Destpêk
Memê Alan destana gelêrî ya devkî ya mezin a kurdan e: çîroka evînê ya trajîk a Mem û Zîn, bi awayê ku dengbêjan bi sedsalan strandiye, efsaneya zindî ya kevneşopiya devkî ya ku helbestvan Ehmedê Xanî şahesera xwe ya nivîskî, Mem û Zîn a navdar, jê wergirtiye.
Mem û Zîn a nivîskî berhema helbestvanekî mezin ê yekane ye, ku berî sê sedsalan bi beytan hatiye nivîsandin; Memê Alan tiştê kevntir û zindî yê li pişta wê ye: destana gelêrî ya ku di stranên dengbêjan de tê veguhastin, di gelek vegêranên guhertoyî de li tevahiya axa kurdî tê strandin, û bi ecêbî û motîfên gelêrî yên kevneşopiya devkî dewlemend e, evîna ku di xewnê de geş dibe, hespê sêhrî, alîkarê Xizir. Ew efsane di şiklê xwe yê zindî û strandî de ye.
Naskirina Memê Alan tê wateya rastî dilê devkî yê hezkirîtirîn çîroka evînê ya kurdî hatin: destana gelêrî ya Mem û Zîn bi awayê ku gel bixwe di nav nifşan de strandiye, destana mezin a ku klasîka nivîskî jê ji dayik bû.
Naverok
Destana Devkî û Klasîka Nivîskî
Memê Alan Çi Ye?
Memê Alan navê ku ji destana gelêrî ya devkî ya mezin a kurdan re tê dayîn e, ya ku çîroka evînê ya trajîk a Mem û Zîn vedibêje: destana evîna Mem ê ji Alan û Zîn a ji malbata Botan, evîna ku pêşî lê hat girtin û birin dawiya trajîk, ku dengbêj di nav nifşan de distrên. Zanyarên kurd bi gelemperî navê Memê Alan ji bo şiklê folklorî û devkî yê çîrokê bi kar tînin, da ku wê ji helbesta navdar a nivîskî Mem û Zîn, şahesera edebî ya ku helbestvan Ehmedê Xanî afirandiye û ku ji destana devkî ya kevntir sûd wergirtiye da ku berhema xwe biafirîne, cuda bikin. Bi vî awayî, Memê Alan koka zindî û strandî ya hezkirîtirîn çîroka evînê ya kurdî ye, ku di kevneşopiya devkî de bi gelek vegêranên guhertoyî tê veguhastin û bi ecêbî û motîfên gelêrî yên hunera dengbêjan dewlemend e. Ew di nav heft destanên mezin ên klasîk ên kevneşopiya devkî ya kurdî de tê jimartin. Wek destana gelêrî ya devkî ya Mem û Zîn, efsaneya zindî ya ku klasîka nivîskî jê hatiye wergirtin, Memê Alan di efsane û stranên gelê kurd de cihekî girîngiya kûr û bedewiyê digire.
Destana Devkî û Klasîka Nivîskî
Memê Alan destana gelêrî ya devkî ye; Mem û Zîn a navdar a Ehmedê Xanî klasîka nivîskî ya ku jê hatiye wergirtin e. Têgihiştina yekê tê wateya têgihiştina têkiliya wê bi ya din re.
