Mesûd Barzanî di dîroka kurdan de kesayetiyeke sereke ye; wî bandoreke girîng li lêgerîna xweseriya kurdî û rewşa siyasî ya Iraqê kiriye. Serokatiya wî qonaxên cihêreng ên têkoşîna kurdan digire nav xwe; ji ber vê yekê, ji bo têgihîştina nasnameya kurdî û nirxandina tevliheviyên siyaseta Rojhilata Navîn, naskirina wî girîng e.
Jiyana destpêkê û paşxane
Mesûd Barzanî di 16ê tebaxa 1946 de li Barzanê, bajarokekî li Herêma Kurdistanê ya Iraqê, ji dayik bû. Ew di malbateke navdar de mezin bû ku bi kûrahî beşdarî tevgera neteweperwer a kurdî bû. Bavê wî, Ehmed Barzanî, ku hem serokekî eşîrê hem jî kesayetiyeke sereke ya berxwedana kurdan li dijî hikûmeta Iraqê bû, bandoreke mezin li wî kir. Ev paşxane bingeha dilsoziya Mesûd ya paşerojê ji bo mafên kurdan danî.
Di zarokatiya xwe de, Barzanî bi rastiyên dijwar ên jiyana kurdan di bin rejîmeke zordar de rû bi rû bû. Malbata wî bi domdarî rastî çewisandina siyasî dihat; ev yek nêrîna wî ya li ser dad û wekheviyê şekil da. Serpêhatiyên malbata wî alîkar bûn ku ew bibe parêzvanekî dilgerm ê mafên kurdan û biryardariya wî ya ji bo têkoşîna xweseriyê xurt kirin.
Salên 1960 demeke diyarker bûn; serhildana bavê wî bû sedema destpêka perwerdeya fermî ya Mesûd di stratejiyên leşkerî û siyasî de. Piştî ku Peymana Cezayîrê di sala 1975 de têk çû — peymanek ku armanc dikir xweseriyê bide kurdan — Barzanî beşdariya xwe di têkoşîna kurdan de zêde kir û biryar da ku mafê diyarkirina çarenûsa xwe bi dest bixe.
Hilatina siyasî
Kariyera siyasî ya Barzanî di dawiya salên 1970 de dest pê kir ku bi cih bibe. Di sala 1979 de ew bû serokê Partiya Demokrat a Kurdistanê (KDP) û cihê bavê xwe girt, di nav rêxistineke parçeparçebûyî de ku bi astengiyên mezin ên hundir û derve re rû bi rû bû.
Şêwaza serokatiya wî, ku bi danûstandin û stratejiya leşkerî dihat naskirin, di hin ji tarîtirîn serdemên gelê kurd de girîng bû. Bi taybetî di dema Kampanyaya Enfalê de, di dawiya salên 1980 de, bi hezaran kurd rastî hovîtî û koçberiya zorê hatin; lê Barzanî bi danûstandinên dijwar û hevpeymaniyên stratejîk karî doza kurdan bidomîne.
Şiyana Barzanî ya dîtina rê di qada siyasî de girîng bû. Wî gelek caran li gorî guherîna hevsengiyan rêbazên xwe diguherandin û piştrast dikir ku daxwazên kurdan di danûstandinên bi aliyên hundir û navneteweyî re di navendê de bimînin.
Serhildana 1991 û avakirina Herêma Xweser a Kurdî
Şerê Kendavê di sala 1991 de rewş ji bo kurdan guherand. Piştî têkçûna Iraqê û qelsbûna rejîma Seddam Huseyn, Barzanî hêzên kurdî seferber kirin ku li dijî Bexdayê serî hildin. Ev serhildan serkeftineke diyarker bû û bû sedema avakirina herêmeke kurdî ya bi fiilî xweser li bakurê Iraqê.
