Mîrektiya Palo çi bû?
Mîrektiya Palo emiratiyeke Kurdî bû ku navenda wê bajarê Palo li ser çemê Muradê, di parêzgeha Elazığê ya îro ya rojhilatê Tirkiyeyê de bû. Ew bi Mîrektiya Gêlê ya cîran re bi nêzîkî girêdayî bû — her duyan koka xanedana xwe ya desthilatdar vedigerand heman neseba bapîran. Palo yek ji mîrektiyên xweser ên Kurdî bû ku bi sedsalan di bin serdestiya Osmanî de man. Di demên nûjen de herêma Palo wek welatê Şêx Seîd, rêberê serhildana mezin a Kurdî ya 1925, navdar bû.
Xalên sereke
• Palo mîrektiyeke Kurdî li ser çemê Muradê, di parêzgeha Elazığê ya îro ya rojhilatê Tirkiyeyê de bû.
• Xanedana wê ya desthilatdar bi ya Mîrektiya Gêlê re xizm bû; her du nesebê xwe vedigerandin heman rêza damezrîner (rêza Bulduqanî ya Pîr Mensûr).
• Piştî Şerê Çaldiranê (1514), desthilatdarê wê bi Osmaniyan re bû hevalbend û Palo bû sencaqeke xweser û mîrasî.
• Ew di nav xanedanên Kurdî yên Şerefnameyê (1597) de hatiye qeyd kirin.
• Herêma Palo piştre bû welatê Şêx Seîd, ku serhildana Kurdî ya 1925 bi rê ve bir.
Agahiyên kurt
Nav: Mîrektiya Palo (Emiratiya Palo)
Cure: Mîrektiyeke Kurdî / sencaqeke xweser a Osmanî ya hükümet
Herêm: Palo, li ser çemê Muradê, parêzgeha Elazığê ya îro, Tirkiye
Xanedana desthilatdar: Şaxeke rêza Bulduqanî (xizmên mîrên Gêlê)
Serdem: Kokên serdema navîn; ji dawiya sedsala 15an–sedsala 16an berçav bû
Desthilatdarê navdar: Cemşîd Beg (di destpêka sedsala 16an de bi Osmaniyan re bû hevalbend)
Hêzên serdest: Serdestiya Aq Qoyunlu, Sefewî û piştre Osmanî
Çavkaniya bingehîn: Şerefnameya Şerefxanê Bedlîsî (1597)
Mîrasa nûjen: Herêma welatê Şêx Seîd (serhildana 1925)
Naverok
Xwişka Gêlê: Xanedana desthilatdar
Palo û rêkeftina Osmanî (1514)
Paşketin û navendîkirina Osmanî
Desthilatdar û kesayetiyên sereke
Kesayetî, cih û mijarên têkildar
Palo: Bajarê li ser Muradê
Palo li qeraxên çemê Muradê ye — şaxê sereke yê rojhilatî yê Firatê — di parêzgeha Elazığê ya îro ya rojhilatê Tirkiyeyê de. Bajarê kevn li bin zinarê tûj ku bermahiyên Keleha Palo li ser in bi hev re kom bûye; cihê serdest ê wê keleha li jor derbasgeha çem ji kevnariya dûr û şûn ve nirx daye vî cihî.
Li vir, di vî bajarê stratejîk ê li ser çem de, mîrektiyeke Kurdî şêwe girt — yek ji koma emiratiyên ku welatê Firata jorîn di navbera Amed, Xarpêt û çiyayên Dersimê de kontrol dikirin. Cih, mîna gelek emiratiyên Kurdî, keleheke ji bo parastinê guncaw û serdestiya rêyeke pir girîng bi hev re dikir.
Xwişka Gêlê: Xanedana desthilatdar
Mîrektiya Palo bi cîrana xwe, Mîrektiya Gêlê re bi nêzîkî girêdayî bû. Her duyan koka xanedanî ya hevpar hebû: xanedana desthilatdar a Palo şaxeke heman nesebê bû — li gor kevneşopiyê ji nesebê bapîrê pîroz Pîr Mensûr — ku Gêl damezrand û birêve bir. Di rastiyê de Palo û Gêl mîrektiyên xwişk ên malbateke berfireh a Kurdî ya tenê bûn.
Ev xizmayetî Palo xist nav yek ji kevneşopiyên xanedanî yên Kurdî yên kevintir û birûmettir ên herêma Amedê, ku kokên wê di têkelbûna nesebê olî yê sûfî û begtiya eşîrî û axê de bûn. Dema malbat şax şax bû, Palo wek mîrektiyeke bi mafê xwe derket û geliyê Muradê birêve dibir; xizmên wê yên Gêlê jî welatê li başûr di dest de digirtin.
