Destpêk
Perî giyanên perî yên folklora kurdî û îranî ne: hebûnên giyanî yên xweşik û bi perr ên kevneşopiya kevnar a îranî, giyanên sivik û wek periyan ên girêdayî xweşikî, xweza û hewayê, ku ji cinan û dêwên şeytanî cuda ne.
Di folklora kurdî de, wek li tevahiya cîhana îranî ya firehtir, perî hebûnên giyanî yên xweşik in, wek periyan û bi perr, ku li çiya û avan dimînin û di hewayê de diçin û tên. Ew di nav xweşiktirîn kesayetiyên xeyala gelêrî de ne, û herwiha di kevneşopiya mezin a destana Şahnameyê de xuya dibin. Ew beşek ji mîrasa hevpar a îranî ne ku kurd mîrasgirên wê ne.
Naskirina periyan tê wateya naskirina aliyê dilnermtir û xweşiktir ê xeyala gelêrî ya îranî û kurdî: giyanên perî yên xweşikî û xwezayê, hebûnên xweşik û bi perr ên çiya û avan, ku di nêrîna kevn a cîhanê de li dijî tariya dêwan tên danîn.
Naverok
Ji Giyanên Bi Xwezaya Dualî bo Periyan
Perî Çi Ne?
Perî, bi kurdî perî û bi farisî pari, hebûnên giyanî yên serxwezayî yên kevneşopiya gelêrî ya îranî ne: giyanên xweşik û gelek caran bi perr, hebûnên wek periyan ên nazenîn û delal, ku bi xweşikî, xweza û hewayê ve girêdayî ne. Di xeyala gelêrî ya cîhana îranî de, di nav kurdan de jî, perî giyanên xweşik in, gelê periyan ên ku li cihên xwezayî û xweşik, çiya, çem û hewayê dimînin, û carinan dest di cîhana mirovan de didin. Ew ji dêwan, heyînên şeytanî yên kevneşopiya îranî, û ji cinên kevneşopiya cuda ya erebî cuda ne: dema ku dêw tarî û xerabkar in, perî xweşik in û di şiklê xwe yê pêşketî de xêrxwaz an herî kêm ji aliyê exlaqî ve bi xwezaya dualî ne, giyanên xweşik ên li dijî dêwên tarî tên danîn. Ew di destana mezin a Şahnameyê û li tevahiya çîrokên gelêrî yên cîhana îranî de xuya dibin, û di folklora kurdî de wek perî berdewam dijîn, giyanên perî yên xweşik. Wek hebûnên giyanî yên xweşik ên xeyala gelêrî ya îranî û kurdî, perî di zanîna gelêrî ya cihên xwezayî û xweşik û aliyê dilnermtir ê cîhana serxwezayî de cihekî hêja digirin.
Nav û Esla Wê
Navê peri, bi kurdî perî û bi farisî pari, ji kevneşopiya kevnar a îranî tê; heman peyv bi rêya farisî û erebî peyva îngilîzî fairy da.
Navê van hebûnan li tevahiya cîhana îranî di şiklên bi hev ve nêzîk de xuya dibe: perî bi kurdî, pari bi farisî û şiklên têkildar li cihên din. Peyv ji kevneşopiya kevnar a îranî, ji têgîneke kevn, pairika, ji bo çîneke hebûnên giyanî tê; di kevneşopiya herî kevnar de ev wek giyanên jin ên dijmin an şeytanî dihatin dîtin, lê bi demê ew bûn giyanên perî yên xweşik û xêrxwaz ên folklora paşîn. Peyv rêwîtiyeke balkêş kiriye: ji pari ya farisî, bi rêya erebî û paşê zimanên Ewropayê, peyva îngilîzî fairy bixwe hat, bi vî awayî perî, bi wateyeke rastîn, bavkalên periyên cîhana firehtir in. Bi vî awayî nav dûndaneke kûr û kevnar hildigire, ji hebûnên giyanî yên ola kevn a îranî bo gelê periyan ê folklora paşîn û ji wê wêdetir. Nav û esla wê kokên kevnar ên periyan di kevneşopiya îranî de û têkiliya wan bi hebûnên perî yên cîhana firehtir re nîşan didin. Naskirina nav û rêwîtiya wê dîtinek a kevnîtiya van hebûnên giyanî yên xweşik û berbelaviya wan dide.
Xalên Sereke
Perî (bi kurdî perî, bi farisî pari) hebûnên giyanî yên folklora îranî ne.
Ew giyanên xweşik, gelek caran bi perr û wek periyan ên xweza û hewayê ne.
Ew ji cinan û dêwên şeytanî cuda ne.
