Destpêk
Sekandar wêneya Îskenderê Mezin a Şahnameyê ye, yek ji kesayetên herî balkêş ên tevahiya destanê ye, ji ber ku di kevneşopiya Faris de dagîrkerê mezin ji êrîşberekî biyanî vediguhere mîrzayekî Faris û padîşahekî Îranê. Destan ew dike kurê Darab û birayê padîşahê dawî yê Keyanî Dara ji bav. Bi vî awayî Sekandar dikeve nav rêza padîşahî ya Îranê bi xwe, û dagîrkirina wî ji nû ve wek veguhastina desthilatê di nav malbata padîşahî de tê xeyalkirin, li şûna têkçûna ji kesekî ji derve.
Çîroka wî di destanê de vegotineke fireh û ecêb a dagîrkirinê, zanatiyê û lêgerîna nemiriyê ye. Sekandar diçe dawiya erdê, sûrekî mezin li dijî gelên hov ên Yecûc û Mecûc ava dike, li Welatê Tarîtiyê li Ava Jiyanê digere û bi dara axêver a ku mirina wî pêş dibêje re rû bi rû dibe; di dawiyê de ew dûrî mala xwe dimire. Hukumraniya wî dawiya serdema efsaneyî ya Şahnameyê û derbasbûna ber bi serdema dîrokê ve nîşan dide.
Sekandar beşek ji mîrata destanî ya hevpar a gelên îranî ye, kevneşopiyeke ku Kurd bi Faris û yên din ên cîhana îranî re parve dikin. Ew kesayetekî bi awayekî awarte dewlemend e: di heman demê de dagîrker, zana û lêgerîner e. Nasîna wî dîtina yek ji veguherînên herî balkêş ên tevahiya destanê ye, ku dagîrkerê biyanî ji nû ve wek padîşahekî Faris tê çêkirin; herwiha şopandina çîrokekê ye ku mezinahiya dagîrkirina cîhanê bi ramana herî kûr a li ser fanîbûnê re girê dide. Hukumraniya wî li werçerxa mezin a Pirtûka Padîşahan e, ku efsane cihê xwe ji dîrokê re dihêle.
Naverok
Dagîrkerê Ku Hat Kirin Mîrzayê Faris
Sekandar Kî Bû?
Sekandar navê ku di Şahnameyê û kevneşopiya Faris de ji Îskenderê Mezin re tê dayîn e, dagîrkerê cîhanê ku di destanê de ji nû ve wek mîrzayekî Faris tê xeyalkirin. Li gor vegotina destanê ew kurê Darab ji keça hukumranê Rûmê ye, û ji ber vê yekê birayê padîşahê dawî yê Keyanî Dara ji bav e; wî Dara têk dibe û dibe padîşahê Îranê. Çîroka wî dagîrkirinên wî, rêwîtiyên wî ber bi dawiya erdê ve, avakirina sûrekî li dijî Yecûc û Mecûc, lêgerîna wî ya Ava Jiyanê û mirina wî ya dûrî malê dihewîne. Wek padîşahê ku hukumraniya wî serdema efsaneyî ya destanê bi dawî dike, Sekandar kesayetekî dagîrkirinê, zanatiyê û lêgerîna nemiriyê ye, û yek ji kesayetên ku di tevahiya Şahnameyê de bi awayê herî dewlemend hatine pêşxistin.
Dagîrkerê Ku Hat Kirin Mîrzayê Faris
Taybetmendiya herî balkêş a Sekandar di Şahnameyê de awayê ku kevneşopî dagîrkerê biyanî vediguhere mîrzayekî Faris e. Di destanê de Îskender kesekî ji derve nîne ku Îranê wêran dike, lê kurê padîşahê Faris Darab e. Ew ji zewaca kurt a wî bi keça hukumranê Rûmê re çêbû, ku ducanî hatibû şandin mala wê. Zarokê ku li welatê dayika xwe mezin bû Îskender bû. Bi vî awayî dagîrkerê mezin dibe endamê mala padîşahî ya îranî û birayê padîşahê ku dê hilweşîne ji bav.
