Destpêk
Pira Dehçavî pireke kevirî ya dîrokî ye ku nêzî hezar salî ye rêwî li ser Dîcleyê li jêr bajêr kevnar ê Amedê derbas kiriye. Ji bazalta tarî ya ku karakterê xwe dide herêmê hatiye avakirin; rêza kemerên wê yên nazik — «deh çav» ên navê wê didinê — li ser çemê mezin rast li jêr dîwarên reş ên navdar ê bajêr derbas dibe. Di rojên xanedaneke Kurd de hatiye avakirin û yek ji pirên herî kevn û hezkirî li welatê ye.
Pira Dehçavî derbasgeheke Dîcleyê ye ku ji împaratoriyan dirêjtir jiyaye û Amed bi rabirdûya xwe ya kûr ve girê dide. Ev nasandin li pirê, avakerên wê û cihê wê dinêre.
Xalên sereke
• Pira Dehçavî pireke kevirî ya dîrokî ye li ser Dîcleyê li jêr Amedê.
• Navê wê ji rêza deh kemer, yan «çavan», tê.
• Di sedsala 11an de di dema xanedana Kurd a Merwanî de hat avakirin.
• Pir ji bazalta reş a herêmê ya taybet hatiye çêkirin.
• Yek ji pirên herî kevn û navdar li herêma Kurdî ye.
Agahiyên kurt
Nav (bi Kurdî): Pira Dehçavî
Navên din: On Gözlü Köprü / Pira Dîcleyê
Cure: Pireke kevirî ya dîrokî ya bi kemer
Welat / Herêm: Tirkiye (Bakur)
Çem: Dîcle
Li nêzî: Amed
Avakirin: Sedsala 11an (serdema Merwaniyan)
Materyal: Bazalta reş
Naverok
Pira Dehçavî li ku ye?
Pira Dehçavî li ser Dîcleyê bi dûrahiya kurt li jêr bajêr kevn ê Amedê derbas dibe, li cihê çemê mezin li kêleka dîwarên bazalta reş û Baxçeyên Hevselê yên kesk ên bajêr dizivire. Li ser rêya dîrokî radiweste ku ber bi başûr û rojhilat ve diçe axên Farqînê — Meyafarqîna serdema navîn — û devera Dîcleyê li derdora Heskîfê. Bi sedsalan ev derbasgeheke bingehîn li rêyên di herêmê de bû.
Deh çav
Pir navê xwe ji kemerên xwe distîne: deh vekirin, yan «çav», ku avên Dîcleyê di wan re diherikin. Kemer li ser stûnên bihêz bi rêzeke dirêj û nizm li ser çemê berfireh derbas dibin û kevirên wan ên tarî di ava li jêr de rengvedan didin. Rîtma kemeran ku mezinahiya wan hinek cuda ye da bi binê çemê re li hev bê şiklê taybet û gelekî hezkirî dide pirê; dîmenekî naskirî ji bo hemû kesên bi sedsalan li vir li ser Dîcleyê derbas bûne ye.
Pireke Merwaniyan
Nivîseke li ser pirê tomar dike ku di sedsala yazdehan de di dema Merwaniyan de hat avakirin — xanedaneke Kurd ku Amed û herêma derdorê ji paytexta xwe ya li Meyafarqînê birêve dibir. Serdema Merwanî ji bo deverê serdemeke zêrîn bû ku bi dewlemendî, zanîn û avakirina xweşik dihat naskirin û Pira Dehçavî yek ji abîdeyên wê yên herî bi rûmet ên mayî ye. Ku xanedaneke Kurd ev derbasgeha mezin a Dîcleyê ava kiriye cihekî taybet di dîroka herêmê de dide pirê.
Kevir, çem û bajêr
Mîna dîwarên navdar ên Amedê, pir ji bazalta volkanî ya reş a herêmê hatiye avakirin; kevirekî hişk û tarî ku bi hezaran salan dîmena bajêr û abîdeyên wê diyar kiriye. Kemerên tarî yên pirê li ber çem û dîwarên dûr beşek ji yek ji qadên dîrokî yên herî balkêş li welatê çêdikin ku Dîcle, bazalt û bajêr kevnar tê de digihîjin hev.
Pir îro
Îro Pira Dehçavî wek abîdeyeke dîrokî ya parastî radiweste; êdî hatûçoya sereke ya herêmê derbas nake lê wek nîşaneyek û girêdana bi rabirdûya serdema navîn re tê hezkirin. Serdankar tên da li ser kemerên wê bimeşin, dîmenên li rex Dîcleyê bibînin û avahiyeke ku ji nêzî hezar salên lehî û dîrokê rizgar bûye bi heyranî temaşe bikin. Yek ji xezîneyên mayî yên Amed û herêma Kurdî dimîne.
Xeta demê
Sedsala 11an — Pir di serdema Merwaniyan de li ser Dîcleyê tê avakirin.
Serdema navîn — Wek derbasgeheke bingehîn li rêyên di herêmê de xizmet dike.
Bi sedsalan — Pira bazaltî lehiyên çemê mezin derbas dike.
Serdema nûjen — Wek abîdeyeke dîrokî ya parastî tê parastin.
Îro — Pira Dehçavî nîşaneyeke hezkirî li jêr Amedê ye.
Pirsên pir caran têne kirin
Pira Dehçavî çi ye?
Pireke kevirî ya dîrokî ye li ser Dîcleyê li jêr Amedê ku navê xwe ji rêza deh kemerên xwe yan «çavan» distîne û di sedsala 11an de hatiye avakirin.
Kê Pira Dehçavî ava kir?
Di dema Merwaniyan de hat avakirin, xanedaneke Kurd ku herêma Amedê di sedsalên 10an û 11an de birêve dibir, wek ku nivîseke li ser pirê tomar dike.
Pira Dehçavî li ku ye?
Li ser Dîcleyê rast li jêr bajêr kevn ê Amedê li başûrê rojhilatê Tirkiyeyê derbas dibe, li nêzî dîwarên bazalta reş ên navdar ên bajêr.
Çima pir navdar e?
Yek ji pirên herî kevn û bedew li herêmê ye; berhemeke baş a endezyariya serdema navîn a Kurdî ye ku bi bazalta reş a taybet a Amedê hatiye avakirin.
Kes, cih û mijarên têkildar
Xanedana Merwanî · Dîcle · dîwarên Amedê · Amed · Farqîn · Heskîf.