Di kevneşopiya kevnar de ew bi xwezaya dualî an dijmin bûn; paşê bûn periyên xêrxwaz.
Ew di Şahnameyê û li tevahiya çîrokên gelêrî yên îranî de xuya dibin.
Peyva farisî pari, bi rêya erebî, peyva îngilîzî fairy da.
Agahiyên Kurt
Nav: Perî (bi kurdî perî; bi farisî pari)
Cure: Hebûna giyanî ya serxwezayî, perî
Kevneşopî: Folklora îranî, hevpar li tevahiya cîhana îranî
Xuyabûn: Xweşik, gelek caran bi perr, bi nazenînî û delaliya mezin
Bi van ve girêdayî: Xweşikî, xweza, çiya, av û hewa
Ji van cuda: Cin (erebî) û dêwên şeytanî (îranî)
Şiklê kevnar: Pairika, giyanek bi xwezaya dualî an dijmin
Şiklê paşîn: Giyanên perî yên xêrxwaz an bi xwezaya dualî
Di destanê de: Di Şahnameyê de xuya dibin
Mîras: Mîrasa hevpar a îranî, ku di folklora kurdî de berdewam dijî
Xweşikî û Şiklê Bi Perr
Perî berî her tiştî hebûnên xweşikiyê ne: giyanên delal, nazenîn û gelek caran bi perr, ku navê wan bû gotin û sembola xweşikiyê bixwe.
Taybetmendiya herî diyar a periyan xweşikiya wan e. Ew wek hebûnên bi delalî û nazenîniyeke bêhempa tên teswîrkirin, gelek caran bi perr, bi şiklên xweşik û ronî, ku di hewayê de bi xweşikiyeke ji ya mirovan wêdetir diçin û tên; perr nîşana wan a herî domdar in, nîşana cudabûna wan û girêdana wan bi hewa û bilindahiyan ve. Girêdana wan bi xweşikiyê ve ewqas mezin e ku di helbesta cîhana îranî de, peyva perî bû gotin û wêneyeke xweşikiyê bixwe, ku kesekî xweşik bi periyekê re tê şibandin, perîrû an wek periyê. Tê xeyalkirin ku ew li cihên xweşik û xwezayî, çiya, çem, baxçe û hewayê dimînin, di navbera cîhanan de diçin û tên, û carinan bi delaliya xwe ji mirovan re xuya dibin. Ev xweşikî dilê kesayetiya periyan e, hebûnên giyanî yên xweşik ên nazenînî û ronahiyê, gelê xweşik ê xeyala îranî. Girêdana periyan bi xweşikî, nazenînî û şiklê bi perr ve taybetmendiya wan a diyarker e, giyanên xweşik ên ku navê wan bixwe tê wateya xweşikiyê. Wek hebûnên xweşikî û nazenîniyê, bi perr û ronî, perî di kevneşopiya gelêrî de tên xeyalkirin û hêja dîtin.
Ji Giyanên Bi Xwezaya Dualî bo Periyan
Perî her tim xêrxwaz nebûn: di kevneşopiya herî kevnar de ew giyanên bi xwezaya dualî an heta dijmin bûn, ku tenê paşê bûn giyanên perî yên xêrxwaz ên folklora pêşketî.
Kesayetiya periyan di rêwîtiya dirêj a kevneşopiyê de guherî. Di kevneşopiya herî kevnar a îranî de, hebûnên bi navê pairika, ku perî ji wan tên, wek giyanên jin ên dijmin an xeternak dihatin dîtin, ku bi sêhr û xapandinê ve girêdayî bûn û di nav hebûnên zirardar ên li dijî nîzama baş de dihatin hesibandin; di nêrîna kevnar a olî ya ku Zerdeşt nû kir de, ew di nav hêzên tariyê de bûn. Lê bi demê, teswîrkirina periyan nermtir bû û veguherî: ew bûn giyanên perî yên xweşik û xêrxwaz, an herî kêm ji aliyê exlaqî ve bi xwezaya dualî, yên folklora paşîn, hebûnên xweşikî û nazenîniyê ji dêvila yên zirarê. Di kevneşopiya gelêrî ya pêşketî de, perî gelek caran xêrxwaz in, carinan alîkariya mirovan dikin an ji wan hez dikin, herçiqas hêmaneke sirrî û dualî diparêzin, hebûnên cîhana din ên ku dikarin bereketê bidin kesên ku pê re têkil dibin an wan matmayî bikin. Ev veguhertin, ji giyanên bi xwezaya dualî an dijmin bo periyên xweşik, taybetmendiyeke balkêş a dîroka periyan e, nermbûna hebûneke kevnar û dualî bo gelê periyan ê xweşik ê kevneşopiya paşîn. Di vî şiklê pêşketî de, wek giyanên perî yên xweşik û xêrxwaz, perî di folklora cîhana îranî û kurdî de herî baş tên naskirin û herî zêde hêja tên dîtin.