Têgihiştina têkiliya di navbera Memê Alan û Mem û Zîn a navdar de girîng e. Memê Alan tiştê kevntir û zindî ye: destana gelêrî ya ku bi sedsalan di kevneşopiya devkî, di stranên dengbêjan, de hatiye veguhastin, di gelek vegêranên guhertoyî de û ne di nivîseke yekane ya sabît de, efsane bi awayê ku gel bixwe strandiye. Mem û Zîn a nivîskî, berevajî vê, berhema helbestvanekî mezin ê yekane, Ehmedê Xanî, ye, ku nêzî sê sedsal berê destana devkî ya hezkirî wergirt û kir şahesereke nivîskî ya edebiyata kurdî, helbesteke dirêj û bi huner çêkirî ku di şiklê xwe yê nivîskî de bû destana mezin a neteweyî. Zanyarên kurd bi gelemperî vê cudahiyê destnîşan dikin bi bikaranîna navê Memê Alan ji bo cureya folklorî û devkî, û navê Mem û Zîn ji bo berhema nivîskî ya Xanî dihêlin. Her du bi kûrahî bi hev ve girêdayî ne, klasîka nivîskî ji destana devkî hatiye wergirtin, lê cuda ne: yek destaneke gelêrî ya zindî ya dengbêjan e, bi ecêbî û vegêranên guhertoyî dewlemend, ya din şahesereke edebî ya bi huner çêkirî ya helbestvanekî navdar e. Bi rûmet kirina Memê Alan tê wateya bi rûmet kirina koka devkî ya çîrokê, efsaneya zindî ya ku klasîka navdar a nivîskî jê geş bû. Ev cudahiya di navbera destana devkî û klasîka nivîskî de mifteya têgihiştina Memê Alan e.
Xalên Sereke
Memê Alan destana gelêrî ya devkî ya mezin a Mem û Zîn e, ku dengbêj distrên.
Ew evîna trajîk a Mem ê ji Alan û Zîn a ji Botan vedibêje.
Zanyarên kurd navê Memê Alan ji bo şiklê devkî û folklorî bi kar tînin.
Helbestvan Ehmedê Xanî ji wê sûd wergirt da ku Mem û Zîn a nivîskî biafirîne.
Ew bi motîfên gelêrî dewlemend e: evîna xewnê, hespê sêhrî, alîkarê Xizir.
Ew yek ji heft destanên mezin ên klasîk ên kevneşopiya devkî ya kurdî ye.
Agahiyên Kurt
Nav: Memê Alan (destana gelêrî ya devkî ya Mem û Zîn)
Cure: Destana gelêrî ya devkî, destaneke kevneşopiya kurdî
Qehreman: Mem, ji Alan
Qehremana jin: Zîn, ji malbata Botan
Mijar: Evîna trajîk a ku pêşî lê hatiye girtin; dilsozî û keder
Têkiliya bi Mem û Zîn re: Çavkaniya devkî ya klasîka nivîskî ya Xanî
Motîfên gelêrî: Evîna ku di xewnê de geş dibe, hespê sêhrî, alîkarê Xizir
Pile: Yek ji heft destanên mezin ên klasîk ên kurdî
Veguhêzer: Dengbêj, stranbêjên kevneşopiya devkî
Şikl: Gelek vegêranên strandî yên guhertoyî, ne nivîseke yekane ya sabît
Çîroka Mem û Zîn
Destan Mem û Zîn, du evîndarên ku ji bo hev hatine tayînkirin, vedibêje; dijminekî plançêker pêşî li evîna wan digire û wê dibe dawiya trajîk, û ew tenê di mirinê de digihîjin hev.
Di dilê Memê Alan de çîroka evînê ya trajîk a Mem û Zîn heye. Di çîrokê de, Mem, xortekî ji Alan, û Zîn, keçek ji malbata hukumran a Botan, ji bo hev hatine tayînkirin û bi kûrahî dikevin evîna hev. Lê pêşî li evîna wan tê girtin: di vegêranan de, planên dijminekî, kesayetiyeke xayîn ku ji Mem nefret dike, evîndaran ji hev dûr dihêlin û wêrankirina Mem pêk tînin, û bi zalimanî rê li gihîştina hev a her du kesên ku hesreta hev dikin tê girtin. Destan di hesret, plan û kederên ku evîndaran ji hev dûr dihêlin re diçe heta dawiya xwe ya trajîk, ku tê de Mem dimire û Zîn, di xemgîniya xwe de, di mirinê de li pey wî diçe; evîndar, ku di jiyanê de ji hev cuda bûn, di dawiyê de tenê di gorê de digihîjin hev. Kevneşopî dawiya wan a trajîk bi hesteke kûr û şînê vedibêje, li kûrahiya evînê û kedera pêşîlêgirtina wê sekinî dike û ne li hûrguliyên dijwar, evîndaran bi rûmet dike û li qederê wan şînê digire. Ev çîroka evînê ya trajîk, ya dilsoziya ku pêşî lê tê girtin û evîndarên ku tenê di mirinê de digihîjin hev, dilê Memê Alan e, herwiha yê klasîka nivîskî ya ku jê hatiye wergirtin. Ew çîrokeke evîn, hesret û kederê ye ku di nav nifşan de hestên gelê kurd hejandine.
