Savar: Genimê şikestî ku xwarina Kurdî ava kir
Savar, ku sawar jî tê nivîsandin, genimê hiş û şikestî ye ku ji berê hatiye kelandin — karbohîdrata bingehîn a gundiyên Kurd bi hezaran salan û bingeha beşeke mezin a xwarinên Kurdî. Cîhan wî bi navê “bulgur” nas dike ku ji Tirkî tê, lê di Kurdî de navê wî savar e û çêkirina wî hunereke destî ya Kurdî ye bi amûrên Kurdî. Rêbernameyek ji bo xwarinên resen ên Kurdî pêvajoyê bi hûrgilî şîrove dike: “Sawarr ji danê genimê tê çêkirin ku hatiye kelandin, li ber rojê hişkkirin û paşê di curnê de kutan da ku qalikê wî bê rakirin. Genim paşê di aşê (destarr) de tê hûrkirin.” Curn û destarr bêjeyên Kurdî ne ji bo amûrên Kurdî. Vîdyoyeke 2025 ku vê hunera destî belge dike destnîşan dike ku “savara Kurdî bi sedsalan li ser maseyên Kurdan xwarina bingehîn bûye.” Ev danekî deynkirî nine. Ew danê ku şaristaniya Kurd li ser hatiye avakirin e. Bulgur li Hilala Bereketdar derketiye û belgeyên bikaranîna wî digihîjin nêzî 2500 berî Zayînê li Sumerê kevnar — kenara deştî ya heman cîhana Mezopotamyayê ku çiyayên Kurdan li ser wê dinêrin. Ev gotara heştêyemîn a vê rêzeyê ye û kevirê sereke ye: savar danê di bingeha çiğ köfte, kutilk, keşke, kengerli pilaf, çortu, berbesel û parêv tobûlî de ye. Têgihiştina savarê tê wateya têgihiştina tiştê ku hema hema hemû xwarinên din ên danê yên Kurdî jê tên çêkirin.
Xalên sereke
• Savar genimê hiş û şikestî yê ji berê kelandî ye — karbohîdrata bingehîn a gundiyên Kurd bi hezaran salan
• Bi amûrên Kurdî tê çêkirin — tê kelandin, li ber rojê hişkkirin, di curnê de qalikkirin û di destarrê de hûrkirin
• Danê di bingeha çiğ köfte/ecîn, kutilk, keşke, kengerli pilaf, çortu û berbesel de
• Li cîhanê bi navê “bulgur” ê ji Tirkî tê nas e — navê Kurdî savar kêm tê bihîstin
Agahiyên kurt
Navê Kurdî: Savar / Sawar (ساێەر) — li qada navneteweyî “bulgur”
Cure: Genimê durum ê ji berê kelandî, li ber rojê hişkkirî û şikestî — danê bingehîn
Amûrên Kurdî: Curn (hawanê kevirî ji bo qalikkirinê), destarr (aşê kevirî ji bo hûrkirinê)
Kevnatiya wê: Bikaranîna genimê şikestî li Hilala Bereketdar digihîje ~2500 berî Zayînê
Amadekirina kevneşopî
Çêkirina savarê xebateke hevpar a payîzê ye. Genimê durum ê tev di qazanên pir mezin de tê kelandin heta dan bi temamî dipijin — carinan bi gelek saetan. Genimê kelandî tê belavkirin da ku li ber rojê hişk bibe, gelek caran li ser banên pan, bi çend rojan heta şilbûn kêm dibe û dan hişk dibin. Danê hişkkirî paşê tê qalikkirin: bi çakûçekî darîn di curnê, hawanekî kevirî, de tê kutan da ku qalik nerm bibe û bê rakirin. Di dawiyê de di destarrê, aşekî kevirî yê bi destê tê xebitandin, de li gorî hişiya dixwazin tê şikandin û hûrkirin û bi bêjingê li gorî cureyên ji hûr heta hiş tê veqetandin. Kelandina ji berê xala jîrane ya pêvajoyê ye: nîşasteyê dike jel, vîtamînên B di danê de diparêze û dan li hember kewk û kêzikan berxwedêr dike da ku dikare salekê an zêdetir bê sardkirinê bê hilanîn. Savara hûr hevîrê ecîn û kutilkê bi hev ve digire; savara navîn keşke û çortuyê dagire; savara hiş dibe pîlav. Danek, carekê tê amadekirin û li tevahiya salê bi diwazdeh şêweyan malbatekê têr dike.
