Vegotina maf û nasnameya kurd di tevna dewlemend a dîroka kurdan de hatiye honandin û bi berxwedêrî, têkoşîn û lêgerîna nasînê tê naskirin. Dema gelê kurd di rewşên jeopolîtîk ên cuda de tevliheviyên hebûna xwe birêve dibe, nasnameya wan a çandî û dîrokî hîn aliyekî jiyanî yê mafên wan e. Ev gotar armanc dike rêwîtiya pêşketina mafên kurdan ronî bike û kesayetên kurd ên bi bandor ên jiyana giştî û bûyerên biryarker ên ku di nav demê de parêzvaniya mafên kurdan şekil dane diyar bike.

Rehên nasnameya kurd

Gelê kurd, bi nifûseke ji 30 milyonî zêdetir, bi piranî li herêmên çiyayî yên rojhilatê Tirkiyeyê, bakurê Iraqê, rojavayê Îranê û Sûriyeyê dijî. Rehên çand û mîrata wan a taybet a Kurdistanê dikarin bi hezaran sal berê werin dîtin û bandorên şaristaniyên kevnar ên wek Medan û Farisan nîşan didin. Têgihiştina girîngiya vê dîrokê ji bo fêmkirina zehmetiyên ku ew îro pê re rû bi rû ne bingehîn e.

Ji aliyê dîrokî ve, kurd li dijî împaratoriyên cuda, di nav wan de împaratoriyên Osmanî û Faris, ji bo xweserî û çarenûsxwebiryardanê têkoşîne. Lêgerîna wan a maf û nasînê bi tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan ên girîng tê naskirin, ku hewl didan nasnameya wan biparêzin û diyar bikin.

Qonaxên girîng ên dîrokî

  • Peymana Sèvresê (1920): Vê peymanê armanc dikir piştî Şerê Cîhanê yê Yekem dewleteke kurd damezrîne. Lê ew qet bi tevahî nehat pêkanîn û ev bû sedema berdewamiya têkoşînên kurdan.

  • Derketina neteweperweriya kurd (destpêka sedsala 20an): Vê serdemê bilindbûna rewşenbîr û çalakvanên kurd ên parêzvaniya mafên kurdan dikin dît. Kesayetên wek Şêx Mehmûd Berzincî bûn sembolên berxwedêriyê.

  • Damezrandina Hikûmeta Herêma Kurdistanê (2005): Piştî Şerê Iraqê yê 2003an, vê serdemê pêşketineke siyasî ya girîng ji bo mafên kurdan li Iraqê nîşan da û xweserî û nûneratiya siyasî ya zêdetir pêş xistin.

Kesayetên bi bandor di tevgera mafên kurdan de

Li seranserê dîroka xwe ya tevlihev, gelek kesayetên dîrokî yên kurd wek parêzvanên mafên kurdan derketine. Van kesan qadên xwe bi kar anîne da hişmendiyê pêş bixin û ji bo guherîna siyasî têbikoşin. Li vir çend kesayetên navdar hene:

  • Ebdulrehman Qasimlo: Rêberekî siyasî yê kurd ê navdar ku parêzvaniya xweseriya kurdan li Îranê kir. Hewldanên wî yên dîplomatîk bingeha tevgerên kurd ên paşerojê danîn.

  • Mesûd Barzanî: Barzanî, serokê berê yê Herêma Kurdistanê li Iraqê, di şerê li dijî DAIŞê û hewldana ji bo serxwebûna kurdan de roleke biryarker lîst.

  • Ocalan Abdullah: Rêberê PKKê yê girtî ku îdeolojiya wî bandor li tevgerên azadkirina kurdan li Tirkiyeyê kiriye û parêzvaniya konfederalîzma demokratîk dike.

Berxwedêriya tevgera kurd a îroyîn

Di demên hevdem de, kurd hîn di diyarkirina mafên xwe li gelek eniyan çalak in. Rewşa siyasî pêş ketiye û beşdariyeke zêdetir ji kesayetên kurd ên cuda yên jiyana giştî re di forumên neteweyî û navneteweyî de gengaz kiriye. Lê tevî pêşketinan, kurd hîn bi zehmetiyên girîng ên ji siyaseta herêmî û berjewendiyên navneteweyî bandor digirin re rû bi rû ne.