Vê veguherînê armanceke kûr bi cih dianî. Bi kirina Îskender mîrzayekî Faris, kevneşopî travmaya dagîrkirinê — hilweşîna împaratoriya kevn a Faris ji hêzeke biyanî — kir tiştekî ku bêtir dikare were ragirtin û têgihiştin: veguhastina desthilatê di nav malbata padîşahî de, pêşbirkeke di navbera birayên ji bav de, li şûna têkçûna ji kesekî ji derve. Dagîrker bû yek ji yên Îranê bi xwe, û hukumraniya wî, tevî ku trajîk bû, bû beşeke rewa ya çîroka padîşahî. Di hin guhertoyên kevneşopiyê de kesayetiyeke olî jî ji Sekandar re tê dayîn; ew bi padîşahekî mezin û heta pêxemberekî kevneşopiya firehtir tê nasandin. Ev Farisîkirina Îskender yek ji kiryarên herî balkêş ên xeyala destanî ye; ew bîranîna dagîrkirinê dixe nav çîroka neteweyî û wêranker ji nû ve wek padîşahekî Îranê çêdike.
Xalên Sereke
Sekandar wêneya Îskenderê Mezin a Şahnameyê ye.
Di destanê de ew tê kirin kurê Darab û birayê Dara ji bav.
Kevneşopî dagîrkerê biyanî vediguhere mîrzayekî Faris.
Wî Dara têk bir û bû padîşah, paşê heta dawiya erdê dagîr kir.
Wî sûrekî li dijî Yecûc û Mecûc ava kir û li Ava Jiyanê geriya.
Ew dûrî mala xwe mir; hukumraniya wî serdema efsaneyî ya destanê bi dawî kir.
Agahiyên Kurt
Nav: Sekandar (herwiha Eskandar; Îskenderê Mezin)
Çavkanî: Şahname û kevneşopiya Faris a Îskender
Bav di destanê de: Darab, padîşahê Faris
Birayê ji bav: Dara, padîşahê dawî yê Keyanî
Mamosteyê navdar: Arîstoteles, zanayê dîwana wî
Sûrê mezin: Li dijî Yecûc û Mecûc hat avakirin
Lêgerîna mezin: Ava Jiyanê li Welatê Tarîtiyê
Rêberê lêgerînê: Pêxember Xidir
Nîşana mirinê: Dara axêver li dawiya cîhanê
Mirin: Li Babîlê, dûrî mala xwe
Dagîrkirin û Mirina Dara
Sekandar bi rêya şerê xwe bi birayê xwe ji bav Dara, padîşahê dawî yê Keyanî, gihîşt padîşahiya Îranê. Dema Dara baca adetî xwest, Sekandar red kir û artêşa xwe li dijî Îranê anî. Li gor kevneşopiya Şahnameyê, her duyan sê şerên mezin kirin; Sekandar di wan de serket, û Dara têk çû û neçar ma bireve.
Şer bi mirina navdar û trajîk a Dara bi dawî hat; du wezîrên wî bi xwe xiyanet lê kirin û ew xistin. Dema Sekandar padîşahê li ber mirinê dît, ew şa nebû, lê girî; serê Dara li ser çokên xwe girt û şîna hilweşîna hevrikekî ewqas hêja girt. Wî soz da padîşahê li ber mirinê ku xiyanetkaran ceza bike, malbata wî biparêze û baweriya Zerdeşt û kevneşopiyên Îranê, di nav wan de cejna Newrozê, biparêze. Paşê wî merasîmeke padîşahî ya spartina Dara li dar xist û xiyanetkar îdam kirin. Bi vî awayî Sekandar bû padîşahê heqdar ê Îranê, ne wek wêrankerekî biyanî, lê wek kesê ku şîna padîşahê dawî yê Keyanî girt, tola wî stand û bawerî parast. Xem û sozên wî rewabûneke kûr dan hatina wî ya ser text.
Ecêbên Cîhanê
Piştî ku Sekandar bû padîşah, ew ket rêwîtiyên fireh ên dagîrkirinê û ecêban ku beşa herî mezin a çîroka wî di Şahnameyê de tijî dikin. Ew çû dawiya cîhana nas: Hindistanê, ku wî padîşahekî mezin têk bir; Misrê, ku şahbanûya wê ya jîr bi jîriyê li wî serket; Çînê û welatê Rûsan; û welatê jinên şervan, Amazonan. Rêwîtiyên wî tevnek ji ecêban in, rûbirûbûnên bi gelên xerîb, ajalên wek dêwan û welatên ecêb re; di wan de dagîrker herwiha lêgerîner û keşfkerê dawiya cîhanê ye.
