Destpêk
Xidir Nebî, ku li cîhana firehtir wek Xidr tê naskirin, di nav hezkirîtirîn kesayetiyên baweriya gelêrî ya kurdî de ye: zilamê kesk ê nemir ê kanî û avên kûr, giyanê ax û avê yê herdem zindî ku qet namire û ku di gelek şiklan de xuya dibe da ku alîkariya bawermendan bike û daxwazên kesên ku gazî wî dikin bi cih bîne.
Li tevahiya Kurdistanê, ziyaretgehên wî li kêleka kaniyên xwezayî û avên aram radiwestin, û ew ji aliyê kurdên gelek olan, kurdên misilman, Êzdî û Elewiyên kurd, ve wek alîkar û dayînerê bereketan bi rêzgirtineke kûr tê bi rûmet kirin, hebûneke herdem zindî li ax û avên wê. Ew yek ji kesayetiyên mezin ên hevpar ên baweriya gelêrî ya kurdî ye, ku sînorên olan derbas dike.
Naskirina Xidir Nebî tê wateya naskirina aliyê dilnerm û xêrbexş ê baweriya gelêrî ya kurdî: zilamê kesk ê nemir ê avan, alîkarê herdem zindî yê ku di gelek şiklên xwe de di nav gel de dimeşe, kesayetiyeke bereket, şîfa û hêviyê ku li tevahiya cîhana kurdî hêja tê dîtin.
Naverok
Ziyaretgehên li Kêleka Kaniyan
Xidir Nebî Kî Ye?
Xidir Nebî, Xidr, zilamê kesk ê nemir ê baweriya gelêrî ya kurdî ye: giyanekî ax û avê yê herdem zindî, alîkarekî nemir û kesayetiyeke wek pêxember ku di kanî û avên kûr de an li kêleka wan dimîne, û di nav gel de di gelek şiklan de xuya dibe da ku daxwazên wan bi cih bîne û di hewcedariya wan de alîkariya wan bike. Navê wî, Xidir an Xidr, bi berbelavî wek kesê kesk tê têgihiştin, û ew bi keskayî, av û jiyanê ve girêdayî ye: kesê herdem zindî ku qet namire, zilamê kesk ê avan, alîkarê ku dema tê gazîkirin tê. Di baweriya gelêrî ya kurdî de, ew di nav hezkirîtirîn û gazîkirîtirîn kesayetiyên cîhana nedîtî de ye, dayînerê bereketan, şîfader û rizgarker, ku hebûna wî li kanî û avên aram li tevahiya axê tê hîskirin. Ew ji aliyê kurdên gelek olan ve tê rêzgirtin û sînorên di navbera wan de derbas dike, kesayetiyeke hevpar a xeyala gelêrî ya kurdî. Wek zilamê kesk ê nemir ê kanî û avan, alîkarê herdem zindî yê ku di gelek şiklan de xuya dibe da ku alîkariya bawermendan bike, Xidir Nebî di baweriya gelêrî ya gelê kurd de cihekî hêja û navendî digire.
Zilamê Kesk ê Avan
Xidir Nebî, berî her tiştî, zilamê kesk ê avan e: giyanê keskayî, kanî û avên kûr û jiyana ku ji wan diherike, ku navê wî bixwe tê wateya kesê kesk.
Taybetmendiya herî diyar a Xidir Nebî girêdana wî bi keskayî û avê ve ye. Navê wî, Xidir an Xidr, bi berbelavî wek kesê kesk tê têgihiştin, û ew zilamê kesk e, ku bi keskahiya tiştên geş dibin û hêza jiyanbexş a avê ve girêdayî ye. Ew wek giyanê ax û avê tê xeyalkirin ku di hundirê avên kûr ên gol û hewzan de an li kêleka wan, û berî her tiştî kaniyan, avên zindî yên ku ji axê derdikevin, dimîne; li kanî û avên aram e ku hebûna wî tê hîskirin û ziyaretgehên wî tên avakirin. Keskayî û av di xeyala gelêrî de nîşanên jiyan, geşbûn û bereketê ne, û Xidir Nebî, zilamê kesk ê avan, temsîla wan a zindî ye, giyanê avên jiyanbexş û axa kesk. Ev girêdana bi keskayî, av û jiyanê ve dilê kesayetiya wî ye, zilamê kesk ê kaniyan, giyanê herdem zindî yê avên jiyanbexş. Wek zilamê kesk ê avan, giyanê kanî û jiyanê, Xidir Nebî di baweriya gelêrî ya kurdî de tê xeyalkirin û bi rêzgirtineke kûr tê bi rûmet kirin.
