Dîtina giştî
Ev gotara blogê dîroka tevlihev a netewetiya kurdî ya ku hêzên kolonyal teşe kirine vedikole û tekez dike ka bandorên derve çawa nasnameya kurdî û daxwazên xweseriyê parçewaz kirine. Ew bûyerên dîrokî yên sereke, mîna Peymana Sevrê û Peymana Sykes–Picot, û bandorên wan ên mayînde li tevgerên kurdî vedikole. Tevî astengiyên siyasî, kurdan bi edebiyat, festîval û parastina mafan berxwedêriya çandî parastine û di heman demê de di nav kêşeyên jeopolîtîka nûjen de riya xwe peyda kirine. Gotar girîngiya yekîtî û girêdanên sînor derbas dikin ên di nav civakên kurdî de, di lêgerîna wan a domdar a naskirin û mafan de tekez dike.
Naverok
Dîtineke kurt a giştî ya dîroka kurdan
Mîrata kolonyal û bandora wê li netewetiya kurdî
- Peymana Sykes–Picot û encamên wê
- Bandora rojavayî û netewetiya kurdî ya nûjen
Berxwedêriya çandî li ber kêşeyên kolonyal
- Rola edebiyatê di netewetiya kurdî de
- Hevgihîştina siyaseta herêmî û cîhanî
Nasnameya kurdî: Rêwîtiyeke ber bi yekîtiyê ve
Riya pêşerojê: Peydakirina rê di pêşeroja netewetiya kurdî de
- Hêzên kolonyal di teşekirina netewetiya kurdî de çi rol lîstin?
- Peymana Sykes–Picot çawa bandor li nifûsa kurdî kir?
- Girîngiya edebiyata kurdî di nasnameya neteweyî de çi ye?
- Pêşketinên nûjen çawa bandor li daxwazên kurdan ên xweseriyê kirine?
- Ji bo pêşxistina yekîtiya çandî ya kurdî çi destpêşxerî tên kirin?
Tevneke hûr û tevlihev a dîroka kurdan bi kûrî ji aliyê hêzên derve ve hatiye teşekirin; bi taybetî hêzên kolonyal ên ku li herêmên gelê kurd tê de dijî hukum kirine an bandor kirine. Ji bo têgihiştina rast a dinamîkên netewetiya kurdî, divê mirov di danûstandinên piralî yên di navbera civakên kurdî, destwerdanên kolonyal û lêgerîna wan a domdar a nasnameyê de kûr bibe. Ev gotar hewl dide bandorên cuda yên hêzên kolonyal li tevgerên dîrokî yên kurdî vekole û binêre ka van danûstandinan çawa daxwazên gelê kurd ên îro teşe kirine.
Dîtineke kurt a giştî ya dîroka kurdan
Dîroka kurdan çîrokeke dirêj û tevlihev e ku komeke pirreng a nasnameyên çandî û etnîkî digire nav xwe. Kurd bi kevneşopî li herêmên çiyayî yên Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriya îroyîn belav in û xwedî mîrateke dewlemend in ku çand û mîrata wan a taybet a Kurdistanê nîşan dide. Gelê kurd, ku gelek caran wek yek ji mezintirîn neteweyên bêdewlet tê naskirin, di dirêjahiya dîroka xwe de ji bo xweserî an serxwebûnê têkoşîn kiriye.
Hêzên kolonyal di ji nû ve kişandina qada jeopolîtîk a Rojhilata Navîn piştî Şerê Cîhanê yê Yekem de roleke pir girîng lîstin. Bi hilweşîna Împaratoriya Osmanî, Peymana Sevrê ya 1920an di destpêkê de mafên kurdan nas kir û derfet da dewleteke kurdî ya gengaz. Lê ev daxwaz bi peymanên paşîn, bi taybetî Peymana Lozanê ya 1923an, şikest. Vê peymanê di pratîkê de serweriya kurdan red kir û axa wan di nav dewletên neteweyî yên nûdamezrandî de parçe kir.
Mîrata kolonyal û bandora wê li netewetiya kurdî
Tevgera netewetiya kurdî ji çarçoveya dîrokî ya kolonyalîzmê nayê veqetandin. Di destpêka sedsala 20an de, dema hêzên rojavayî di veguherîna Rojhilata Navîn de dixebitîn, wan gelek caran daxwazên gelê kurd pişt guhê xwe avêtin. Sînorên kêfî yên ku hêzên kolonyal kişandin tevkariya nasnameyeke kurdî ya parçewaz kirin û gelek tevgerên dîrokî û xebatên dîplomatîk ên kurdî yên xwebiryardanê xurt kirin.
Peymana Sykes–Picot û encamên wê
Yek ji peymanên kolonyal ên herî girîng ên ku bandor li tevgerên dîrokî yên kurdî kirin, Peymana Sykes–Picot a 1916an bû. Ev peymana veşartî ya di navbera Brîtanya û Fransayê de Rojhilata Navîn kir qadên bandorê û li sînorên etnîkî û çandî pir nenêrî. Nifûsa kurdî xwe di navbera tevgerên netewetî yên hevrik de asê dît û ev yek bû sedema nakokiya hundirîn û parçebûnê.