Danê di bingeha xwarina Kurdî de
Piştî heştê gotarên vê rêzeyê, savar ew têl e ku xwarinên danê bi hev ve girê dide. Ecîn (çiğ köfte) savara ku bi goşt û îsotê bi xavî tê hevîrkirin e. Kutilk savara ku dibe qalikên hevîrên tijkirî ye. Keşke savara ku di mastê tirş de hêdî hêdî dikele ye. Çortu aşı savara ku bi giyayên kesk ên mayî re tê pijandin e. Berbesel savara di helîmeya mastê de ye. Kengerli pilaf savara bi kengerê xwezayî ye. Parêv tobûlî savara di salata giyadar de ye. Her yek ji van gotara xwe, herêma xwe û çîroka xwe heye — lê di bingehê de hemû savar in. Ji ber vê yekê navandin girîng e. Dema dan tenê “bulgur” tê gotin, tevahiya avahiya xwarinên danê yên Kurdî li bin bêjeyeke Tirkî tê tomarkirin û gundiyê Kurd ku genim keland, li banê hişk kir, di curnê de kutayî û di destarrê de hûr kir, ji çîrokê winda dibe. Savar ne xwarineke kêlekê ye. Ew erdê ku xwarina Kurdî li ser rawestiye ye. Erdê bi rast nav bikin û hemû mal xuya dibe.
Pirsên bi gelemperî tên kirin
Savar çi ye?
Savar (sawar) navê Kurdî ye ji bo genimê ji berê kelandî, li ber rojê hişkkirî û şikestî — ku li qada navneteweyî wek bulgur tê naskirin. Ew karbohîdrata bingehîn a xwarinên gundiyên Kurd e. Genimê durum ê tev tê kelandin, hişkkirin, di hawanekî kevirî (curn) de qalikkirin û di aşekî kevirî (destarr) de li gorî cureyên cuda hûrkirin. Ew bingeha bi dehan xwarinên Kurdî ye, ji çiğ köfte heta pîlavê.
Ma savar heman bulgur e?
Erê — savar bêjeya Kurdî ye ji bo danê li qada navneteweyî wek bulgur tê naskirin, ji bêjeya Tirkî burghul. Heman genimê şikestî yê ji berê kelandî li herêmê gelek nav hene. Gotina savar nasnameya wî ya Kurdî ji nû ve dide wî û qebûl dike ku dan û hunera amadekirina wî — bi amûrên wek curn û destarrê — bi hezaran salan di navenda jiyana gundiyên Kurd de bûne û ji tu kesî nehatine deynkirin.
Çima savar ji bo jiyanmayîna Kurdan ewqas girîng bû?
Pêvajoya kelandina ji berê savarê li hember kewk û kêzikan berxwedêr dike, ji ber vê yekê dikare salekê an zêdetir bê sardkirinê bê hilanîn. Di avhewayeke çiyayî de, bi zivistanên dirêj û yek dirûna genimê di salê de, ev jiyanmayîn bû. Malbatek dikaribû di payîzê de hemû dirûnê bike savar û heta dirûna din jê bixwe, bi şêweyên ji ecîna bi xavî hevîrkirî heta pîlava germ. Savar mantiqa parastina xwarina Kurdî ye ku li ser pêkhateya wê ya herî bingehîn hatiye pêkanîn: dan.
Encam
Savar gotara heştêyemîn a vê rêzeyê ye û kevirê sereke ye. Bi heftê û neh gotaran ev rêze xwarin belge kirin; savar danê ku ji her danê din zêdetir xwarin jê tên çêkirin e. Di payîzê de tê kelandin, li banê hişkkirin, di curnê de kutan, di destarrê de hûrkirin û ji bo zivistanê hilanîn; savar bersiva gundiyê Kurd e ji bo pirsa herî bingehîn a gelê çiyayî: çawa yek dirûnê dikin xwarina salekê? Ev bersiv herî kêm çar hezar û pêncsed salan malbatên Kurd têr kiriye û hêj jî têr dike. Cîhan jê re bulgur dibêje. Kurd jê re savar dibêjin. Piştî heştê gotaran, cudahiya di navbera van du bêjeyan de cudahiya di navbera danekî bê gel û danekî ku xwarina gelekî ava kiriye ye. Ev rêze jê re savar dibêje — ji ber ku curn, destarr û destên ku wan dixebitandin Kurd bûn.
Çavkanî û xwendina zêdetir
The Authentic Kurdish Dishes — Sawarr bi curnê (hawan) û destarrê (aş) tê çêkirin
Britannica — Bulgur (genimê kevnar ê ji berê kelandî û şikestî yê Hilala Bereketdar)
Kurdish-History.com — Ecîn / Çiğ Köfte (savar bi goşt û îsotê bi xavî tê hevîrkirin)