Xalên Sereke
Xidir Nebî (Xidr) zilamê kesk ê nemir ê baweriya gelêrî ya kurdî ye.
Navê wî bi berbelavî wek kesê kesk tê têgihiştin.
Ew giyanekî ax û avê yê herdem zindî yê kanî û avên kûr e.
Tê gotin ku wî ji Ava Jiyanê vexwariye û ji ber vê yekê qet namire.
Ew di gelek şiklan de xuya dibe da ku alîkariya bawermendan bike û daxwazên wan bi cih bîne.
Ew li tevahiya olên kurdan tê rêzgirtin: misilman, Êzdî û Elewî.
Agahiyên Kurt
Nav: Xidir Nebî; Xidr (Xizir, Xizîr jî)
Wate: Bi berbelavî wek kesê kesk tê têgihiştin
Cure: Giyanê alîkar ê nemir, giyanê ax û avê, kesayetiya wek pêxember
Cihê jiyanê: Kanî, gol, hewz û avên kûr
Nemirî: Tê gotin ku wî ji Av an Kaniya Jiyanê vexwariye
Rol: Alîkar, şîfader, rizgarker, dayînerê bereketan û cihbînerê daxwazan
Xuya dibe: Di gelek şiklan de, gelek caran wek biyanî an rêwî
Ziyaretgeh: Li kêleka kaniyên xwezayî li tevahiya Kurdistanê
Ji aliyê van ve tê rêzgirtin: Kurdên misilman, Êzdî û Elewî
Bi van re tê wekhevkirin: Pêxember Îlya û Îlyas, û Azîz Cercîs
Nemirê ku Ava Jiyanê Vexwar
Xidir Nebî kesê nemir e, giyanê herdem zindî yê ku, li gor kevneşopiyê, ji Ava Jiyanê vexwar û ji ber vê yekê qet namire, hebûneke nemir li ax û avên wê.
Nemiriya Xidir Nebî di navenda kesayetiya wî de ye: ew kesê herdem zindî ye, giyanê nemir ê ku namire. Di kevneşopiyê de, ev nemirî bi Ava Jiyanê, Kaniya Jiyanê, ve girêdayî ye, ava kerametî ya ku jiyaneke bê dawî dide her kesê ku ji wê vedixwe; Xidir, di efsaneyê de, ev av dît û ji wê vexwar, û bi vî awayî bû nemir, kesê herdem zindî. Ev yek wî di xeyala gelêrî de dike kesayetiyeke bêhempa: ne hebûneke boriyeke dûr an weliyekî ku jiya û mir, lê hebûneke herdem zindî, hêj di cîhanê de çalak, hêj li kanî û avên kûr dijî, hêj di nav gel de xuya dibe da ku alîkariya wan bike. Nemiriya wî çavkaniya cihê wî yê taybet di baweriya gelêrî de ye: ji ber ku ew qet nemir û qet neçû, ew her tim amade ye, her tim nêzîk e, her tim dikare dema tê gazîkirin bê. Ev nemirî, ku bi Ava Jiyanê ve girêdayî ye, yek ji taybetmendiyên herî diyar ên Xidir Nebî ye, zilamê kesk ê herdem zindî ku hêj li cîhanê dimeşe. Wek nemir, giyanê herdem zindî yê avan, ew di baweriya gelêrî ya kurdî de wek alîkariyeke zindî û amade tê hîskirin.
Alîkar di Gelek Şiklan de
Xidir Nebî di nav gel de di gelek şiklan de xuya dibe, gelek caran wek biyanî an rêwî, da ku alîkariya kesên hewcedar bike, rizgar bike, şîfa bide û daxwazên kesên ku gazî wî dikin bi cih bîne.
