Netewetiya kurd li seranserê sedsala 20an di şekildana rewşa jeopolîtîk a Rojhilata Navîn de roleke bingehîn lîstiye. Ew tevneke dewlemend a dîroka kurdan, nasnameya çandî û xwestekên siyasî yên bi dehsalan pêş ketine dihewîne. Têgihîştina girîngiya netewetiya kurd hem xwestekên gelê kurd derdixe pêş hem têkoşîn û berxwedêriya wan li hember dijwariyan nîşan dide. Ev gotar di nav tevgerên dîrokî û dîplomasiya li dora netewetiya kurd de bi kûrahî lêdikole û kesayetiyên dîrokî yên kurd ên navdar ên bala mirovan kişandine li van têkiliyan ronî dike.
Kokên netewetiya kurd
Kokên netewetiya kurd dikarin heta dawiya sedsala 19an bên şopandin, lê ew di sedsala 20an de hêza mezin girt. Paşketina Împaratoriya Osmanî û rêxistinkirina sînorên neteweyî ji nû ve piştî Şerê Cîhanê yê I bandoreke mezin li xwestekên kurdan kirin. Peymana Sevrê ya 1920an damezrandina dewleteke kurd a serbixwe pêşniyar kir; lê ev nêrîn zû bi Peymana Lozanê di 1923an de hat sînordarkirin, ku xweseriya kurdan paşguh kir. Vê nakokiyê bingeha sedsalên xwesteka mafê diyarkirina qedera xwe û naskirinê danî.
Derketina tevgerên siyasî yên kurd
Dema sedsala 20an pêş diçû, kurdan bilindbûna çend tevgerên siyasî yên navdar ên ji bo maf û naskirina wan têdikoşiyan dîtin. Bi damezrandina partiyên siyasî yên cuda, xwestekên siyasî yên kurdan dest bi veguherîna hewldanên rêxistinkirî kirin. Kesayetiyên kurd ên raya giştî yên navdar, wek Şêx Seîd û Qasimlo, di vê demê de derketin pêş û bêwestan ji bo pêşxistina xweseriya kurdan û mafên çandî xebitîn.
Serhildana Şêx Seîd (1925): Vê serhildanê demeke girîng di tevgerên siyasî yên kurd de nîşan da. Her çend ew di dawiyê de hat tepeserkirin jî, sembola xwesteka tund a serxwebûnê bû.
Partiya Demokrat a Kurdistanê (KDP): KDP di 1946an de hat damezrandin û di bin rêberiya kesayetiyên wek Mela Mistefa Barzanî de bû hêzeke mezin di têkoşîna mafên kurdan de.
Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (PUK): PUK di 1975an de hat damezrandin û armanca wê yekxistina qadên berxwedêriya kurdan li dijî zordestiya biyanî û parçekirina navxweyî bû.
Bandora Şerê Cîhanê yê II li netewetiya kurd
Şerê Cîhanê yê II ji netewetiya kurd re bû hêzeke guherîner. Encamên şer zemin ji tevgerên dûrxistina kolonyalîzmê li seranserê cîhanê re amade kirin û bandor li xwestekên kurdan kirin. Di vê serdemê de, tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan bi piranî ber bi misogerkirina piştgirî û naskirina navneteweyî ve hatin rêvekirin. Rêberên kurd li hevpeymaniyên bi neteweyên mezintir re geriyan û di rewşeke jeopolîtîk a tevlihev de rêya xwe dîtin.
Vejîna çandî di nav aloziya siyasî de
Têkiliya navbera netewetiya kurd û çand û mîrata Kurdistanê nayê paşguhkirin. Heta di serdemên bindestkirina siyasî de jî, nasnameya kurd bi muzîk, edebiyat û huneran geş bû. Têkoşîna parastina çandî û dijberiya asîmîlasyonê şekil girt û gelek kesayetiyên dîrokî yên kurd ên navdar ji bo mafê kurdan ê bi azadî mijûlbûna bi vegotinên xwe yên çandî re têkoşîn.
Kesayetiyên çandî yên bingehîn:
Ehmedê Xanî: Helbestvan û ramanvanekî kurd ê navdar; berhemên Ehmedê Xanî bingeha kevneşopiyên edebî yên kurd danîn.
Qaniwar: Ew bi çîrokbêjiya xwe navdar bû, kevneşopiyên devkî yên kurdan parast û hesta nasnameya hevpar bihêztir kir.
Dilsoz: Tevkariyên wî ji muzîka kurdî re di vegotina serbilindiya neteweyî di demên dijwar de roleke girîng lîstin.
Tevgerên xweseriya kurdan di dawiya sedsala 20an de
Dema sedsal ber bi dawiyê diçû, lêgerîna kurdan a xweseriyê pêşketinên mezin dît. Şerê Kendavê yê 1991an, bi damezrandina qada ku firîn tê de qedexe bû li bakurê Iraqê, derdoreke ji xwestekên kurdan re guncaw dabîn kir. Vê veguherîna bûyeran rê da kurdan ku xwerêveberiyê pêş bixin û nasnameya xwe ya neteweyî ji nû ve şiyar bikin.