Ecêbiyên Destana Gelêrî
Wek destaneke gelêrî ya devkî, Memê Alan bi ecêbî û motîfên gelêrî yên hunera dengbêjan dewlemend e, motîfên wek evîna ku di xewnê de geş dibe, hespê sêhrî û xuyabûna alîkar Xizir, ku taybetmendiya ecêb didin destana devkî.
Yek ji taybetmendiyên ku Memê Alan, destana gelêrî ya devkî, cuda dike dewlemendiya wê bi ecêbî û motîfên gelêrî yên kevneşopiya devkî ya kurdî ye, hêmanên ecêb ên ku dengbêj di çîrokê de dihûnin. Di nav van motîfan de, kevneşopî evînekê vedibêje ku di xewnê de an bi hevdîtineke ecêb li ser dûrahiyên mezin geş dibe, evîndar bi rêyên ji rêyên dinyayî wêdetir tên gihandina hev; hespê ecêb an sêhrî yê ku qehreman hildigire; û xuyabûna Xizir, alîkarê kesk ê nemir ê baweriya gelêrî ya kurdî, ku tê da ku di hewcedariya qehreman de alîkariya wî bike. Motîfên wiha, evîna xewnê, hespê sêhrî, giyanê alîkar, bi sêvê û nîşanên din ên çîroka gelêrî re, taybetmendiya ecêb û folklorî didin destana devkî, wê wek afirandineke kevneşopiya devkî ya zindî destnîşan dikin, dewlemend bi ecêbiyên ku dengbêj hez dikin bistrên. Ev ecêbî di nav taybetmendiyên ku Memê Alan a devkî, bi ecêbiyên xwe yên gelêrî, ji klasîka nivîskî ya bi huner çêkirî û edebîtir cuda dikin de ne. Taybetmendiya Memê Alan a wek destaneke gelêrî ya devkî ya rastîn di van motîf û ecêbiyên gelêrî de dibiriqe. Ew parçeyek in ji tiştê ku destana devkî dike xezîneyeke hêja û cuda ya xeyala gelêrî ya kurdî.
Çavkaniya Şahesera Xanî
Memê Alan berî her tiştî wek çavkaniya devkî ya ku helbestvanê mezin Ehmedê Xanî nêzî sê sedsal berê şahesera xwe ya nivîskî, Mem û Zîn a navdar, jê wergirtiye tê bi rûmet kirin.
Memê Alan wek çavkaniya devkî ya ku Mem û Zîn a navdar a nivîskî jê hatiye wergirtin cihekî taybet ê rûmetê digire. Li gorî têgihiştina hevpar a di nav kurdan de, helbestvanê mezin Ehmedê Xanî, ku nêzî sê sedsal berê jiyaye, ji destana devkî ya hezkirî ya Memê Alan, ya ku dengbêjan demeke dirêj strandiye, îlham wergirt û ew kir bingehê şahesera xwe ya nivîskî, destana gelêrî kir helbesteke dirêj û bi huner çêkirî ya girîngiya mezin a edebî û neteweyî. Di vê de, Memê Alan kok e û Mem û Zîn a Xanî kulîlk e: kevneşopiya devkî ya zindî, bi dahêneriya helbestvanekî mezin, yek ji berhemên herî bilind ên edebiyata nivîskî ya kurdî diafirîne. Ev têkiliya klasîka nivîskî ya ku ji destana devkî hatiye wergirtin dewlemendiya kûr a kevneşopiya devkî ya kurdî û hêza wê ya dayikbûna edebiyata mezin nîşan dide. Bi rûmet kirina Memê Alan tê wateya bi rûmet kirina bingeha devkî ya navdartirîn berhema edebiyata kurdî, destana gelêrî ya zindî ya ku şahesera Xanî jê geş bû. Memê Alan bi taybetî wek çavkaniya helbesta mezin a Xanî û herwiha wek xezîneyeke bi xwe tê bi rûmet kirin.