Yek ji kiryarên wî yên herî navdar avakirina sûrekî mezin bû ji bo astengkirina gelên hov û wêranker ên Yecûc û Mecûc; wî ew li pişt bendekî bi hêz girt da ku cîhana şaristanî biparêze. Ev kiryar bû yek ji yên herî bi navûdeng ên tevahiya kevneşopiya Sekandar. Di tevahiya van rêwîtiyan de zanatî jî, digel çekan, bi dagîrker re ye: mamosteyê wî yê kevn, zanayê mezin Arîstoteles, şêwirmendê wî ye. Sekandar ne tenê wek şervanekî, lê wek padîşahekî ku li zanînê digere û bi fîlozof û zanayan re dipeyive tê nîşandan. Ecêbên cîhanê ku Sekandar rastî wan tê çîroka wî dikin yek ji vegotinên mezin ên rêwîtiyên ecêb di tevahiya destanê de: derbasbûna ji dawiya erdê di lêgerîna dagîrkirinê, zanînê û sînorên tiştên ku gengaz in de.
Lêgerîna Ava Jiyanê
Ya herî kûr û herî bişewat ji serpêhatiyên Sekandar lêgerîna wî ya Ava Jiyanê ye, kaniya nemiriyê ku tê gotin li Welatê Tarîtiyê li dawiya cîhanê ye. Piştî ku padîşahê mezin beşeke ewqas mezin a erdê dagîr kir, ramana fanîbûna wî bi xwe hişê wî girt û wî dilxwazî bû ava ku dê jiyana hetahetayî bide wî bibîne. Wî pêxember Xidir kir rêberê xwe, kesayetekî kevneşopiya firehtir ku bi zanîna veşartî û jiyana hetahetayî re tê girêdan, û ji bo dîtina kaniyê seferê bir nav Welatê Tarîtiyê.
Lê xelat ji destê wî derket. Li gor kevneşopiyê, rêberê wî Xidir Ava Jiyanê dît û jê vexwar û nemirî bi dest xist, lê Sekandar bi xwe tevî hemû hêza xwe nikarîbû wê bibîne; ew ji tarîtiyê bê diyariya ku li wê digeriya derket. Dersa çîrokê zelal û kûr e: heta dagîrkerê herî mezin, xwediyê cîhanê, nikare nemiriyê bi dest bixe, ji ber ku ew ne tiştek e ku ew dikare bi zorê bigire. Lêgerîna Ava Jiyanê, ku di bilindahiya desthilata wî de dest pê kir û bi têkçûnê bi dawî hat, werçerxa çîroka Sekandar e: dema ku dagîrkerê cîhanê rastî wê sînorê tê ku nikare derbas bike. Ew rê li ber ramana fanîbûnê vedike ku çîroka wî bi dawî dike, û di tevahiya edebiyata Şahnameyê de yek ji dîmenên mezin ên bêfeydeya desthilata dunyayê li hember mirinê ye.
Mirina Sekandar
Dawiya Sekandar yek ji beşên herî xwedî raman û şîn ên Şahnameyê ye. Piştî ku padîşah nikarîbû Ava Jiyanê bibîne, wî rêwîtiyên xwe domand, heta ku li dawiya cîhanê rastî dareke ecêb a axêver hat. Darê mirina wî ya nêzîk pêşgot û ragihand ku rojên wî hejmarkirî ne û ew ê dûrî mala xwe bimire. Nîşan dagîrker ji xemê tijî kir, û wî di dawiyê de berê xwe da malê.