Derketina Hikûmeta Herêma Kurdistanê (KRG) di 2005an de qonaxeke din a girîng di netewetiya kurd de nîşan da. KRG wek herêmeke nîvxweser derket holê û hêvîdarî û hêviyên serxwebûna tevahî di nav gelê kurd de danîn. Lê tevliheviyên jeopolîtîka herêmî, li gel parçekirina siyasî ya di nav hebûnên kurd de, zehmetiyên nû pêşkêş kirin.
Ramanên îroyîn û paşeroja netewetiya kurd
Di sedsala 21an de, têkoşîn û xwestekên netewetiya kurd girêdana xwe ya bi têkiliyên cîhanî yên îroyîn re berdewam dikin. Bilindbûna Dewleta Îslamî (DAIŞ) tehdîdeke mezin li herêmê kir û hêzên kurd neçar kir ku di têkoşîna li dijî tundrewiyê de roleke bingehîn bilîzin. Vê rûbirûbûnê hem hêza leşkerî ya aliyên kurd nîşan da hem bala cîhanî kişand li rewşa wan a dijwar.
Niha, bandorên netewetiya kurd bi gelek awayan, ji aliyê siyasî, çandî û civakî ve, deng vedidin, dema kurd ji bo mafên xwe têdikoşin. Tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan her ku diçin bala siyasetçêkerên navneteweyî dikişînin û gelek ji wan têkoşîna kurdan a xweseriyê wek dozake rewa di çarçoveya berfirehtir a mafê diyarkirina qedera xwe de nas dikin.
Gelekî berxwedêr: nêrîna li pêş
Vegotina netewetiya kurd li seranserê sedsala 20an vegotina berxwedêrî, biryardarî û lêgerîneke yekgirtî ya nasnameyê ye. Qurban, têkoşîn û destkeftiyên gelek kesayetiyên dîrokî yên kurd bi hêz girîngiya çand, nasname û mafê diyarkirina qedera xwe bi bîr tînin. Dema gelê kurd bi zehmetiyên îroyîn re rû bi rû dibe, ruhê wan ê serî nade ber hîn jî diyar e.
Tevnê çand û mîrata Kurdistanê di nav nifşan de tê honandin û sembola domdariya nasnameya kurd e. Bi her rojeke derbas dibe, xwestekên xweserî û naskirinê bihêztir dibin, ji ber ku kurd paşerojekê xeyal dikin ku maf, çand û mîrata wan tê de tên pîrozkirin û qebûlkirin. Ka em derxistina dîroka dewlemend a neteweya kurd berdewam bikin û piştgiriya lêgerîna wan a bêdudilî ya girêdayîbûn û rêzgirtinê di cîhana nûjen de bikin.
Bi nêrîna dîrokê, em dikarin rola kûr a netewetiya kurd binirxînin û fêm bikin ku rêwîtiya ber bi naskirin û xweseriyê ve şekildana nasnameya kurd di sedsala 21an de berdewam dike. Dibe ku rê bi zehmetiyan tije be, lê hêza gelê kurd nîşan dide ku xewnên wan ên xweserî û dadê dê bi demê deng vedin.
Pirsên pir tên kirin
Netewetiya kurd di sedsala 20an de çi girîngî heye?
Netewetiya kurd bi kûrahî bandor li rewşa jeopolîtîk a Rojhilata Navîn kiriye û xwestek û têkoşînên gelê kurd ên mafê diyarkirina qedera xwe û naskirinê nîşan dide.
Netewetiya kurd kengî dest bi girtina hêzê kir?
Netewetiya kurd di sedsala 20an de dest bi girtina hêza mezin kir, bi taybetî piştî paşketina Împaratoriya Osmanî û guherînên sînorên neteweyî piştî Şerê Cîhanê yê I.
Hin tevgerên siyasî yên kurd ên bingehîn di sedsala 20an de çi bûn?
Di nav tevgerên siyasî yên kurd ên bingehîn de serhildana Şêx Seîd di 1925an de, damezrandina Partiya Demokrat a Kurdistanê (KDP) di 1946an de û pêkhatina Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (PUK) di 1975an de hebûn.
Şerê Cîhanê yê II çi bandor li netewetiya kurd kir?
Şerê Cîhanê yê II bi bandorkirina li tevgerên dûrxistina kolonyalîzmê li cîhanê û teşwîqkirina rêberên kurd ku li piştgirî û naskirina navneteweyî ji xwestekên xwe re bigerin ji netewetiya kurd re bû hêzeke guherîner.
Çand di netewetiya kurd de çi rolê dilîze?
Çand di netewetiya kurd de roleke jiyanî dilîze, bi hewldanên parastina nasnameya çandî bi muzîk, edebiyat û huneran, heta di serdemên bindestkirina siyasî de jî.