Strana Dengbêjan
Wek destanên mezin ên din ên kurdî, Memê Alan di stranên dengbêjan, stranbêjên kevneşopiya devkî ya kurdî yên ku destanan zindî dihêlin, de di nav nifşan de hatiye veguhastin.
Memê Alan berî her tiştî ji kevneşopiya devkî ya zindî ya kurdan e; ew di nav nifşan de ne di pirtûkan de, lê di stranên dengbêjan, stranbêj û parêzvanên mezin ên kevneşopiya devkî ya kurdî, de hatiye veguhastin. Destan di performansa dengbêjan de, di civînên gel û derbarên mîran de, dijî; ew bi hesteke kûr dihat strandin û evîn, keder û ecêbiyên wê di strana vegêranî ya dirêj a destanê de deng digirtin. Bi dengbêjan, çîroka Mem û Zîn di şiklê xwe yê devkî de di nav nifşan de hat veguhastin, di gelek vegêranên guhertoyî de ma û ne di nivîseke yekane ya sabît de, û di bîranîn û stranên gel de zindî û hezkirî ma. Di serdema nûjen de, zanyar û nivîskaran guhertoyên destana devkî ji dengbêjan berhev kirin û nivîsandin, da ku alîkariya parastina Memê Alan a folklorî ji bo nifşên paşîn bikin. Em stranên dengbêjan û kevneşopiya ku ew diparêzin bi rûmet dikin, navê destanê û cihê wê di stranên wan de dibêjin, li şûna ku em beytan dîsa çap bikin, ku ji stranbêjan û kevneşopiya wan in. Memê Alan di strana dengbêjan de di nav nifşan de jiyaye û hatiye hêja dîtin.
Wate û girîngî
Memê Alan dilê devkî yê hezkirîtirîn çîroka evînê ya kurdî temsîl dike, destana gelêrî ya zindî ya Mem û Zîn bi awayê ku gel bixwe strandiye, û hêza kevneşopiya devkî ya kurdî ya afirandina edebiyata mezin, ji ber ku şahesera nivîskî ya Mem û Zîn jê geş bû. Bi vî awayî ew hem bi xwe hem jî wek koka destana neteweyî xezîneyek e.
Memê Alan kevneşopiya dewlemend a destana kurdî û hunera dengbêjan jî temsîl dike, û ecêbî û motîfên gelêrî yên xeyala devkî, evîna xewnê, hespê sêhrî, alîkarê Xizir, ku destana gelêrî ya zindî destnîşan dikin. Wek yek ji heft destanên mezin ên kevneşopiya devkî ya kurdî, ku di nav nifşan de tê strandin û çavkaniya destana neteweyî ye, ew di nav xezîneyên herî bilind ên vegêran û stranên kurdî de radiweste. Di van hemûyan de, Memê Alan di nav girîngtirîn û hezkirîtirîn efsaneyên kurdî de ye, destana gelêrî ya devkî ya Mem û Zîn, efsaneya zindî ya ku klasîka nivîskî jê ji dayik bû, ku li tevahiya cîhana kurdî hêja tê dîtin. Kûrahiya hestê û dewlemendiya xeyala gelêrî ya ku ew temsîl dike di nav hêjatirîn taybetmendiyên kevneşopiya kurdî de ne.
Memê Alan û Kurd
Memê Alan efsaneyeke kurdî ya bi kûrahî hezkirî ye, destana gelêrî ya devkî ya Mem û Zîn û yek ji heft destanên mezin ên kevneşopiya devkî, ku li tevahiya cîhana kurdî wek koka zindî ya navdartirîn çîroka evînê ya kurdî hêja tê dîtin.
