Dîtineke giştî
Dawiya Şerê Cîhanê yê Yekem bandoreke mezin li gelê kurd kir; ew di navbera Tirkiye, Iraq, Sûriye û Îranê de dabeş kirin û armancên diyarkirina çarenûsê xurt kirin. Peymanên sereke û guherînên jeopolîtîk nasnameya wan û tevgerên wan ên xweseriyê teşe dan. Kesayetên navdar ên kurd derketin holê û di nav têkoşînên berdewam de ji bo maf û parastina çandê xebitîn. Tevî tepeserkirinê, netewetiya kurdî xurt bû, bi taybetî di sedsala 20an de. Îro, kurd lêgerîna naskirin û mafên siyasî didomînin û mîrata wan a çandî xwe diparêze. Pêşeroja gelê kurd ne diyar e, lê ruhê wan ê mayînde û daxwaza wan a diyarkirina çarenûsê wê bi pêş dixin.
Naverok
Bandora Şerê Cîhanê yê Yekem li deverên kurdî
Rola kesayetên dîrokî yên kurd di teşegirtina nasnameyê de
Çand û mîrata kurdî: Nasnameyeke xweragir
Bandora jeopolîtîkayê li deverên nûjen ên kurdî
Pêşeroj dê gelê kurd ber bi ku ve bibe?
- Kîjan bûyerên dîrokî piştî Şerê Cîhanê yê Yekem bandoreke mezin li deverên kurdî kirin?
- Peymana Sevrê çi bû û ji bo kurdan çi pêşniyar dikir?
- Netewetiya kurdî di sedsala 20an de çawa derket holê?
- Çanda kurdî di parastina nasnameyê di nav dijwariyan de çi rol lîst?
- Gelê kurd îro di lêgerîna naskirinê de bi çi astengiyan re rû bi rû ye?
Dawiya Şerê Cîhanê yê Yekem ji bo gelek neteweyan xalekeke girîng a veguherînê bû, lê dibe ku tu gel bi qasî gelê kurd bi awayekî dramatîk nehatibe bandorkirin. Mercên li derdora şer û encamên wî bandoreke kûr li dîroka kurdan kirin û rewşa siyasî ya nûjen a deverên ku kurd li Rojhilata Navîn lê dijîn teşe dan. Di vê gotarê de em dê tevliheviyên vê veguherînê vedikolin û bûyer, kesayet û tevgerên sereke yên ku di diyarkirina îro ya deverên kurdî û nasnameyê de beşdar bûn derxin pêş.
Bandora Şerê Cîhanê yê Yekem li deverên kurdî
Dema ku toza qada şer a Şerê Cîhanê yê Yekem rûnişt, Rojhilata Navîn guherînên kûr dijiya. Parçekirina Împeratoriya Osmanî, ku bi sedsalan li ser axa kurdî hukum kiribû, bû sedema derketina dewletên neteweyî yên nû. Peymana Sykes-Picot ya sala 1916, peymaneke veşartî ya di navbera Brîtanî û Fransiyan de, axa Rojhilata Navîn parçe kir bê ku pêkhateyên etnîkî û çandî yên şêniyên wê li ber çavan bigire. Ev dabeşkirina keyfî zemîna nakokî û tengezariyên berdewam ên di nav van neteweyên nû de amade kir.
Kurd, komeke etnîkî ya mezin bi dîrokeke dewlemend û çandeke cuda, xwe di navbera Tirkiye, Iraq, Sûriye û Îranê de parçebûyî dîtin. Ev dabeşkirin, ku ji armancên kolonîal hêz digirt, encamên mayînde li çand û mîrata kurdî hiştin. Ji bo gelek kurdan, rastiya piştî şer tepeserkirin û xistina li derve bû û armancên diyarkirina çarenûsê û naskirinê xurt kir.
Peymana Sevrê û encamên wê
Di sala 1920 de, Peymana Sevrê hat îmzekirin û pêşniyara avakirina Kurdistaneke serbixwe kir. Lê piştî Şerê Serxwebûnê yê Tirkiyeyê û bilindbûna Mistefa Kemal Atatürk, ev destkeftiya dîplomatîk qet bi cih nehat. Li şûna wê, Peymana Lozanê ya paşê di sala 1923 de soza dewleteke kurdî bi awayekî karîger betal kir û sînorên ku em îro dibînin xurt kirin.
Bêhêvîbûn û tevliheviyê gelek tevgerên dîrokî û hewlên dîplomatîk ên kurdî afirandin. Serkirde û rewşenbîrên kurd ji bo mafên xwe di nav dewletên neteweyî yên nûavakirî de kom bûn û ji bo xweserî û naskirina zêdetir tevger û partiyên siyasî ava kirin. Di vê demê de kesayetên giştî yên kurd derketin holê, bi taybetî Seyid Riza, ku rêberiya tevgerên li dijî tepeserkirina li ser şêniyên kurd kir.