Taybetmendiyeke diyarker a Xidir Nebî di baweriya gelêrî de xuya bûna wî di nav gel de, di gelek şiklan de, ji bo alîkariya wan e. Ew alîkarê ku dema tê gazîkirin tê ye: gelê ku gazî wî dike, dua bo wî dike an hewcedar e dikare wî bibîne ku gelek caran bêyî naskirin, di şiklê biyanî, rêwî an zilamekî asayî de xuya dibe da ku daxwazên wan bi cih bîne, wan ji xeterê rizgar bike, şîfa bide nexweşan an bereket û alîkariyê bîne. Gelek çîrokên gelêrî hene ku tê de Xidir di kêliya hewcedariyê de bê bendewarbûn xuya dibe, alîkariya kesê di tengasiyê de dike û paşê winda dibe, û tenê piştre xwe wek zilamê kesk ê herdem zindî eşkere dike; mijara alîkarê xwedayî an welî yê ku nayê naskirin di dilê zanîna gelêrî ya wî de ye. Bi vê yekê, ew kesayetiyeke hêvî û dilxweşiyê ye, alîkarê herdem amade ku dikare ji her kesî re, di her demê de, di her şiklekî de, xuya bibe da ku alîkarî û bereketê bîne. Ev rola alîkar di gelek şiklan de, rizgarker û cihbînerê daxwazan ê ku di kêliya hewcedariyê de bê bendewarbûn xuya dibe, dilê dilsoziya olî ji bo Xidir Nebî ye. Wek alîkarê herdem zindî yê ku di gelek şiklên xwe de xuya dibe da ku alîkariya bawermendan bike, ew di baweriya gelêrî ya kurdî de yê herî hezkirî ye.
Ziyaretgehên li Kêleka Kaniyan
Li tevahiya Kurdistanê, ziyaretgehên Xidir Nebî li kêleka kaniyên xwezayî û avên aram radiwestin, cihên ziyaret, dua û daxwaza bereketan, ku hebûna wî li wan tê hîskirin.
Rêzgirtina Xidir Nebî li tevahiya axê bi ziyaretgehên wî tê nîşankirin, ku li kêleka kaniyên xwezayî û avên aram li tevahiya Kurdistanê radiwestin. Li kaniyan, avên zindî yên ku ji axê derdikevin, e ku hebûna wî bi taybetî tê hîskirin, û li wir gel ziyaretgehên wî ava dike û tê da ku alîkariya wî bixwaze: dua bike, nezr bike, şîfa an cihbûna daxwazekê bixwaze û bereketa wî bistîne. Ev ziyaretgeh, li kêleka avên jiyanbexş, cihên ziyaret û dilsoziya olî ne, cihên civînê ku gel tê nav hebûna zilamê kesk ê herdem zindî yê avan. Girêdana ziyaretgehên wî bi kaniyan ve dilê kesayetiya wî nîşan dide, zilamê kesk ê avên jiyanbexş, bi vî awayî hatina kaniyekê, di xeyala gelêrî de, nêzîkbûna Xidir e. Ziyaretgehên li kêleka kaniyan di nav taybetirîn nîşanên dilsoziya olî ji bo Xidir Nebî li tevahiya Kurdistanê de ne, cihên ku alîkarê herdem zindî tê lêgerîn û bereketa wî tê wergirtin. Li van ziyaretgehan, li kêleka avên zindî, rêzgirtina Xidir Nebî mala xwe di axê de dibîne.
Kesayetiyek Li Tevahiya Olan
Yek ji balkêştirîn taybetmendiyên Xidir Nebî ew e ku ew li tevahiya olên kurdan tê rêzgirtin: ji aliyê kurdên misilman, Êzdî û Elewiyên kurd ve, kesayetiyeke hevpar û derbasî olan a baweriya gelêrî ya kurdî. Di nav kurdên misilman de ew Xidir an Xidr e, zilamê kesk ê herdem zindî û alîkar, ku gelek caran bi kesayetiyên pêxemberan ve girêdayî ye. Di nav Êzdiyan de, ew bi cejna Xidir Îlyas ve tê rêzgirtin, demeke dilsoziya olî ya li ser evîn, lihevhatin û rêzgirtina xwezayê ava bûye. Di nav Elewiyên kurd de, ew Xizir e, kesayetiyeke bi hêza giyanî û bereketa mezin, ku hebûna wî li kanî û cihên pîroz tê lêgerîn. Rêzgirtina heman kesayetiya hezkirî, zilamê kesk ê nemir ê avan, li tevahiya olên cuda yên kurdan kokên wî yên kûr di baweriya gelêrî ya hevpar a gelê kurd de nîşan dide, di bin û li tevahiya sînorên olên fermî de.
