Destpêk
Şêxan (bi kurdî: Şêsan, “cihê şêxan”) navçe û bajarokek e li bakurê Iraqê, di navbera Dihok û Mûsilê de. Bi Şingalê re ew welatê dîrokî yê Êzdiyan e — û di nav girên xwe de pîroztirîn cihê Êzdiyan digire, geliyê perestgehan ê Lalişê.
Şêxan tenê erdnîgariya pîroz nîne lê herwiha cihê rêberiya Êzdiyan e, mala mîrê Êzdiyan. Ev nasname li navçeyê, cihê wê li navenda cîhana Êzdî û dîroka wê ya dirêj a bawerî û saxmayînê dinêre.
Xalên Sereke
• Şêxan (bi kurdî: Şêsan) navçe û bajarokek e li bakurê Iraqê, di navbera Dihok û Mûsilê de.
• Bi Şingalê re ew yek ji her du welatên dîrokî yên gelê Êzdî ye.
• Geliyê pîroz ê perestgehên Êzdî yê Lalişê di nav devera Şêxanê de ye.
• Gundê Baedrê li Şêxanê cihê Mîr, mîrê Êzdiyan e.
• Şêxan devereke têkel a Êzdî, xiristiyan û misilmanan e, û axeke nîqaşkirî li Iraqê ye.
Agahiyên Kurt
Nav (bi Kurdî): Şêsan
Wate: “Cihê şêxan”
Welat / Herêm: Iraq (bakurê Iraqê / deverên sînorî yên Kurdistanê)
Navenda Navçeyê: Eyn Sifnî
Girîngî: Welatekî Êzdiyan; cihê Lalişê
Cihê Mîr: Gundê Baedrê
Komel: Êzdî, xiristiyan, misilman
Rewş: Axeke nîqaşkirî li Iraqê
Naverok
Şêxan Li Ku ye?
Şêxan li deverên girî yên bakurê Iraqê ye, di navbera bajarê Mûsilê li başûr û Dihokê li bakur de, li qiraxa Herêma Kurdistanê. Navenda navçeya wê bajaroka Eyn Sifnî ye, û di nav girên wê yên pêldar de geliyê pîroz ê Lalişê ye. Dever her du aliyên sînorê nîqaşkirî yê di navbera Herêma Kurdistanê û Iraqê federal de digire, yek ji deverên ku axên nîqaşkirî tên gotin.
Ev dîmenekî çiyayên nizm û gundan e, ku ji mêj ve gelek komelan parve kirine, bi Êzdiyan li dilê wê.
Welatekî Êzdiyan
Bi Şingala li rojava re, Şêxan yek ji her du welatên mezin ên gelê Êzdî ye. Bi sedsalan ew mala koma stûr a gund û ziyaretên Êzdî bûye, li derdora geliyê pîroz ê Lalişê, pîroztirîn cihê baweriyê, kom bûne. Ji bo gelek Êzdiyan ji Şêxanê bûn tê wateya ji navenda cîhana wan a olî hatinê — erdê perestgehan, şêxan û kaniyên pîroz.
Cihê Mîr
Şêxan herwiha cihê rêberiya Êzdiyan e. Li gundê Baedrê Mîr dijî — mîr an emîrê Êzdiyan — serokê dunyayî yê mîrasî yê komelê, ku bi rêberiya olî re rêberiya baweriyê dike. Vê komkirina desthilatdariya manewî û siyasî li yek navçeya biçûk Şêxan kiriye paytexta pratîk a cîhana Êzdî, cihê ku Êzdiyên her derê berê xwe didinê.
Dîroka Saxmayînê
Dîroka Şêxanê, mîna ya hemû Êzdiyan, bi çewisandina dubare hatiye nîşankirin. Di dirêjahiya sedsalan de gelê wê qetlîam û zexta guherîna baweriyê li xwe derbas kirin, lê li van giran baweriya xwe parastin. Dema DAIŞ di 2014 de li seranserê herêmê belav bû û li dijî Êzdiyên Şingalê qirkirin pêk anî, Şêxan jî hat tehdîtkirin û gelek kes reviyan — lê dever bi piranî hat parastin an zû ji nû ve hat girtin, û bû penageh ji bo saxmayiyan. Di her êrişê de Şêxan maye û amadebûna Êzdiyan li vir berdewam bûye.
Şêxan Îro
Îro Şêxan dilê lêdêr ê cîhana Êzdî dimîne: mala Mîr, deriyê Lalişê û komeleke zindî ya Êzdî, xiristiyan û misilmanan li girên bakurê Iraqê. Rewşa wê wek axeke nîqaşkirî pêşeroja siyasî ya wê nezelal dihêle, lê girîngiya wê ya manewî bê nîqaş e — navçeyeke biçûk ku navenda baweriyeke kevnar hilgirtiye.
Demrêz
sedsalên berê — Şêxan li derdora geliyê pîroz ê Lalişê wek welatekî Êzdiyan pêş dikeve.
serdema osmanî — Êzdiyên Şêxanê qetlîamên dubare û zexta guherîna baweriyê li xwe derbas dikin.
serdema nû — Baedrê wek cihê Mîrê Êzdiyan cih digire.
2014 — DAIŞ di qirkirinê de Şêxanê tehdît dike; dever tê parastin an ji nû ve girtin û saxmayiyan dihewîne.
îro — Şêxan navenda manewî û rêberiyê ya Êzdiyan dimîne.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Şêxan çi ye?
Şêxan (Şêsan) navçe û bajarokek e li bakurê Iraqê di navbera Dihok û Mûsilê de, yek ji her du welatên dîrokî yên gelê Êzdî û cihê geliyê pîroz ê Lalişê.
Şêxan ji bo Êzdiyan çima girîng e?
Şêxan geliyê perestgehan ê pîroz ê Lalişê û gundê Baedrê, cihê Mîr, mîrê Êzdiyan, digire — û bi vê dibe navenda manewî û rêberiyê ya cîhana Êzdî.
Mîrê Êzdiyan kî ye?
Mîr mîr an emîrê mîrasî yê Êzdiyan e, rêberê wan ê dunyayî, ku li Baedrê li Şêxanê dimîne.
Şêxan axeke nîqaşkirî ye?
Erê. Şêxan li rex sînorê nîqaşkirî yê di navbera Herêma Kurdistanê û Iraqê federal de ye û yek ji axên nîqaşkirî yên Iraqê ye.
Kes, Cih û Mijarên Têkildar
Êzdî · Mîrê Êzdiyan · Baedrê · Laliş · Şingal · Dihok.