Palo û rêkeftina Osmanî (1514)
Mîna emiratiyên din ên Kurdî yên herêmê, Palo piştî serkeftina diyarker a Osmanî li Çaldiranê di 1514 de ji qada bandora Aq Qoyunlu û Sefewiyan derbasî qada Osmanî bû. Di rêkeftina mezin a Kurdistanê de ku dewletkarê Kurd Îdrîsê Bedlîsî navbeynkarê wê bû, desthilatdarê Palo — ku bi navê Cemşîd Beg hatiye qeyd kirin — bi Osmaniyan re bû hevalbend û mafê wî yê mîrasî li ser mîrektiya xwe hate pejirandin.
Mîna Gêlê û xanedanên din ên Kurdî yên bi awayekî xurt bicihbûyî, Osmaniyan ji Palo re rewşa xweser dan, li cihê tevlîkirina wê di pergala xwe ya asayî ya eyaletan de. Bi vî awayî mîrektî ji tevliheviyên destpêka sedsala şazdehan sax derket; xanedana wê ya desthilatdar li sînorê şerên dirêj ên Osmanî–Sefewî desthilatdariya xwe ewle kir.
Sencaqeke xweser û mîrasî
Di bin Osmaniyan de Palo wek navçeyeke xweser û mîrasî — sencaqeke «hükümet» — hate birêvebirin. Xanedana Kurd a herêmê tê de bi mafê xwe desthilatdar bû, ji pergala standard a tîmarê azad bû û bi piranî ji destwerdana navendê dûr bû. Bi nifşan begên Palo axa xwe bixwe birêve dibirin, bi awayê xizmên xwe yên Gêlê yên li başûr.
Bîranîneke destber a vê serdemê li Palo di şêweya mizgefta dîrokî ya bi Cemşîd Beg re tê girêdan de maye; ew tîne bîrê ku desthilatdarên mîrektiyê ne tenê axayên sînorî bûn, lê piştgirên avakirina olî û bajarî li bajarê xwe yê çemê jî bûn.
Paşketin û navendîkirina Osmanî
Xweseriya Palo, mîna ya hemû mîrektiyên Kurdî, bi hewla navendîkirinê ya dewleta Osmanî di sedsala nozdehan de lawaz bû û di dawiyê de ji holê rabû, dema reformên Tenzîmatê li tevahiya împaratoriyê emiratiyên Kurdî hilweşandin.
Desthilatdariya mîrasî ya begên Palo cihê xwe da birêveberiya rasterast a Osmanî û mîrektî wek hêzeke xweser ji holê rabû. Axa wê ket nav saziya asayî ya eyaletan û xwebirêvebirina sedsalan a axayên Kurd ên Muradê bi dawî bû.
Palo û Şêx Seîd
Di sedsala bîstan de herêma Palo bi awayekî berçav vegeriya navenda dîroka Kurdan. Ew welatê Şêx Seîd bû, rêberê olî yê bibandor ku di 1925 de serhildana mezin a yekem a Kurdî li dijî Komara nû ya Tirkiyeyê bi rê ve bir — serhildana Şêx Seîd, ku dixwest nasnameya Kurdî û Îslamî li dijî dewleta sekuler a navendîkar biparêze.
Ev yek ku herêmeke carekê di bin mîrektiyeke xweser a Kurdî de bû, sedsalan piştre bû dergûşa berxwedana nûjen a Kurdî, berdewamiya balkêş dide Palo. Heman welatê Firata jorîn ku penageha emiratiyeke mîrasî bû, di serdema nûjen de bû sembola serîhildana Kurdan.
Rêza demê
Serdema navîn — Şaxeke rêza Bulduqanî (malbata Pîr Mensûr) mîrektiya Palo damezrîne; tarîxa tam a damezrandinê nezelal e. Sedsala 15an — Palo mîrektiyeke Kurdî ya naskirî li ser Muradê ye, li kêleka emiratiya xwişk a Gêlê. 1514 — Piştî Çaldiranê, desthilatdarê Palo (bi navê Cemşîd Beg qeyd kirî) bi Osmaniyan re dibe hevalbend. Destpêka sedsala 16an — Rewşa Palo wek sencaqeke xweser û mîrasî (hükümet) di bin serdestiya Osmanî de tê pejirandin. 1597 — Palo di Şerefnameya Şerefxanê Bedlîsî de tê qeyd kirin. Sedsala 19an — Navendîkirina Osmanî xweseriya mîrektiyê bi dawî dike. 1925 — Herêma Palo navendeke serhildana Şêx Seîd li dijî Komara Tirkiyeyê ye.