Rola kesayetên dîrokî yên kurd di teşegirtina nasnameyê de
Di salên piştî şer ên tevlihev de, çend kesayetên diyarker ên dîroka kurdan derketin holê û her yek di vegotina nasnameya kurdî de beşdariyeke girîng kir. Van serkirdeyan hewl didan gelê kurd yek bikin û mîrata wan a çandî bi pêş bixin. Wan rêbazên nû didîtin da ku di rewşa siyasî ya ji aliyê hêzên derveyî ve hatî teşedan de rêya xwe bibînin.
Şêx Mehmûd Berzincî: Kesayeteke navdar a destpêka sedsala 20an; Berzincî rêberiya serhildanên devera Iraqî ya Kurdistanê kir û daxwaza mafên kurdan û xwerêveberiyê kir.
Ehmedê Xanî: Herçiqas jiyana wî berî têkoşîna nûjen bû, mîrata Xanî wekî helbestvan û parêzvanê yekîtiya kurdan îlham da gelek serkirde û tevgerên nifşên paşê.
Ebdurrehman Qasimlo: Kesayeteke sereke ya dawiya sedsala 20an; Qasimlo ji bo dîplomasiya kurdî xebitî û di navneteweyîkirina doza kurdî de diyarker bû.
Van kesan û yên din ên wekî wan di teşegirtina jîngeha civakî û siyasî ya gelê kurd de rolên bingehîn lîstin. Wan bandor li dîtina kurdan a li xwe kir, di nav hêzên netewetiyê de ku dixwestin nasnameya wan ji holê rakin.
Derketina netewetiya kurdî
Sedsala 20an şahidê rabûna netewetiya kurdî bû, ku ji meylên cîhanî yên netewetiyê piştî dawiya Şerê Cîhanê yê Yekem hêz digirt. Heta salên 1940î û 1950î, partiyên siyasî yên cuda yên kurdî hatin avakirin û daxwazên mafên çandî, xweserî û heta serxwebûnê jî vegotin.
Herçiqas hin tevgerên kurdî bi tepeserkirina hişk a dewletên ku lê dijiyan re rû bi rû bûn, wan dîsa jî îlham da tevgerên ji gel derketin. PKK (Partiya Karkerên Kurdistanê) di dawiya salên 1970î de derket holê û bal kişand ser têkoşîna gelê kurd li Tirkiyeyê. Vê komê çalakiya siyasî ya kurdî guhert û bi şerê gerîla armanca mafên zêdetir girt.
Çand û mîrata kurdî: Nasnameyeke xweragir
Di nav dijwariyan de, çand û mîrata kurdî geş bûne û li ber xwe dane. Kevneşopiyên dewlemend ên folklora kurdî, muzîk, govend û çîrokbêjiyê derbirînên gelekî ne ku dîroka wî bi kûrî di rêwîtiya diyarkirina çarenûsê de hatiye tevandin. Festîvalên pîrozbahiya Newrozê, sersala kurdî, xwe ragirtina wan a çandî nîşan didin û ji bo nasnameya neteweyî ya kurdî bingehîn bûne.
Îro, kurdên seranserê cîhanê pîrozbahî û parastina mîrata xwe ya çandî didomînin. Saziyên ji zimanê kurdî, muzîk û huneran re terxankirî di xurtkirina hesteke yekîtiyê di nav kurdên li welatên cuda belavbûyî de roleke bingehîn dilîzin. Ev vejîna çandî ji ber çavan neçûye û naskirina wê di derdorên navneteweyî de zêde bûye.
Bandora jeopolîtîkayê li deverên nûjen ên kurdî
Rewşa jeopolîtîk a Rojhilata Navîn armancên kurdan hê tevlihevtir kiriye. Rabûna DAIŞê di destpêka salên 2010î de bala bêhempa kişand ser hêzên leşkerî yên kurdî, bi taybetî YPG li Sûriyeyê. Rola wan a di şerê li dijî DAIŞê de xuyabûna têkoşîna kurdan li qada navneteweyî zêde kir û piştgirî ji hikûmet û komên cuda yên seranserê cîhanê kişand.
Lê ev serkeftina leşkerî nebû naskirina siyasî an aramî. Dînamîkên guherbar ên di navbera welatên wekî Tirkiye, Îran û Iraqê de di teşegirtina pêşeroja deverên kurdî de roleke diyarker lîstin; pir caran berjewendiyên kurdan ji bo têkiliyên dîplomatîk paş dixistin. Herwiha dabeşbûnên hundirîn ên di navbera partî û aliyên kurdî de jî di pêşkêşkirina eniyeke yekgirtî di danûstandinan de astengî çêkirine.