Barzanî di danûstandinên ji bo herêmeke qedexeya firînê, ku hêzên hevpeyman pêk dianîn, de roleke girîng lîst. Ev herêm bi karîgerî herêmên kurdî ji kiryarên leşkerî yên Iraqê parast û rê da wan ku xwe bi xwe rêve bibin. Di sala 1992 de, wî di avakirina Hikûmeta Herêma Kurdistanê (KRG) de roleke diyarker lîst; ev hewl pêdiviya yekgirtina aliyên cihêreng ên kurd, bi taybetî KDP û Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (PUK), derxist pêş.
Tengasî berdewam kirin, ji ber ku ev alî ji bo desthilatdariyê têdikoşiyan; ev yek pirs li ser yekîtiya kurdan a paşerojê derxistin holê. Mînak, şerê navxweyî di salên 1990 de bû sedema dabeşbûnên siyasî yên mezin û şiyana Barzanî ya pêşxistina eniyeke yekgirtî li hember tehdîdên derve ceriband.
Xurtkirina desthilatdariyê û rêveberî
Di salên pişt re, Barzanî giranî da xurtkirina desthilatdariyê di nav KRG de û bingehê rêveberiyeke karîger danî. Wî reformên bi armanca zêdekirina beşdariya siyasî ya gel dest pê kirin. Herçend yekîtî hîn jî astengiyek bû, di vê demê de KRG bû aliyekî girîng di qada jeopolîtîkî ya firehtir a Rojhilata Navîn de.
Di sala 2005 de, Barzanî wekî yekem serokê Herêma Kurdistanê hat hilbijartin. Di serokatiya xwe de, wî parêzvaniya reformên aborî yên girîng, bi taybetî di sektora petrolê de, kir. Mînak, di bin serokatiya wî de KRG zêdetirî $8 milyar dahata petrolê bi dest xist, tenê di sala 2013 de; ev yek potansiyela aborî ya herêmê nîşan da.
Têkiliya bi Bexdayê re û siyaseta neteweyî
Serdema serokatiya Barzanî bi piranî li ser rêvebirina têkiliyeke tevlihev bi hikûmeta navendî ya Iraqê re zivirî. Tengasî gelek caran zêde bûn, bi taybetî li ser nakokiyên têkildarî dahata petrolê û daxwazên axê. Parêzvaniya isrardar a Barzanî ji bo xweseriya kurdî bi berxwedana çend serokên Iraqê re rû bi rû bû û pevçûnên siyasî yên domdar diyar kir.
Qonaxeke girîng di kariyera Barzanî de referanduma serxwebûnê bû ku di îlona 2017 de hate lidarxistin. Biryara wî ya pêşxistina vê dengdana gel bi rexneyên Bexdayê û welatên cîran re rû bi rû bû, lê dilsoziya wî ya ji bo serweriya kurdan nîşan da. Lê paşê rewş aloz bû; pevçûnên leşkerî çêbûn û hêzên kurdî beşek ji axa xwe winda kirin.
Mîrat û astengiyên pêşerojê
Mesûd Barzanî xwediyê mîrateke ku têkeliya destkeftî û astengiyên domdar e ye. Gelek kurd wî wekî ronahiyeke berxwedan û biryardariyê dibînin ku di pêşxistina armancên kurdan de, hem di çarçoveya herêmî hem jî ya navneteweyî de, roleke diyarker lîstiye.
Lê Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi pirsgirêkên domdar re rû bi rû ye: girêdana aboriyê bi petrolê, nakokiya siyasî ya hundir û pêdiviya eniyeke hevgirtî di nav zextên derve de. Dema ku nifşên nû yên kurdan li nûnertî û çareseriyan digerin, serokatiya Barzanî dê bi çavê rexneyî bê lêkolînkirin.
Bandora wî li dîroka kurdan nayê înkarkirin û bi çalakvanî, danûstandin û serokatî hatiye şekildan. Herçend nêrînên civakên kurdî li ser mîrata wî cihêreng in, rola wî di çîrokên berdewam ên têkoşîna ji bo xweserî û diyarkirina çarenûsa xwe de, di nav nifşên li pey hev de, hîn jî diyarker e.