Lê pêşgotin bi cih hat. Sekandar di rê de, li Babîlê, bi nexweşiyeke kujer ket, û li wir, dûrî welatê lê çêbûbû, dagîrkerê cîhanê mir; li gor kevneşopiyê ew hîn mêrekî ciwan bû. Dema ew li ber mirinê bû, xwediyê beşeke ewqas mezin a erdê vegeriya qismeta hevpar a hemû kesên fanî. Destan li ser dilşewatiya dawiya wî disekine: dagîrkerê herî mezin, ku li nemiriyê geriyabû û li dawiya erdê sûran ava kiribûn, ji aliyê mirinê ve wek her mirovî hat xistin, û ji hemû hukumraniya xwe ya fireh tenê nav û çîroka xwe li pey hişt. Kevneşopî mirina wî bi ramanan li ser derbasbariya desthilat û rûmetê, û rastiya ku di dawiyê de tiştê ku heta ji yê herî bi hêz dimîne tenê gotin in, dorpêç dike. Cenazeyê wî birin Misrê û spartin axê; mamosteyê wî yê kevn û gelek kesên din şîna wî girtin. Bi vî awayî Sekandar mir, û bi mirina wî re serdema efsaneyî ya destanê bi dawî hat.
Sembolîzm û Wate
Sekandar çend ji mijarên herî kûr ên Şahnameyê û çîroka mirovahiyê di xwe de nîşan dide. Wek dagîrkerê ku tê kirin mîrzayekî Faris, ew hêza gelekî nîşan dide ku heta travmaya dagîrkirinê dixe nav çîroka xwe bi xwe, wêranker ji nû ve dike yek ji yên xwe û li cihê ku dibe ku tenê têkçûn hebûya, wate û berdewamî dibîne. Parastina wî ya bawerî û cejnên Îranê berdewamîya ruhê çandekê li seranserê hilweşîna xanedanan û hatina xwediyên nû tîne ziman.
Berî her tiştî Sekandar ramana mezin a fanîbûnê û sînorên desthilatê nîşan dide. Dagîrkerê cîhanê ku erdê dixe bin destê xwe lê nikare nemiriyê bi dest bixe, ku li Ava Jiyanê digere û têk diçe, ku dara axêver mirina wî pêş dibêje û ew dûrî mala xwe dimire, wêneya herî bilind a wê rastiyê ye ku tu desthilata dunyayê nikare li mirinê serkeve, û yê herî bi hêz ê fanîyan di dawiyê de tenê fanî ye. Ramana ku di dawiyê de tiştê ku heta ji dagîrkerê herî mezin dimîne tenê nav û çîroka wî ne, yek ji dersên herî kûr ên destanê li ser bêfeydeya rûmeta dunyayê ye. Di Sekandar de Şahname mezinahiya dagîrkirinê û ecêbên dawiya cîhanê bi hişyariya herî kûr a li ser mirinê re girê dide, û yek ji kesayetên xwe yên herî dewlemend û watedar diafirîne: dagîrkerê ku fanîbûn bi xwe ew dagîr dike, û çîroka wî ya fireh di wê axê de bi dawî dibe ku li hêviya hemûyan e.
Sekandar û Kurd
Sekandar beşek ji mîrata destanî ya hevpar a gelên îranî ye, kevneşopiya Şahnameyê ku Kurd bi Faris û gelên din ên îranî re parve dikin. Kurd wek gelekî îranî yê ku rehên wî di vê cîhana çandî de kûr in, mîratgirên çîrokên wê yên mezin in, di nav wan de çîroka ecêb a Sekandar, dagîrkerê ku tê kirin padîşahekî Faris. Hukumraniya wî serdema efsaneyî bi dawî dike, û parastina wî ya bawerî û cejnan, di nav wan de Newroza hêja, ruhê Îranê di werçerxa serdeman re diguhêze.
Bi rastgoî divê were gotin ku Sekandar, wek kesayetên din ên padîşahî yên Şahnameyê, ji kevneşopiya firehtir a îranî re ye, ne kesayeteke bi taybetî Kurdî; û Îskenderê dîrokî dagîrkerekî biyanî bû, ne mîrzayekî Faris. Lê mijarên ku çîroka wî nîşan dide — xistina dagîrkirinê nav çîroka neteweyî, berdewamîya çandekê li seranserê hilweşîna împaratoriyan û ramana mezin a fanîbûnê û sînorên desthilatê — gerdûnî ne. Wan di tevahiya cîhana çandî ya îranî de deng vedaye, di nav Kurdan de jî ku ji mêj ve destana mezin hêja dîtine. Di kesayetiya Sekandar de mîrata hevpar çîrokeke dagîrkirinê, ecêban û bêfeydeya rûmeta dunyayê pêşkêş dike, çîrokek ku ji hemû gelên ku Pirtûka Padîşahan hêja dîtine re ye.
