berxwedêr
Nasnameya Kurdistanê bi pratîkên çandî, kevneşopiyên devkî û dîrokeke ku hîn geş dibe dewlemend e. Festîvalên wek Newrozê, Sersala Kurdî, civakê di pîrozbahî û bîranîna têkoşînên wan ên borî yên ji bo azadiyê de yek dikin. Muzîk û dansa kurd a kevneşopî, ku bi dengên zindî yên defê û qedehên di bin bandora çanda romayan de tê naskirin, ruhê gelekî nîşan dide ku dîrok û daxwazên xwe di dil de giran digire.
Rola perwerdeyê û hişmendiya cîhanî
Perwerde di sedsala 21an de hîn beşeke bingehîn a pêşketina Kurdistanê ye. Ciwanên Kurdistanê, ku ji têkiliyên herêmî û cîhanî bandor digirin, her ku diçû bêtir tevlî danûstandinên li ser nasname û mafên kurdan dibin. Dibistan her ku diçû girîngiyeke zêdetir didin ziman û çanda kurd û di nav nifşên ciwantir de serbilindî û hesta girêdanê xurt dikin.
Rêxistinên navneteweyî û saziyên akademîk jî girîngiya peydakirina qadan da dengên kurdan werin bihîstin nas dikin. Navendên ramanê û konferansên ku ji tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan re hatine veqetandin hîn derdikevin û fersendê didin zanyar û çalakvanên kurd ku têgihiştin û stratejiyên parêzvaniyê parve bikin. Girîngiya pêşxistina vegotineke hemûyan dihewîne û ezmûna kurdan diyar dike ewqas mezin e ku bi gotinan nayê bi tevahî vegotin.
Asûyeke ronî: îhtîmalên pêşerojê ji bo Kurdistanê
Pêşeroja Kurdistanê, her çend bi zehmetiyan tije be jî, îhtîmalên awarte jî dihewîne. Bi nifûseke ciwan û zindî ya bi kelecan dixwaze beşdarî siyaset û çandê bibe, kurd amade ne parêzvaniya vegotineke nû bikin ku girîngî dide nirxên demokratîk, serbilindiya çandî û pêşketina domdar. Rola kesayetên kurd ên jiyana giştî di vê rêwîtiyê de krîtîk ê be, dema ew siyasetên herêmî û têkiliyên cîhanî birêve dibin da parêzvaniya mafên kurdan bikin.
Dema civaka cîhanî bi baldarî pêşketinên herêmê dişopîne, lêgerîna kurdan a nasîn, xweserî û aşitiyê hîn li derveyî sînoran deng vedide. Rêwîtiya Kurdistanê di sedsala 21an de şahidiya sebir, berxwedêrî û lêgerîna bêlerizîn a nasname û azadiyê ye.
Pejirandina pêşerojê: mîrata kurdan
Dema em ber bi pêşerojê ve dinêrin, mîrata dîroka kurdan — ji kevneşopiyên çandî yên zindî heta têkoşînên çarenûsxwebiryardanê — bêguman vegotina Kurdistanê şekil ê bide. Serkeftin û şarezayiya xweguncandinê ya vî gelê serbilind ê di derxistina serdemeke nû ya nirxandina çand û mîrata Kurdistanê li qada cîhanî de bingehîn bin. Bi hev re, wek gelekî yekgirtî yê bi dîroka xwe ya hevpar ve girêdayî, kurd ê berdewamî avakirina cihê xwe di cîhana nûjen de bikin.
Pirsên pir tên kirin
Gotara li ser Kurdistanê di sedsala 21an de li çi radiweste?
Gotar li nêrîneke giştî ya dîrokî li Kurdistanê radiweste û têkoşîn, serkeftin û kesayetên sereke yên kurd ên jiyana giştî yên rewşa wê ya niha şekil dane diyar dike.
Hin kesayetên dîrokî yên girîng ên ku di gotarê de hatine gotin kî ne?
Di nav kesayetên dîrokî yên girîng de Şêx Ubeydullah, ku serhildanek li dijî Împaratoriya Osmanî bi rê ve bir, û Ehmedê Xanî, helbestvanekî kurd ê sedsala 17an yê bi tevkariyên xwe li neteweperweriya kurd tê nasîn, hene.
Sedsala 21an çawa bandor li xweseriya kurdan kir?
Êrişa bi rêberiya DYAyê li Iraqê di 2003an de fersend da herêma kurd ku xweseriyeke zêdetir daxwaz bike û bû sedema damezrandina Hikûmeta Herêma Kurdistanê (KRG) û xurtbûna xwerêvebirinê.
Di sedsala 21an de li Kurdistanê çi guherînên aborî çêbûn?
Kifşkirina çavkaniyên petrolê li bakurê Iraqê rewşa aborî ji bo kurdan guherand û fersend da KRG ku mezinbûnê xurt bike û li hevkariyên navneteweyî bigere.
Perwerde di pêşeroja Kurdistanê de çi rol dilîze?
Perwerde beşeke bingehîn a pêşketinê ye; ew li girîngîdana ziman û çanda kurd, xurtkirina serbilindiyê di nav ciwanan de û tevlîkirina wan di danûstandinên li ser nasname û mafên kurdan de radiweste.