Xidir Nebî herwiha li tevahiya herêma firehtir bi kesayetiyên din ên mezin re tê wekhevkirin: bi pêxember Îlya û Îlyas, ku wek Xidir wek herdem zindî tên dîtin, û bi Azîz Cercîs, weliyê xiristiyanan ê ku ejdeha kuşt. Ev wekhevkirin, ku li tevahiya gelên herêmê tên dîtin, awayê ku kesayetiya zilamê kesk ê herdem zindî û alîkar bi gelek navan û di gelek kevneşopiyan de hatiye naskirin û rêzgirtin nîşan didin, kesayetiyeke hevpar a baweriya gelêrî ya tevahiya herêmê, ku Xidir Nebî yê kurdî şiklekî hezkirî yê wê ye. Bi vê yekê, ew kesayetiyeke mezin a girêdanê ye, ku li tevahiya ol û gelan tê rêzgirtin, alîkarê herdem zindî yê ku hemû wî nas dikin.
Wate û girîngî
Xidir Nebî aliyê dilnerm û xêrbexş ê baweriya gelêrî ya kurdî temsîl dike: alîkarê herdem zindî, zilamê kesk ê avên jiyanbexş, kesayetiyeke bereket, şîfa, hêvî û hebûna domdar a alîkariyê di cîhanê de. Wek nemirê ku Ava Jiyanê vexwar, ew hesreta jiyan, nûbûn û alîkariyeke herdem amade temsîl dike.
Xidir Nebî herwiha girêdana kûr a xeyala gelêrî ya kurdî bi ax û avên wê, bi kanî û axa kesk, çavkaniyên jiyanbexş ên bereketê, ve temsîl dike; ew giyanê avên zindî ye, zilamê kesk ê kaniyan, ku rêzgirtina av û jiyanê di wî de şiklekî hezkirî dibîne. Û bi rêzgirtina li tevahiya olên kurdan, ew baweriya gelêrî ya hevpar a ku di bin û li tevahiya olên fermî de diherike temsîl dike, kesayetiyeke mezin a girêdanê ya cîhana kurdî. Di van hemûyan de, Xidir Nebî di nav hezkirîtirîn û girîngtirîn kesayetiyên baweriya gelêrî ya kurdî de ye, zilamê kesk ê herdem zindî yê avan, alîkarê ku dema tê gazîkirin tê, kesayetiyeke bereket, şîfa û hêviyê ku li tevahiya cîhana kurdî hêja tê dîtin. Ew li kêleka hebûnên din ên xeyala gelêrî ya kurdî, wek Perî û Şahmaran a jîr, wek beşek ji cîhana wê ya dewlemend û xweşik radiweste, li aliyê wê yê dilnerm û xêrbexş. Hêvî û dilxweşiya ku ew temsîl dike di nav hêjatirîn diyarîyên kevneşopiya gelêrî de ne.
Xidir Nebî û Kurd
Xidir Nebî kesayetiyeke hezkirî û navendî ya baweriya gelêrî ya kurdî ye, ku li tevahiya olên kurdan tê rêzgirtin, herçiqas ew tenê kurdî nîne, lê kesayetiyeke hevpar a baweriya gelêrî ya herêma firehtir e.
