Babanzade Mistefa Zihnî Paşa rêveber û nivîskarekî Kurd ê Osmanî ji malbata Baban a bi Silêmaniyê ve girêdayî bû. Xizmeta wî ya parêzgehan û pîşeyên zarokên wî ew di dîroka malbatên Kurd ên di hikûmeta Osmanî û jiyana ronakbîrî de xebitîne de cih dikin. Ew di Tîrmeha 1929 de li Stenbolê mir. [4]
Sala jidayikbûna wî bala hûrgulî dixwaze. Lêkolîna arşîvî ya Edip Bukarlı 1850 dide; Recep Kılıç 1848 dide, dema ku Aydın Gülan 1849 dide. Gülan li ser cihê jidayikbûna wî jî ji vegotinên din cuda ye. Ji ber vê yekê em ji temenekî rast pêştir nêzî 1850–1929 bi kar tînin. [1] [2] [6]
Du Zilam Bi Navê Mistefa Zihnî Paşa
Divê rêveberê Babanzade ji wezîr Mistefa Zihnî Paşa (1838–1912), ku li Stenbolê ji dayik bû, bê cudakirin. Teza Esra Bulut bi eşkere li ser navên wan ên dişibin hev hişyar dike. Wezaretên wî yên darayî, bazirganî û weqfan û mizgefta wî ya Erenköyê beşên wê biyografiya din in. Divê ew neyên zêdekirin li pîşeya karmendê ji malbata Baban. [3]
Çarçoveya Dîrokî: Rêveberiya Osmanî Û Malbata Baban
Ji bo têgihîştina girîngiya Mistefa Zihnî Paşa divê ew di serdema veguherîner a Împaratoriya Osmanî de bê cihkirin. Sedsala 19 bi reformên Tenzîmatê (1839–1876) hatibû nîşankirin ku dixwestin dewletê bi navendîkirin, wekheviya qanûnî û bikêriya burokratîk nûjen bikin. Ji bo Kurdên li sînorên rojhilatî yên împaratoriyê ev bi wateya lawazbûna mîrektiyên nîvxweser ên wekî Baban, Soran û Botan bû.
Rewşa malbata Baban guherî, dema ku mîrektiya wê ya herêmî cihê xwe hişt rêveberiya rasterast a Împaratoriya Osmanî. Nifşên paşê li Stenbolê û di hikûmeta parêzgehan de çalak man. Ev paşxane pîşeya Zihnî Paşa bi dîrokên firehtir ên eşîrên Kurd û xweseriya Kurdî re girêdide. [5]
Mîrata Malbatê: Rehên Di Malbata Baban De
Zihnî Paşa endamê malbata Baban a Silêmaniyê bû. Lêkolîna li ser malbata wî şeş zarokan diyar dike: Ehmed Naîm, Îsmaîl Heqqî, Mihemed Asim, Emîne, Silêman Hikmet û Huseyn Şukrî. [4]
Zarokên wî rêyên cuda di zanyarî, rêveberî û jiyana giştî de şopandin. Ehmed Naîm bû feylesof, wergêr û mamoste li Dârülfünunê; Îsmaîl Heqqî ket siyaseta parlamentoyê û Huseyn Şukrî bû akademîsyen. Pîşeyên wan rola malbatê di jiyana ronakbîrî ya Osmanî û serdema destpêkê ya Komarê de domandin. [7] [5]
Perwerde Û Xizmeta Destpêkê Li Bexdayê
Perwerde û xebata destpêkê ya Zihnî Paşa bi Bexdayê ve girêdayî bûn. Vegotinên akademîk xizmeta wî ya wekî parêzvanê mohra Midhat Paşa û xebata wî ya paşê wekî sekreterê parêzgehê diyar dikin. [2]
Bukarlı destpêka xizmeta sivîl a wî di rêveberiya tomarkirina erdan a Bexdayê de bi 1869 dîrok dike; piştî wê tayînkirinên nivîsandin û sekreteriyê hatin. Vegotina wî Zihnî Paşa di 1881 de li ofîsa sekreterê parêzgeha Bexdayê cih dike. [1]
Rêveberiya Parêzgehan
Zihnî Paşa çend postên rêveberiya navçeyan, di nav de Burdur û Bolu, girtin û wekî waliyê Adana, Yanya (Ioannina) û Hicazê xizmet kir. [6] [3]