Desthilatdar û kesayetiyên sereke
Rêzeke mîrasî ya begên Kurd mîrektî birêve dibir; ew şaxeke heman malbata ku Gêl birêve dibir bû. Kesayetiya herî baş belgekirî Cemşîd Beg e, desthilatdarê ku piştî 1514 Palo xist nav Osmaniyan û li bajar wek avakar tê bîranîn. Rêza berfirehtir a begên Palo tenê bi qismî parastî ye; divê mirov bi nav û tarîxên desthilatdaran yek bi yek — bi taybetî berî sedsala şazdehan — bi hişyarî re rû bi rû bibe. Di serdema nûjen de kurê herêmê yê herî navdar Şêx Seîd, rêberê serhildana 1925, bû.
Nîqaş û nezelaliyên dîrokî
Mîna mîrektiyên din ên Kurdî yên Firata jorîn, dîroka destpêkê ya Palo tenê bi qismî hatiye belgekirin. Tarîxa tam a damezrandina wê nezelal e û nesebnameya hûrgilî ya xanedana wê ya desthilatdar — herçend bi zelalî bi rêza Bulduqanî ya Gêlê ve girêdayî ye — bi piranî xwe dispêre kevneşopiyê û şahidiya Şerefnameyê. Divê mirov mîrektiya serdema navîn bi navçeya nûjen a Palo re tevlihev neke û bûyera paşîn a Şêx Seîd jî paş ve nebar bike ser emiratiyê bixwe.
Cihê wê di dîroka Kurdan de
Palo mînaka tora gur a mîrektiyên Kurdî yên bi hev re girêdayî ye ku bi sedsalan welatê Firata jorîn û Amedê birêve dibirin. Bi emiratiya xwişk a Gêlê û kevneşopiya kevintir a Merwaniyan a herêmê re, ew berdewamiya dirêj a xwebirêvebirina Kurdî li dirêjahiya Murad û Dîcleyê temsîl dike.
Dîroka wê di heman demê de xeteke balkêş ji emiratiyên serdema navîn heta çîroka neteweyî ya nûjen a Kurdî dikişîne: ji mîrektiyeke xweser a Bulduqanî, heta sencaqeke hükümet a Osmanî, heta welatê yek ji serhildanên Kurdî yên herî navdar ên sedsala bîstan. Kêm emiratiyên biçûk rabirdûya kûr û nêzîk a Kurdî ewqas rasterast ve girê didin.
Kesayetî, cih û mijarên têkildar
Li Kurdish-History.com dîroka têkildar bixwînin: Mîrektiya Gêlê, Şêx Seîd û serhildana 1925, Îdrîsê Bedlîsî, Merwaniyên Diyarbekirê û hilweşîna emiratiyên Kurdî.
Pirsên pir tên pirsîn
Mîrektiya Palo li ku derê bû?
Palo li ser çemê Muradê, di parêzgeha Elazığê ya îro ya rojhilatê Tirkiyeyê de bû; navenda wê bajarê Palo li bin keleha xwe ya serê girê bû.
Palo bi Mîrektiya Gêlê re girêdayî bû?
Erê. Xanedana desthilatdar a Palo şaxeke heman neseba Kurdî bû — li gor kevneşopiyê ji nesebê Pîr Mensûr — ku Mîrektiya Gêlê ya cîran birêve dibir. Di rastiyê de her du mîrektiyên xwişk bûn.
Palo Kurdî bû?
Erê. Palo mîrektiyeke Kurdî bû, bi xanedaneke Kurdî ya mîrasî dihate birêvebirin û di nav malên Kurdî yên Şerefnameyê de hatiye qeyd kirin.
Têkiliya Palo bi Osmaniyan re çi bû?
Piştî Şerê Çaldiranê (1514), desthilatdarê Palo bi Osmaniyan re bû hevalbend û mîrektî bû sencaqeke xweser û mîrasî (hükümet); wê heta sedsala nozdehan bi begên xwe xwe birêve bir.
Têkiliya di navbera Palo û Şêx Seîd de çi ye?
Herêma Palo welatê Şêx Seîd bû, rêberê olî ku serhildana mezin a Kurdî ya 1925 li dijî Komara Tirkiyeyê bi rê ve bir — û cihê girîng ê herêmê di dîroka nûjen a Kurdan de diyar kir.
Çi Mîrektiya Palo bi dawî kir?
Navendîkirina Osmanî di sedsala nozdehan de xweseriya wê bi dawî kir, dema emiratiyên mîrasî yên Kurdî hatin hilweşandin û birêveberiya rasterast cihê wan girt.
Çavkanî û xwendina bêtir
Şerefxanê Bedlîsî, Şerefname (1597) — Palo di nav mîrektiyên Kurdî de qeyd dike.
Lêkolîn li ser emiratiyên Kurdî yên herêma Firata jorîn û Amedê.
Nivîsarên dîrokî li ser Palo, keleha wê û serhildana Şêx Seîd ya 1925.
Kurdish-History.com — xwendina têkildar li ser Mîrektiya Gêlê û Şêx Seîd.