Xidir Nebî di baweriya gelêrî ya kurdî de cihekî hezkirî û navendî digire, li tevahiya ax û olên kurdan tê rêzgirtin, ziyaretgehên wî li kêleka kaniyan li tevahiya Kurdistanê radiwestin, û kurdên her olê alîkariya wî dixwazin. Bi vê yekê, ew yek ji kesayetiyên mezin ên hevpar ên xeyala gelêrî ya kurdî ye, ku sînorên di navbera olan de derbas dike û kurdan di dilsoziyeke olî ya hevpar ji bo zilamê kesk ê herdem zindî yê avan de yek dike. Lê ew tenê kurdî nîne: kesayetiya Xidr, zilamê kesk ê herdem zindî û alîkar, li tevahiya herêmê di nav gelek gel û olan de tê rêzgirtin, û Xidir Nebî yê kurdî şiklekî hezkirî yê vê kesayetiya bi berbelavî hevpar e. Pêşkêşkirina rastdar ew e ku em wî wek kesayetiyeke hêja û navendî ya baweriya gelêrî ya kurdî pêşkêş bikin, bi kokên xwe yên kûr di cîhana kurdî û avên wê de, û di heman demê de nas bikin ku ew herwiha ji baweriya gelêrî ya firehtir a herêmê ye, hevpar bi gelên din ên ku kurd di nav wan de dijîn re. Bi pêşkêşkirina Xidir Nebî, em dilê dilnerm û xêrbexş ê baweriya gelêrî ya kurdî bi rûmet dikin, alîkarê herdem zindî yê kanî û avan, kesayetiyeke bereket û hêviyê ku li tevahiya cîhana kurdî hêja tê dîtin.
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Gelo Xidir Nebî tenê kurdî ye? Na. Kesayetiya Xidr, zilamê kesk ê herdem zindî û alîkar, li tevahiya herêmê di nav gelek gel û olan de tê rêzgirtin; Xidir Nebî yê kurdî şiklekî hezkirî yê vê kesayetiya bi berbelavî hevpar e, bi kokên xwe yên kûr di cîhana kurdî û avên wê de, lê ne taybet ji bo wê. Pêşkêşkirina rastdar ew e ku em wî wek kesayetiyeke navendî ya baweriya gelêrî ya kurdî hêja bibînin û di heman demê de cihê wî di baweriya gelêrî ya firehtir a herêmê de nas bikin. Ew di nav Êzdiyan û Elewiyên kurd de jî tê rêzgirtin, kesayetiyeke hevpar li tevahiya olan.
Gelo Xidir heman Îlya, Îlyas an Azîz Cercîs e? Li tevahiya herêmê, Xidir bi berbelavî bi van kesayetiyan re tê wekhevkirin: bi pêxember Îlya û Îlyas, ku wek Xidir wek herdem zindî tên dîtin, û bi Azîz Cercîs, weliyê ku ejdeha kuşt. Ev wekhevkirin awayê ku kesayetiya zilamê kesk ê herdem zindî û alîkar bi gelek navan û di gelek kevneşopiyan de hatiye naskirin nîşan didin. Ew nayên wateya ku kesayetî tenê heman in, lê ku gelên herêmê demeke dirêj têkiliyeke nêzîk di nav van alîkarên herdem zindî de nas kirine û bi hev re wan rêz kirine. Têkilî ya wekhevkirin û nêzîkbûnê di nav kevneşopiyan de ye, taybetiya baweriya gelêrî ya hevpar a herêmê.
Gelo Xidir Nebî xwedayekî kurdî ye? Na. Xidir Nebî ne xwedayek e, lê giyanekî alîkar ê nemir û kesayetiyeke wek pêxember a baweriya gelêrî ye, xizmetkar û alîkarekî herdem zindî di nav olên yekxwedayî yên kurdan de, ne xwedayek. Dilsoziya olî ji bo wî daxwaza alîkarî û bereketa alîkarekî pîroz ê herdem zindî ye, ku di nav olan de tê rêzgirtin ji dêvila ku wek xwedayek bê perestin. Baştir e ku ew wek zilamê kesk ê nemir û alîkarê avan bê têgihiştin, kesayetiyeke hezkirî ya baweriya gelêrî, ne hebûneke xwedayî.
Mijarên têkildar
Perî: giyanên perî yên folklora kurdî û îranî
Şahmaran: şahbanûya jîr a maran a folklora kurdî
Dêw: heyînên şeytanî yên mîta îranî
Şêx Adî: weliyê mezin ê ola Êzdî
Tawûsê Melek: Milyaketê Tawûs ê ola Êzdî
Sîmurg: çûka mezin a mîtî ya efsaneya îranî
Newroz: cejna mezin a cîhana kurdî
Efsaneya Silêman û Cinan: eslê mîtî yê kurdan
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Xidir Nebî kî ye?