Hişyariyek Berî Şerên Balkanan
Bûyereke belgekirî ya pîşeya wî ya paşê bi nêzîkbûna Şerên Balkanan ve girêdayî ye. Dema ku ew waliyê Yanyayê bû, di 1911 de wî hikûmet hişyar kir ku rewşa dewleta Osmanî ji bo şerkirinê ne baş e. Bukarlı vê hişyariyê û veguhastina Zihnî Paşa ya piştî wê ji bo Boluyê vedikole û çavkaniyên rêveberî û hevdem bi kar tîne. [1]
Malbata Baban Û Komeleyên Siyasî Yên Kurdî
Malbat di vegotinên neteweperweriya Kurdî ya piştî Şerê Cîhanê Yê Yekem de jî derdikeve. Lêkolîn navê Mistefa Zihnî û endamên din ên malbata Baban di girêdana bi Komeleya Pêşketina Kurdistanê re rêz dikin. Lê Aydın şahidiyeke dijber li ser beşdariya kesane ya Mistefa Zihnî tomar dike. Ji ber vê yekê divê rola wî ya rast bi baldarî bê nirxandin, ji wê pêştir ku wekî roleke damezrîner a bê nîqaş bê danasîn. Di dîroka firehtir a komeleyê de kesayetiyên wekî Şerîf Paşa jî hebûn. [5] [4]
Nivîsandina Li Ser Hikûmet, Ol Û Exlaq
Li gel pîşeya xwe ya rêveberî Zihnî Paşa li ser ol, exlaq û hikûmetê nivîsand. Berhemên wî İslâm’da Hilâfet, İlim ve İslâm, Tevsî-i Me’zûniyet, Kuvâ-yı Mâneviyye û Mikyâsü’l-Ahlâk dihewînin. Aydın Gülan nivîsên wî yên li ser desthilatdariya rêveberî lêkolîn dike û cihê wan li gel berhemên wî yên olî û exlaqî nîqaş dike. [6]
Mirin Û Mîrat
Babanzade Mistefa Zihnî Paşa di Tîrmeha 1929 de li Stenbolê mir. Bukarlı definkirina wî li Edirnekapıyê û wê yekê ku Ehmed Naîm serokatiya nimêja cenazeyê kir tomar dike. Jiyana wî gihîşt serdema destpêkê ya Komarê û girîngiya wî ya mayî di xizmeta parêzgehan, nivîsandin û beşdariya ronakbîrî ya malbata wî de ye. [1]
Çavkanî Û Xwendina Zêdetir
- Edip Bukarlı. Mustafa Zihni Paşa’nın Balkan Savaşı Öncesindeki Öngörüsü Hakkında Bir İnceleme. Turkish Studies 13/8 (2018), rûp. 37–50.
- Recep Kılıç. Babanzade Ahmed Naim’in Felsefî Görüşleri. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 36 (1997).
- Esra Bulut. II. Abdülhamid Devri Devlet Ricâlinden Mustafa Zihni Paşa’nın Hayatı ve Faaliyetleri. Teza masterê li Zanîngeha Marmarayê (2019).
- Cemal Aydın. Babanzade Süleyman Hikmet Bey’in Biyografisi Üzerine Bir Değerlendirme. Babanzâde Ahmed Naîm: Ailesi ve İlmî Kişiliği (2022), rûp. 99–107.
- Bilal Altan. Bir Cumhuriyet Aydını: Cihad Baban’ın Gazeteciliği ve Siyasal Yaşamı. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 38/106 (2022).
- Aydın Gülan. Babanzâde Mustafa Zihni Paşa ve Tevsi-i Mezuniyet Yahud Kitab-ı İdaremizden Bir Sahife Adlı Eseri. İdare Hukuku ve İlimleri Dergisi 6/1–3 (1985), rûp. 109–128.
- İsmail Lütfi Çakan. Babanzâde Ahmed Naim. TDV İslâm Ansiklopedisi 4 (1991), rûp. 375–376.
Ev çavkanî du karmendan ji hev cuda dikin û cudahiyên sala jidayikbûnê û girêdanên siyasî yên rêveberê Babanzade yên hatine vegotin tomar dikin, wekî di nivîsê de hatiye diyarkirin.