Nîqaş û Têgihiştinên Şaş
Gelo Îskender bi rastî mîrzayekî Faris bû? Na; ev kevneşopiyeke efsaneyî ye, ne dîrok. Îskenderê Mezin ê dîrokî kurê Fîlîpê Makedon bû, dagîrkerekî Yûnanî yê Makedon ku ti xwîna padîşahî ya Faris di wî de tunebû. Dagîrkirina wî ya Faris hilweşandina împaratoriya kevn a Faris ji aliyê hêzeke biyanî ve bû. Kevneşopiya Şahnameyê ku Sekandar dike kurê Darab û mîrzayekî Faris, ji nû ve vegotineke efsaneyî ye ku bi îdiakirina dagîrker wek yek ji yên Îranê bi xwe, bîranîna dagîrkirinê veguherand. Bi rastgoî divê ev efsaneya bi hêz û rastiya dîrokî ya Îskender wek dagîrkerekî biyanî bi zelalî ji hev bên veqetandin.
Gelo rêwîtiyên ecêb ên Sekandar dîrokî ne? Na; rêwîtiyên Welatê Tarîtiyê, lêgerîna Ava Jiyanê, dara axêver û gelek ji ecêbên din ji Romansa Efsaneyî ya Îskender re ne, ne ji dîrokê re. Ev komeke fireh a efsaneyan e ku li dora Îskenderê dîrokî di nav gelek çandan de pêş ket. Şahname ji vê kevneşopiya dewlemend a efsaneyî sûd werdigire, û Sekandarê wê kesayetekî efsane û ecêban e ku bîranînên nezelal ên dagîrkerê dîrokî bi dewlemendiyeke mezin a serpêhatiyên xeyalî re dike yek. Herî baş e ev çîrok wek efsaneyên dewlemend bi wate bên nirxandin, ne wek tomara dîrokî.
Çima destan bi ewqas erênî li Sekandar dinêre? Ev taybetmendiyeke balkêş a Şahnameyê ye. Destan Îskender tenê wek wêrankerekî biyanî nîşan nade; bi rêya kevneşopiya ku ew dike mîrzayekî Faris, şîna wî ji bo Dara û parastina wî ya baweriyê, û nîşandana wî wek lêgerînerê zanatiyê û padîşahê ecêban, destan bi hezkirineke girîng û heta heyranî lê dinêre. Ev daxwaza kûr a têgihiştina dagîrkirinê bi xistina dagîrker nav çîroka îranî vedide, û awayê ku kevneşopiya efsaneyî di xeyala Faris de Îskender ji dijminekî kir padîşahekî ecêb û heta hêja. Ev yek ji taybetmendiyên herî balkêş û watedar ên awayê ku destan werçerxa ji serdema efsaneyî ber bi ya dîrokî ve vedibêje ye.
Mijarên Têkildar
Dara: padîşahê dawî yê Keyanî, birayê Sekandar ji bav û hevrikê wî
Darab: padîşahê ku di destanê de tê kirin bavê Sekandar
Hûmay: şahbanûya rêza padîşahî ya ku Sekandar dikeve nav wê
Zerdeşt: pêxemberê ku Sekandar soz da baweriya wî biparêze
Newroz: cejna ku Sekandar erkê parastina wê spart xwe
Ferîdûn: padîşahê destpêkê ku rêza Rûmê jê dihate şopandin
Sîmurgh: ecêbeke din a cîhana ecêb a destanê
Şahname: Pirtûka Padîşahan a destanî ku Sekandar tê de xuya dibe
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Sekandar di Şahnameyê de kî bû?
Sekandar wêneya Îskenderê Mezin a Şahnameyê ye, dagîrkerê cîhanê ku di kevneşopiya Faris de ji nû ve wek mîrzayekî Faris tê xeyalkirin. Di destanê de ew kurê Padîşah Darab û birayê padîşahê dawî yê Keyanî Dara ji bav e; wî Dara têk dibe û dibe padîşahê Îranê. Çîroka wî dagîrkirinên wî, rêwîtiyên ecêb ber bi dawiya erdê ve, avakirina sûrekî li dijî Yecûc û Mecûc, lêgerîna Ava Jiyanê û mirina wî ya dûrî malê dihewîne; mirina wî serdema efsaneyî ya destanê bi dawî dike.