Vê parçebûnê bandoreke domdar li dîtina yekîtiyê ya gelê kurd kiriye. Netewetiya kurdî di dirêjahiya dîrokê de hewl daye komên etnîkî yên cuda yên herêmê bike yek, lê parçebûnên kolonyal gelek caran van hewlan asteng kirine.
Bandora rojavayî û netewetiya kurdî ya nûjen
Di dirêjahiya sedsala 20an de, gelek kesayetên dîrokî yên kurd derketin ku dixwestin nasnameya kurdî ji nû ve diyar bikin û daxwazên siyasî bihêz bikin. Kesayetên mîna Şêx Mehmûd el-Berzincî û Mistefa Barzanî li ber rejîmên zordest doza xweseriya kurdan parastin. Hêzên kolonyal carinan bi van kesayetan re hevalbend bûn û tevliheviya netewetiya kurdî zêde kirin. Di serdema piştî kolonyalîzmê de, piştgiriya rojavayî ya ji bo komên kurdî li gorî berjewendiyên jeopolîtîk diguherî.
Beşdarbûna leşkerî ya Dewletên Yekbûyî li Rojhilata Navîn piştî 9/11 bû sedema nûbûna daxwazên kurdan li Iraqê. Daketina Seddam Huseyn derfetek ji bo damezrandina Hikûmeta Herêmî ya Kurdistanê (KRG) pêşkêş kir, ku wek yekeyeke xweser hatiye naskirin. Lê ev naskirin nebû pejirandineke berfirehtir a mafên kurdan li seranserê herêmê û ev yek bû sedema tevliheviyên din di tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdî ya domdar de.
Berxwedêriya çandî li ber kêşeyên kolonyal
Tevî astengiyên siyasî yên têkildarî kolonyalîzmê, kurdan ji bo parastina çand û mîrata xwe hewleke mezin daye. Bandora desthilata kolonyal hesteke bihêz a nasnameya çandî di nav nifûsa kurdî de jî çêkiriye. Li herêmên ku ew bi zordestiya dewletê re rû bi rû ne, kesayetên giştî yên kurd wek meşalehilgirên çand û mîrata Kurdistanê derketine û bi huner, edebiyat û perwerdeyê mafên xwe diparêzin.
Festîvalên ku dîrok û folklora kurdî pîroz dikin, mîna Newrozê, derbirînên girîng ên berxwedêriya çandî ne. Ev pîrozbahî bûne şêweyeke berxwedana li dijî jêbirinê û di bihêzkirina hişyariya neteweyî ya gelê kurd de roleke girîng dilîzin.
Rola edebiyatê di netewetiya kurdî de
Edebiyat ji bo rewşenbîr û kesayetên giştî yên kurd amûreke bihêz a derbirîna nasnameya neteweyî peyda kiriye. Gelek kesayetên dîrokî yên kurd, mîna helbestvan Ehmed Arif û nivîskar Mehmed Uzun, berhemên xwe ji bo derbirîna têkoşîn û daxwazên gelê kurd bi kar anîne. Tevkariyên wan diyarker in; ew ne tenê derbirînên hunerî, lê şahidiyên dîrokî yên berxwedêriya çandî û neteweyî jî ne.
Hevgihîştina siyaseta herêmî û cîhanî
Derketina partiyên siyasî yên kurdî, bi taybetî Partiya Demokrata Kurdistanê (KDP) û Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê (PUK), nîşan dide ka mîratên kolonyal çawa dinamîkên tevlihev ên siyasî di nav gelê kurd de mezin kirine. Ev partî li ser xweseriya kurdan disekinin, lê stratejiyên wan gelek caran daxwazên herêmî yên bi bernameyên siyasî yên cîhanî re tevandî nîşan didin, ku hêzên rojavayî û herêmî tê de ne.
Mînak, piştgiriya Dewletên Yekbûyî di dema şerên li dijî DAIŞê de rê da pêşketinên girîng ên xweseriya kurdan li Iraqê. Lê agirbest û peymanên aştiyê gelek caran berjewendiyên kurdan xistine derve. Ev kêşana domdar bandora mayînde ya siyaseta kolonyal li dîroknivîsiya kurdan zelal dike û pêdiviya hewlên dîplomatîk ên bi baldarî û hûrî li herêmê tekez dike.
Nasnameya kurdî: Rêwîtiyeke ber bi yekîtiyê ve
Netewetiya kurdî tenê tevgereke siyasî nîne; ew hewla yekîtiya çandî û nasnameya hevpar jî digire nav xwe. Dema rêberên herêmî û kesayetên giştî yên kurd bi nasnameya parçewaz a ji biryarên kolonyal derketiye re mijûl dibin, ew dixwazin vegotineke yekgirtî pêş bixin ku têkiliyên di nav civakên kurdî yên seranserê cîhanê de bihêz bike.