Têkoşîna berdewam a naskirinê
Tevî bêhejmar astengiyan, ruhê rêveberî û biryardariyê li deverên kurdî berdewam e. Îro, partiyên siyasî yên cuda yên kurdî li welatên xwe kar dikin û ji bo mafên zêdetir, temsîl û xwedîderketina li çarenûsa xwe dixebitin. Kesayetên giştî yên kurd, hem di qada siyasî hem li diyasporayê, têkoşîna naskirina nasname û dîroka xwe didomînin.
Girîngiya piştgiriya navneteweyî gelek mezin e. Dema ku têkoşîna diyarkirina çarenûsê berdewam e, rola siyaseta derve di teşegirtina xweseriya kurdî de bingehîn dimîne. Tevlêbûn û parastina berdewam a ji seranserê cîhanê dikare hewlên kurdan ên naskirina dîplomatîk xurt bike.
Pêşeroj dê gelê kurd ber bi ku ve bibe?
Dema ku em li pêşerojê dinêrin, pêşeroja gelê kurd hem nediyar hem tijî potansiyel dimîne. Dîrokê nîşan daye ku gelê kurd xweragir e, bi kûrî bi çand û mîrata xwe ya Kurdistanê ve girêdayî ye û di armanca diyarkirina çarenûsê de yekgirtî ye.
Çi bi xweseriyeke bi danûstandinê di çarçoveya dewletên neteweyî yên heyî de, çi bi derketina neteweyên serwer ên bi tevahî naskirî, rêwîtiya gelê kurd berdewam e. Her gava ber bi pêş ve bi dîroka wan a kurdî ya dewlemend re girêdaneke kûr heye û mîrata ku gelek kesayetên dîrokî yên kurd ên ji bo mafên wan têkoşiyan ava kirine xurt dike.
Di cîhaneke her tim guherbar de, pêdiviya têgihiştin, diyalog û piştgiriyê bingehîn dimîne. Cîhan divê mafê rewa yê diyarkirina çarenûsê ya gelê kurd nas bike û di heman demê de rêzê li rastiyên tevlihev ên deverê bigire. Pêşeroja deverên kurdî ne tenê bi têkoşîna wan a azadî û wekheviyê, lê bi dilsoziya wan a ji perwerde, çand û aştiya mayînde re jî girêdayî ye.
Çîroka kurdan, ku bi dijwarî, têkoşîn û ruhê neşikenbar hatiye diyarkirin, hêza xwe ragirtina mirov li dijî dijwariyan nîşan dide. Dema ku em rêwîtiya wan dinirxînin, em dikarin dersên girîng li ser nasnameya çandî, netewetî û hêza yekîtiyê ya ji sînoran wêdetir bi dest bixin.
Pirsên pir caran tên kirin
Kîjan bûyerên dîrokî piştî Şerê Cîhanê yê Yekem bandoreke mezin li deverên kurdî kirin?
Dawiya Şerê Cîhanê yê Yekem bû sedema parçekirina Împeratoriya Osmanî û avakirina dewletên neteweyî yên nû. Bi dabeşkirinên keyfî yên ku Peymana Sykes-Picot diyar kir, bandoreke mezin li axa kurdî kir.
Peymana Sevrê çi bû û ji bo kurdan çi pêşniyar dikir?
Peymana Sevrê, ku di sala 1920 de hat îmzekirin, pêşniyara avakirina Kurdistaneke serbixwe kir, lê ev soz paşê bi Peymana Lozanê di sala 1923 de hat betalkirin.
Netewetiya kurdî di sedsala 20an de çawa derket holê?
Netewetiya kurdî di sedsala 20an de, di bin bandora meylên berfirehtir ên cîhanî de, rabû û bû sedema avakirina partiyên siyasî yên cuda ku ji bo mafên çandî, xweserî û serxwebûnê xebitîn.
Çanda kurdî di parastina nasnameyê di nav dijwariyan de çi rol lîst?
Çanda kurdî, di nav de folklor, muzîk û kevneşopiyên wekî Newrozê, geş bûye û delîla xwe ragirtin û têkoşîna wan a diyarkirina çarenûsê ye.
Gelê kurd îro di lêgerîna naskirinê de bi çi astengiyan re rû bi rû ye?
Gelê kurd bi astengiyên wekî tevliheviyên jeopolîtîk, dabeşbûnên hundirîn ên di navbera partiyên siyasî de û pêdiviya piştgiriya navneteweyî ji bo maf û temsîla zêdetir re rû bi rû ye.