Memê Alan di mîrata kurdan de cihekî bi kûrahî hêja digire, di nav heft destanên mezin ên klasîk ên kevneşopiya devkî de tê jimartin û li tevahiya cîhana kurdî wek şiklê devkî û folklorî yê navdartirîn çîroka evînê ya kurdî tê hezkirin. Destan, ku di nav nifşan de di stranên dengbêjan de tê strandin, parçeyeke mîrata hêja ya çandî ya gelê kurd e, xezîneyeke kevneşopiya wan a vegêranî û muzîkî, û koka zindî ya ku şahesera nivîskî ya Mem û Zîn jê geş bû. Di Memê Alan de, kurdan hestên hêja li cem xwe bi rûmet kirine: evîn, dilsozî, hesret û kedera evîna ku qeder û xiyanetê pêşî lê girtine. Di pêşkêşkirina Memê Alan de, em dilê devkî yê çîroka hezkirî bi rûmet dikin, wê bi dilsozî û baldarî vedibêjin, têkiliya wê bi klasîka nivîskî re bi rastgotinê destnîşan dikin, dawiya wê ya trajîk bi şîna kevneşopiyê dihewînin, û strana dengbêjan a ku ew zindî hiştiye hêja dibînin. Ew efsaneyek e ku hest û hunermendiya gelê kurd tê de dibiriqin, destana gelêrî ya zindî ya Mem û Zîn, ku li tevahiya cîhana kurdî hêja tê dîtin.
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Memê Alan heman Mem û Zîn e? Ew bi kûrahî bi hev ve girêdayî ne lê cuda ne. Memê Alan destana gelêrî ya devkî ye, çîroka Mem û Zîn bi awayê ku dengbêjan bi sedsalan di gelek vegêranên guhertoyî de strandiye; Mem û Zîn a navdar şahesera edebî ya nivîskî ye ku helbestvan Ehmedê Xanî afirandiye, yê ku ji destana devkî sûd wergirtiye. Zanyarên kurd bi gelemperî navê Memê Alan ji bo şiklê devkî û folklorî bi kar tînin û navê Mem û Zîn ji bo berhema nivîskî ya Xanî dihêlin. Ew heman çîroka hezkirî ya evînê vedibêjin, lê yek destaneke gelêrî ya devkî ya zindî ye û ya din klasîkeke nivîskî ya bi huner çêkirî ye ku jê hatiye wergirtin.
Çîrok dîrok e an efsane? Di hin kevneşopiyan de tê bawerkirin ku çîrok di bîranîna kesayetiyên rastîn û malbata Botan de kok girtiye, lê destan bi awayê ku tê strandin û nivîsandin efsaneyek e, çîrokeke evînê ku di nav nifşên kevneşopiya devkî de û paşê bi hunera helbestvanekî mezin hatiye şikildan û xweşik kirin; ew ne tomareke dîrokî ya bi belge ye. Çarçoveya rastgotinê ew e ku wek efsaneyeke hêja bê pêşkêşkirin, ku dibe ku di bîranîneke rastîn de kok girtiye, û ku rastiya wê rastiya çîrokeke mezin e û ne ya salnameyeke rastiyan.
Destana devkî çima girîng e heke klasîka nivîskî ewqas navdar e? Memê Alan a devkî hem wek koka zindî ya ku klasîka nivîskî jê geş bû hem jî wek xezîneyeke hêja ya bi xwe girîng e. Ew çîrokê di şiklê wê yê folklorî de diparêze, bi ecêbî û motîfên gelêrî yên hunera dengbêjan dewlemend, evîna xewnê, hespê sêhrî, giyanê alîkar, ku berhema nivîskî ya edebîtir wan li aliyekî dihêle. Bi rûmet kirina Memê Alan tê wateya bi rûmet kirina kevneşopiya devkî ya zindî ya kurdan û xeyala gelêrî ya ku yek ji berhemên herî bilind ên edebiyata kurdî ji dayik anî.
Mijarên têkildar
Mem û Zîn: destana neteweyî ya nivîskî ya evînê ya ku ji Memê Alan hatiye wergirtin
Cembelî: mîrzayê Hekariyê yê ku ji bo evînê bû şivan
Zembîlfiroş: mîrzayê ku bû firoşkarê zembîlan
Siyabend û Xecê: destana evînê ya trajîk a çiyayan
Ker û Kulik: destana qehremanî ya birayên cêwî
Dengbêj: stranbêjên ku destanên kurdî zindî dihêlin
Xidir Nebî: Xizir, alîkarê kesk ê nemir ê destanên gelêrî
Perî: giyanên perî yên folklora kurdî
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Memê Alan çi ye?