Çima di Şahnameyê de Îskender tê kirin mîrzayekî Faris?
Kevneşopî Îskender dike kurê Darab û ji ber vê yekê mîrzayekî Faris, da ku travmaya dagîrkirina Faris ji aliyê hêzeke biyanî ve biguhere veguhastina desthilatê di nav malbata padîşahî de. Bi îdiakirina dagîrker wek yek ji yên Îranê bi xwe û birayê padîşahê ku wî hilweşand ji bav, kevneşopî hukumraniya wî, tevî ku trajîk bû, kir beşeke rewa ya çîroka padîşahî, li şûna têkçûna ji kesekî ji derve. Ev yek ji kiryarên herî balkêş ên xeyala destanî ye.
Lêgerîna Ava Jiyanê çi bû?
Lêgerîna Ava Jiyanê ya herî bişewat ji serpêhatiyên Sekandar e. Ramana fanîbûna wî bi xwe hişê dagîrker girtibû; wî li kaniya nemiriyê geriya ku tê gotin li Welatê Tarîtiyê li dawiya cîhanê ye, û pêxember Xidir kir rêberê xwe. Lê dema Xidir av dît û nemirî bi dest xist, Sekandar bi xwe nikarîbû wê bibîne. Çîrok hîn dike ku heta dagîrkerê herî mezin nikare nemiriyê bi zorê bigire, û ramana destanê ya sînorên desthilatê bi dawî dike.
Sekandar çawa mir?
Piştî ku Sekandar nikarîbû Ava Jiyanê bibîne, ew li dawiya cîhanê rastî dareke axêver hat ku mirina wî ya nêzîk a dûrî malê pêşgot. Pêşgotin bi cih hat: di rêya vegerê de, li Babîlê, dagîrker bi nexweşiyeke kujer ket û mir, hîn mêrekî ciwan, dûrî welatê ku lê çêbûbû. Destan li ser dilşewatiya dawiya wî, xwediyê cîhanê ku mirin ew dixîne, û rastiya ku di dawiyê de tiştê ku heta ji yê herî bi hêz dimîne tenê nav û çîroka wî ne disekine.
Gelo Sekandar bi rastî mîrzayekî Faris bû?
Na; ev kevneşopiyeke efsaneyî ye, ne dîrok. Îskenderê Mezin ê dîrokî kurê Fîlîpê Makedon bû, Yûnanîyekî Makedon ku ti xwîna padîşahî ya Faris di wî de tunebû. Dagîrkirina wî ya Faris hilweşandina împaratoriya kevn ji aliyê hêzeke biyanî ve bû. Kevneşopiya Şahnameyê ku Sekandar dike kurê Darab, ji nû ve vegotineke efsaneyî ye ku dagîrker xist nav çîroka îranî. Bi rastgoî divê ev efsaneya bi hêz ji rastiya dîrokî ya Îskender wek dagîrkerekî biyanî were veqetandin.
Çima Sekandar di Şahnameyê de girîng e?
Sekandar wek padîşahê ku hukumraniya wî serdema efsaneyî ya Şahnameyê bi dawî dike û rê li ber serdema wê ya dîrokî vedike girîng e. Ew hêza gelekî ya xistina dagîrkirinê nav çîroka xwe bi xwe, berdewamîya bawerî û cejnan li seranserê hilweşîna xanedanan û, berî her tiştî, ramana mezin a fanîbûnê nîşan dide: dagîrkerê cîhanê ku nikare nemiriyê bi dest bixe û mirin bi xwe ew dagîr dike. Ew yek ji kesayetên herî dewlemend û watedar ên tevahiya destanê ye.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Eskandarname - Encyclopaedia Iranica
Îskenderê Mezin di Pirtûka Padîşahan a Firdewsî de - Pirtûkxaneya Brîtanî
Eskandar li Ava Jiyanê Digere - Şahname (Muzeya Fitzwilliam)
Eskandar Dikeve Welatê Tarîtiyê - Şahname (Muzeya Fitzwilliam)
Îskenderê Mezin di Şahnameyê de - Behrouz Salehipour