Perî û Dêw
Di xeyala gelêrî de, periyên xweşik li dijî dêwên tarî, heyînên şeytanî, tên danîn, giyanên xweşik li dijî yên qirêj, di nêrîna xweşik û tirsnak, baş û xerab de.
Mijareke dubarebûyî di xeyala gelêrî ya îranî de dijberiya di navbera perî û dêwan de ye, giyanên perî yên xweşik li dijî heyînên şeytanî yên tarî û tirsnak tên danîn. Dema ku perî delal, nazenîn û xêrxwaz in, dêw pir bilind, kirêt û xerabkar in; herdu di xeyala gelêrî de xweşik û tirsnak, pak û qirêj, û di kevneşopiya pêşketî de, baş û xerab di nav hebûnên serxwezayî de temsîl dikin. Bi rastî di hin çîrokan de, dêw zordestên periyan in, heyînên şeytanî yên tarî ku giyanên xweşik dikin girtî an wan diêşînin, bi vî awayî dijberî dibe çîroka xweşik û baş ên ku tarî û xerab dorpêç dikin. Ev cotkirina perî û dêwan, giyanên xweşik û heyînên şeytanî yên tarî, taybetmendiyeke nêrîna gelêrî ya îranî û kurdî ya cîhana serxwezayî ye, ku hebûnên xweşikî û hebûnên tirsê tê de hene û li dijî hev hatine danîn. Ev yek meyla kûr a kevneşopiyê nîşan dide ku cîhana serxwezayî, wek cîhana exlaqî, wek qadeke xweşik û tirsnak, baş û xerab xeyal dike. Ev dijberiya perî û dêwan yek ji taybetmendiyên herî bandorkar ên xeyala gelêrî ye, periya xweşik li dijî dêwê tarî. Di vê cotkirinê de perî gelek caran herî baş tên têgihiştin, giyanên xweşik ên li dijî heyînên şeytanî yên nêrîna kevn a îranî.
Perî di Folklora Kurdî de
Di folklora kurdî de, perî wek giyanên perî yên xweşik ên çiya û avan berdewam dijîn, hebûnên xweşik ên çîrokên gelêrî, li kêleka kesayetiyên din ên wek Şahmaran û çûka mezin Sîmurg.
Di kevneşopiya dewlemend a gelêrî ya kurdan de, perî kesayetiyên hêja ne, giyanên perî yên xweşik ên ku li cihên xwezayî û delal ên axa kurdî, çiya, çem û kaniyan dimînin. Ew di çîrokên gelêrî de wek hebûnên xweşikî û nazenîniyê xuya dibin, carinan ji mirovan re xuya dibin, carinan ji wan hez dikin an alîkariya wan dikin, carinan wan dixin nav keramet an matmayînê, giyanên xweşik û sirrî yên cîhana din. Ew ji heman xeyala dewlemend a gelêrî ne ku kesayetiyên wek Şahmaran, şahbanûya jîr a maran, û Sîmurg a mezin, çûka ecêb, dide kurdan, cîhaneke ku hebûnên xweşik û ecêb tê de hene. Perî aliyê dilnermtir û xweşiktir ê vê xeyala gelêrî nîşan didin, giyanên xweşik ên cihên xweşik, ku li dijî hebûnên tarîtir ên wek dêwan tên danîn. Hebûna periyan di folklora kurdî de kokên kûr ên kurdan di kevneşopiya gelêrî ya îranî de û dewlemendiya xeyala wan bixwe ya gelêrî nîşan dide. Wek giyanên perî yên xweşik ên çiya û avan, perî di çîrokên gelêrî yên gelê kurd de hêja tên dîtin.
Wate û girîngî
Perî, berî her tiştî, aliyê xweşik û dilnerm ê xeyala gelêrî ya îranî û kurdî temsîl dikin: giyanên perî yên xweşik ên xweşikî û xwezayê, ku li dijî dêwên tarî tên danîn, di nêrîna kevn a cîhaneke ku hebûnên xweşikî û tirsê tê de hene. Wek hebûnên xweşikiyê, ew hesreta nazenînî û delaliyê di cîhana serxwezayî de temsîl dikin.