Girêdanên sînor derbas dikin: Girîngiya têkiliyên di nav nifûsên kurdî yên welatên cuda de her ku diçe eşkeretir bûye. Destpêşxeriyên ku dixwazin hevkariyê di nav civakên kurdî de pêş bixin, tekez dikin ku nirxên çandî yên hevpar sînorên siyasî derbas dikin.
Perwerde û parastina mafan: Bernameyên perwerdeyê yên li ser dîrok û çanda kurdî alîkarî dikin ku nifşekî nû yê çalakvanan pê bigihîje, ku bi mîrata xwe û armancên dîplomatîk baş aşina ne.
Beşdarbûna çalak di nîqaşa cîhanî de: Têkiliya bi rêxistinên navneteweyî û forumên mafên mirovan re rê daye kesayetên giştî yên kurd ku armancên xwe yên siyasî û çanda xwe li asta cîhanî pêşkêş bikin.
Riya pêşerojê: Peydakirina rê di pêşeroja netewetiya kurdî de
Dema gelê kurd di qadên jeopolîtîk ên tevlihev de ji bo daxwazên xwe rêyek peyda dike, ew bi kêşe û derfetan re rû bi rû ye. Divê danûstandina rexneyî ya derbarê tevgerên dîrokî yên kurdî de bidome û hevkarî û piştgiriya hevdu di nav komên kurdî yên cuda yên seranserê cîhanê de teşwîq bike. Boriya kolonyal, her çiqas bi parçebûn û nakokiyê xemgîn be jî, berxwedêriya giyanê kurdî û lêgerîna hevpar a xweseriyê tîne bîra mirovan.
Teknolojiya nûjen û medyaya civakî ji bo parastina mafan û perwerdeyê derbarê maf û mîrata çandî ya kurdan de derfet çêkirine. Ciwanên kurd ên li seranserê cîhanê van platforman ji bo bihêzkirina dengên xwe û têkiliya bi dîasporayê re bi kar tînin. Bi vî awayî ew hesteke girêdayînê bihêz dikin ku sînorên erdnîgarî derbas dike.
Dema kampanyaya naskirina nasname û mafên kurdan didome, yek tişt zelal dimîne: mîrata hêzên kolonyal tenê qateke din li tevneke dewlemend a dîroka kurdan zêde dike û ji bo nifşên pêşerojê hem kêşeyek hem jî hêzeke teşwîqker e. Çîroka netewetiya kurdî çîroka têkoşîn, berxwedêrî û daxwazeke bêteslîm a yekîtiyê ye ku bêguman dê bi guhertina dinamîkên cîhanî re pêşketina xwe bidomîne.
Li ber zehmetiyan, gelê kurd herdem rêyek ji bo domandina hebûn û geşbûnê dîtiye. Dema ew lêgerîna xwe ya bêwestan a dad, azadî û nasnameyê didomîne, hêvîdar dimîne ji bo pêşerojekê ku dengên wî ne tenê bên bihîstin, lê bên pîrozbahîkirin jî.
Pirsên pir caran tên kirin
Hêzên kolonyal di teşekirina netewetiya kurdî de çi rol lîstin?
Hêzên kolonyal bi ji nû ve kişandina sînorên jeopolîtîk û gelek caran piştguhxistina daxwazên gelê kurd bandoreke girîng li netewetiya kurdî kirin. Destwerdanên wan bûne sedema nasnameyeke parçewaz û hewlên kurdan ên xweseriyê asteng kirin.
Peymana Sykes–Picot çawa bandor li nifûsa kurdî kir?
Peymana Sykes–Picot bê hesibandina sînorên etnîkî û çandî Rojhilata Navîn kir qadên bandorê. Ev yek nifûsa kurdî di navbera tevgerên neteweyî yên hevrik de asê hişt û bû sedema nakokiyên hundirîn.
Girîngiya edebiyata kurdî di nasnameya neteweyî de çi ye?
Edebiyata kurdî di derbirîna nasnameya neteweyî de roleke diyarker dilîze. Nivîskar û helbestvan têkoşîn û daxwazên gelê kurd derdibirin û berxwedêriya çandî û bîra hevpar bihêz dikin.
Pêşketinên nûjen çawa bandor li daxwazên kurdan ên xweseriyê kirine?
Pêşketinên nûjen, bi taybetî beşdarbûna leşkerî ya Dewletên Yekbûyî û damezrandina Hikûmeta Herêmî ya Kurdistanê (KRG), ji bo xweseriya kurdan derfet peyda kirine, her çiqas pejirandina berfirehtir a mafên kurdan hîn jî kêşeyek be.
Ji bo pêşxistina yekîtiya çandî ya kurdî çi destpêşxerî tên kirin?
Destpêşxerî pêşxistina girêdanên sînor derbas dikin ên di nav nifûsên kurdî de, bernameyên perwerdeyê yên li ser dîrok û çanda kurdî û beşdarbûna çalak di nîqaşa cîhanî ya mafên mirovan de ji bo bihêzkirina nasnameya hevpar digirin nav xwe.