Xidir Nebî, ku li cîhana firehtir wek Xidr tê naskirin, zilamê kesk ê nemir ê baweriya gelêrî ya kurdî ye: giyanê ax û avê yê herdem zindî û kesayetiyeke wek pêxember ku di kanî û avên kûr de an li kêleka wan dimîne, û di nav gel de di gelek şiklan de xuya dibe da ku daxwazên wan bi cih bîne û di hewcedariya wan de alîkariya wan bike. Navê wî bi berbelavî wek kesê kesk tê têgihiştin, û ew bi keskayî, av û jiyanê ve girêdayî ye.
Çima Xidir Nebî nemir e?
Li gor kevneşopiyê, Xidir Nebî kesê herdem zindî ye ji ber ku wî Ava Jiyanê, Kaniya Jiyanê, ava kerametî ya ku jiyaneke bê dawî dide, dît û ji wê vexwar. Piştî vexwarina wê, ew bû nemir, û ji ber vê yekê ne kesayetiyeke boriyeke dûr e, lê hebûneke herdem zindî, hêj li kanî û avan dijî, hêj di nav gel de xuya dibe da ku alîkariya wan bike.
Xidir Nebî çawa alîkariya gel dike?
Xidir Nebî alîkarê ku dema tê gazîkirin tê ye. Kesên ku gazî wî dikin an hewcedar in dikarin wî bibînin ku gelek caran bêyî naskirin, di şiklê biyanî an rêwî de xuya dibe da ku daxwazên wan bi cih bîne, wan ji xeterê rizgar bike, şîfa bide nexweşan an bereketê bîne. Gelek çîrokên gelêrî behsa xuya bûna wî ya bê bendewarbûn di kêliya hewcedariyê de dikin, ku alîkariya kesê di tengasiyê de dike û paşê winda dibe, û tenê piştre xwe wek zilamê kesk ê herdem zindî eşkere dike.
Çima ziyaretgehên wî li kêleka kaniyan in?
Xidir Nebî zilamê kesk ê avên jiyanbexş e, û li kaniyan, avên zindî yên ku ji axê derdikevin, e ku hebûna wî bi taybetî tê hîskirin. Li tevahiya Kurdistanê, ziyaretgehên wî li kêleka kaniyên xwezayî û avên aram radiwestin, cihên ziyaret û dilsoziya olî ku gel tê da ku alîkariya wî bixwaze û bereketa wî bistîne. Hatina kaniyekê, di xeyala gelêrî de, nêzîkbûna Xidir e.
Gelo hemû kurd Xidir Nebî rêz dikin?
Xidir Nebî li tevahiya olên kurdan tê rêzgirtin: ji aliyê kurdên misilman ve wek Xidir an Xidr, ji aliyê Êzdiyan ve bi cejna Xidir Îlyas ve girêdayî, û ji aliyê Elewiyên kurd ve wek Xizir. Rêzgirtina heman kesayetiya hezkirî li tevahiya olên cuda kokên wî yên kûr di baweriya gelêrî ya hevpar a gelê kurd de nîşan dide, di bin û li tevahiya sînorên olên fermî de. Ew yek ji kesayetiyên mezin ên hevpar ên cîhana kurdî ye.
Gelo Xidir heman Îlya an Azîz Cercîs e?
Li tevahiya herêmê, Xidir bi berbelavî bi pêxember Îlya û Îlyas re tê wekhevkirin, ku wek Xidir wek herdem zindî tên dîtin, û bi Azîz Cercîs, weliyê ku ejdeha kuşt. Ev wekhevkirin awayê ku kesayetiya zilamê kesk ê herdem zindî û alîkar bi gelek navan û di gelek kevneşopiyan de li tevahiya gelên herêmê hatiye naskirin nîşan didin. Ew têkiliya nêzîk a di nav van alîkarên herdem zindî de nîşan didin, ku li tevahiya olan bi hev re tên rêzgirtin.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Perestina Milyaketan (Xidir di baweriya kurdî de) - Kurdistanica
Elewîtiya kurdî (Xizir) - Wikipedia