Perî herwiha kevnîtî û berbelaviya xeyala gelêrî ya îranî temsîl dikin, ku ji hebûnên giyanî yên kevneşopiya herî kevnar tên û bi navê xwe peyva fairy bixwe didin cîhana firehtir. Bi vê yekê, ew kokên kûr û bandora dûr a kevneşopiya gelêrî ya îranî û kurdî temsîl dikin. Di van hemûyan de, perî di nav xweşiktirîn û hezkirîtirîn hebûnên xeyala gelêrî ya îranî û kurdî de ne, ku xweşikî, nazenînî û aliyê dilnermtir ê cîhana serxwezayî temsîl dikin, li dijî dêwên tarî. Ew beşek ji mîrasa hevpar a îranî ne ku kurd mîrasgirên wê ne, hebûnên heman kevneşopiya dewlemend a ku destana Şahnameyê û çîrokên gelêrî yên axa kurdî dide, giyanên perî yên xweşik ên ku xweşikiya wan xeyala gelêrî ronî dike. Nêrîna xweşikî û nazenîniyê ya ku ew temsîl dikin yek ji hêjatirîn taybetmendiyên kevneşopiya gelêrî ye.
Perî û Kurd
Perî beşek ji mîrasa hevpar a gelêrî ya îranî ne ku kurd mîrasgirên wê ne, û di folklora kurdî de wek perî berdewam dijîn, giyanên perî yên xweşik ên xeyala gelêrî ya kurdî.
Perî tenê kurdî nînin; ew beşek ji kevneşopiya gelêrî ya îranî ya firehtir in, ku li tevahiya cîhana îranî û bi rastî li pirê cîhana asyayî hevpar e, hebûnên giyanî yên xweşik ên mîraseke ku kurd bi Farisan, gelên din ên îranî û ji wan wêdetir re parve dikin. Lê kurd mîrasgirên rastîn ên vê kevneşopiyê ne, û perî wek kesayetiyên hêja yên xeyala gelêrî ya kurdî berdewam dijîn, giyanên perî yên xweşik ên çiya û avên axa kurdî, ku di çîrokên gelêrî û xeyala gel de xuya dibin. Bi pêşkêşkirina periyan, em hebûneke mîrasa hevpar a gelêrî ya îranî ku kurd mîrasgirên wê ne bi rûmet dikin, û bi rastdarî wan wek beşek ji kevneşopiyeke hevpar bi gelên din ên îranî re pêşkêş dikin, ji dêvila tenê kurdî, û di heman demê de hebûna wan a zindî di folklora kurdî de hêja dibînin. Perî aliyê dilnermtir û xweşiktir ê xeyala dewlemend a gelêrî ya gelê kurd nîşan didin, giyanên xweşik ên cihên xweşik, beşeke hêja ji mîrasa gelêrî ya kurdan û cîhana îranî ya firehtir, û derbirîneke xweşik a hesreta nazenînî û delaliyê di xeyala serxwezayî de.
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Gelo perî heman cin in? Na. Herçiqas perî û cin gelek caran bi hev re tên tevlihevkirin û paşê folkloreke zêde parve kirin, ew di eslê xwe de cuda ne. Perî ji kevneşopiya îranî ne, ji hebûnên giyanî yên kevnar ên îranî tên; cin ji kevneşopiyeke cuda ya erebî ne. Di nêrîna îranî de, perî giyanên perî yên xweşik in, ku hem ji cinan hem jî ji dêwên şeytanî cuda ne. Di dîroka dirêj a herêmê de, kevneşopî bi hev re tevlihev bûn û hebûn carinan wek hev hatin dîtin an tevlihevkirin, lê di eslê xwe û kesayetiya xwe ya klasîk de, perî hebûnên giyanî yên xweşik ên kevneşopiya îranî ne, ne cinên kevneşopiya erebî.
Gelo perî baş in an xerab? Bersiv bi serdem û kevneşopiyê ve girêdayî ye. Di kevneşopiya herî kevnar a îranî de, hebûnên ku perî ji wan tên wek giyanên dijmin an xeternak dihatin dîtin, di nav hêzên tariyê de di nêrîna ku Zerdeşt nû kir de. Lê di folklora pêşketî de, perî bûn giyanên perî yên xweşik û xêrxwaz, an herî kêm ji aliyê exlaqî ve bi xwezaya dualî, hebûnên xweşikî û nazenîniyê ku dikarin bereketê bidin an matmayî bikin, lê tenê xerab nînin. Bersiva rastdar ew e ku perî hebûnên tevlihev û guhêrbar in, di şiklê xwe yê kevnar de bi xwezaya dualî û di şiklê xwe yê pêşketî de xêrxwaz an dualî, ne tenê baş an xerab.