Memê Alan destana gelêrî ya devkî ya mezin a kurdan e ku çîroka evînê ya trajîk a Mem û Zîn vedibêje: destana evîna Mem ê ji Alan û Zîn a ji malbata Botan, ku dengbêj di nav nifşan de distrên. Zanyarên kurd bi gelemperî navê Memê Alan ji bo şiklê devkî û folklorî yê çîrokê bi kar tînin, da ku wê ji helbesta navdar a nivîskî Mem û Zîn a ku Ehmedê Xanî afirandiye cuda bikin.
Memê Alan ji Mem û Zîn çawa cuda ye?
Ew bi kûrahî bi hev ve girêdayî ne lê cuda ne. Memê Alan destana gelêrî ya devkî ye, çîrok bi awayê ku dengbêjan bi sedsalan di gelek vegêranên guhertoyî de strandiye, bi motîf û ecêbiyên gelêrî dewlemend; Mem û Zîn a navdar şahesera edebî ya nivîskî ye ku helbestvan Ehmedê Xanî afirandiye, yê ku ji destana devkî sûd wergirtiye. Zanyar navê Memê Alan ji bo şiklê devkî bi kar tînin û Mem û Zîn ji bo berhema nivîskî ya Xanî dihêlin.
Çîrok çi ye?
Destan Mem, xortekî ji Alan, û Zîn, keçek ji malbata hukumran a Botan, vedibêje, ku ji bo hev hatine tayînkirin û bi kûrahî dikevin evîna hev. Planên dijminekî xayîn ê ku wan ji hev dûr dihêle û wêrankirina Mem pêk tîne pêşî li evîna wan digirin. Çîrok diçe heta dawiya xwe ya trajîk, ku tê de Mem dimire û Zîn, di xemgîniya xwe de, di mirinê de li pey wî diçe, û bi vî awayî evîndar di dawiyê de tenê di gorê de digihîjin hev.
Destana devkî kîjan motîfên gelêrî dihewîne?
Wek destaneke gelêrî ya devkî, Memê Alan bi ecêbiyên hunera dengbêjan dewlemend e: kevneşopî evînekê vedibêje ku di xewnê de an bi hevdîtineke ecêb li ser dûrahiyên mezin geş dibe, hespê sêhrî yê ku qehreman hildigire, û xuyabûna Xizir, alîkarê kesk ê nemir ê baweriya gelêrî ya kurdî, ku tê da ku alîkariya qehreman bike. Motîfên wiha taybetmendiya ecêb û folklorî didin destana devkî, cuda ji klasîka nivîskî ya edebîtir.
Têkiliya Memê Alan bi Ehmedê Xanî re çi ye?
Li gorî têgihiştina hevpar a di nav kurdan de, helbestvanê mezin Ehmedê Xanî, ku nêzî sê sedsal berê jiyaye, ji destana devkî ya hezkirî ya Memê Alan, ya ku dengbêjan demeke dirêj strandiye, îlham wergirt û ew kir bingehê şahesera xwe ya nivîskî, Mem û Zîn. Bi vî awayî, Memê Alan koka devkî ya ku helbesta nivîskî ya navdar a Xanî jê geş bû ye.
Memê Alan çawa hatiye parastin?
Wek destanên mezin ên din ên kurdî, Memê Alan di stranên dengbêjan, stranbêj û parêzvanên kevneşopiya devkî ya kurdî, de di nav nifşan de hatiye veguhastin û di gelek vegêranên guhertoyî de maye. Di serdema nûjen de, zanyar û nivîskaran guhertoyên destana devkî ji dengbêjan berhev kirin û nivîsandin, da ku alîkariya parastina Memê Alan a folklorî ji bo nifşên paşîn bikin.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Mem û Zîn (û destana devkî ya Memê Alan) - Wikipedia
Memê Alan - Encyclopaedia Iranica
Folklora Kurdî û Destanên Devkî - The Kurdish Project
Kurdish-History.com: Mem û Zîn