Gelo perî tenê kurdî ne? Na. Perî beşek ji kevneşopiya gelêrî ya îranî ya firehtir in, ku li tevahiya cîhana îranî û ji wê wêdetir hevpar e; ew tenê kurdî nînin, lê ji mîraseke ku kurd bi Farisan û gelên din ên îranî re parve dikin in. Pêşkêşkirina rastdar ew e ku em wan wek beşek ji vê mîrasa hevpar a îranî ku kurd mîrasgirên wê ne pêşkêş bikin, û di heman demê de hebûna wan a zindî di folklora kurdî de wek perî hêja bibînin, giyanên perî yên xweşik ên xeyala gelêrî ya kurdî.
Mijarên têkildar
Dêw: heyînên şeytanî yên mîta îranî, ku li dijî periyên xweşik tên danîn
Sîmurg: çûka mezin a mîtî ya efsaneya îranî
Şahname: destana mezin a ku perî tê de xuya dibin
Şahmaran: şahbanûya jîr a maran a folklora kurdî
Ehrîmen: giyanê tariyê, xudanê dêwan
Zerdeşt: pêxemberê ku nûkirina wî nêrîna giyanan şikl da
Rustem: lehengê mezin ê Şahnameyê
Newroz: cejna mezin a cîhana kurdî
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Perî çi ne?
Perî, bi kurdî perî û bi farisî pari, hebûnên giyanî yên serxwezayî yên kevneşopiya gelêrî ya îranî ne: giyanên xweşik, gelek caran bi perr û wek periyan ên nazenîn û delal, ku bi xweşikî, xweza, çiya, av û hewayê ve girêdayî ne. Ew ji cinan û dêwên şeytanî cuda ne, û di Şahnameyê û li tevahiya çîrokên gelêrî yên îranî de xuya dibin, û di folklora kurdî de wek giyanên perî yên xweşik berdewam dijîn.
Peyva perî ji ku tê?
Navê peri, bi kurdî perî û bi farisî pari, ji kevneşopiya kevnar a îranî, ji têgîneke kevn, pairika, ji bo çîneke hebûnên giyanî tê. Peyv rêwîtiyeke balkêş kiriye: ji pari ya farisî, bi rêya erebî û zimanên Ewropayê, peyva îngilîzî fairy bixwe hat, bi vî awayî perî, bi wateyekê, bavkalên periyên cîhana firehtir in.
Gelo perî baş in an xerab?
Ev yek bi serdem û kevneşopiyê ve girêdayî ye. Di kevneşopiya herî kevnar a îranî de, hebûnên ku perî ji wan tên wek giyanên dijmin an xeternak dihatin dîtin, di nav hêzên tariyê de. Lê di folklora pêşketî de, perî bûn giyanên perî yên xweşik û xêrxwaz, an herî kêm ji aliyê exlaqî ve bi xwezaya dualî, yên xweşikî û nazenîniyê ku dikarin bereketê bidin an matmayî bikin, lê tenê xerab nînin. Ew hebûnên tevlihev û guhêrbar in.
Gelo perî heman cin in?
Na. Herçiqas gelek caran bi hev re tên tevlihevkirin û bi demê folkloreke zêde parve dikin, perî û cin di eslê xwe de cuda ne. Perî ji kevneşopiya îranî ne, ji hebûnên giyanî yên kevnar ên îranî tên; cin ji kevneşopiyeke cuda ya erebî ne. Di nêrîna îranî de, perî giyanên perî yên xweşik in, ku hem ji cinan hem jî ji dêwên şeytanî cuda ne.
Perî bi dêwan re çawa têkildar in?
Di xeyala gelêrî de, periyên xweşik gelek caran li dijî dêwên tarî, heyînên şeytanî, tên danîn: giyanên xweşik li dijî yên qirêj, xweşik li dijî tirsnak, û di kevneşopiya pêşketî de, baş li dijî xerab. Di hin çîrokan de, dêw zordestên periyan in, heyînên şeytanî yên tarî ku giyanên xweşik diêşînin. Cotkirina perî û dêwan taybetmendiyeke nêrîna gelêrî ya îranî û kurdî ye.
Gelo perî tenê kurdî ne?
Na. Perî beşek ji kevneşopiya gelêrî ya îranî ya firehtir in, ku li tevahiya cîhana îranî û ji wê wêdetir hevpar e, ne tenê kurdî, lê ji mîraseke ku kurd bi Farisan û gelên din ên îranî re parve dikin. Pêşkêşkirina rastdar ew e ku em wan wek beşek ji vê mîrasa hevpar a îranî ku kurd mîrasgirên wê ne pêşkêş bikin, û di heman demê de hebûna wan a zindî di folklora kurdî de wek perî hêja bibînin.