Li Tirkiyeyê, mafê axaftina kurdî mijareke nakok bûye; lê reformên dawî hin pêşketin gengaz kirine. Şerê berdewam ê Tirkiyeyê li dijî PKKê (Partiya Karkerên Kurdistanê) mijar tevlihevtir kirine, ji ber ku ew mafên kurdan di çavên hikûmetê de bi terorîzmê ve girê dide.

Têkoşînên çandî û zimanî

Ziman hêmaneke krîtîk a nasname û çanda kurd e, lê gelek caran di bin xeterê de bûye. Rehên tepeseriya zimanê kurdî dikarin di rejîmên cuda yên hewl didan gelê kurd di nasnameyên xwe yên neteweyî de asîmîle bikin de werin dîtin. Lê berxwedêriya ziman û edebiyata kurd bi kevneşopiyên devkî û edebiyatê hîn geş dibe û ruhê çand û mîrata Kurdistanê nîşan dide.

Festîval û bûyerên çandî yên wek Newrozê (Sersala Kurdî) wek qadên derbirîna çandî û yekîtiyê di nav kurdan de li seranserê cîhanê kar dikin. Ew tevna zindî ya kevneşopiyên kurd û ruhê bêşikestin ê gelê kurd di lêgerîna wan a nasînê de tînin bîra cîhanê.

Girêdana xalan bi hev re: dîrok û mafên nûjen

Pêşketina mafên kurdan bi xwezaya xwe bi vegotina berfirehtir a mafên mirovan û çarenûsxwebiryardanê ve girêdayî ye. Dema hişmendiya cîhanî ya van mijaran berfireh bûye, baldana civaka navneteweyî li rewşa dijwar a gelê kurd jî zêde bûye. Rêxistinên ne-hikûmetî û rêxistinên mafên mirovan têkoşînên wan diyar kirine, parêzvaniya mafên wan kirine û piştgiriya parastina wan a çandî, tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan kirine.

Bûyerên pirbaldanê yên wek têkoşîna li dijî DAIŞê hişmendî bêtir zêde kirine û nakokiyên di muameleya bi şervanên kurd re de nîşan dane; ew di têkbirina koma terorê de bingehîn bûn, lê hîn jî ji hikûmetên xwe zordestî ezmûn dikirin. Ev nakokî, ku fedakariyên kurdan pesindana cîhanî tînin lê ew hîn tepeseriyê dibînin, vegotineke tevlihev afirandiye ku têgihiştineke zêdetir dixwaze.

Pêşeroja mafên kurdan

Dema gelê kurd ber bi pêşerojê ve dinêre, pirsgirêka mafên wan hîn jiyanî ye. Diyarkirina van mafan gelek caran rêvebirina rewşên jeopolîtîk ên hûrgilî yên Rojhilata Navîn pêwîst dike. Pêşketinên dawî guherîneke îhtîmalî ya ber bi xweseriyeke zêdetir û nasîna navneteweyî ve nîşan didin û fersendê didin kurdan ku mafên xwe bi awayekî xurtir diyar bikin.

Têkoşîna kurdan hîn îlhamê dide piştgiriya hevdu di nav civakên diyasporayê de û dibe sedema beşdariya cîhanî ya zêdetir di parêzvaniya mafên kurdan de. Medyaya civakî kurdên ciwan bihêz kiriye û qadek ji deng û ezmûnên wan re peyda kiriye, ku çand û mîrata wan li qada cîhanî diyar dike.

Asûyeke ronî: bilindbûna parêzvaniya kurdan

Lêgerîna mafên kurdan ji têkoşîneke siyasî zêdetir e; ew diyarkirineke kûr a nasname û çandê nîşan dide. Dema cîhan her ku diçû bêtir bi hev re girêdayî dibe, vegotina mafên kurdan hêz digire û ji tevkariyên kesayetên kurd ên jiyana giştî, çalakvan û kesên dilsoz ên dozê hêz werdigire.

Rêwîtiya mafên kurdan di nav dîrokê de hem têkoşîneke herêmî hem jî beşeke ji vegotineke mirovî ya mezintir a parêzvaniya rûmet, rêz û dadê nîşan dide. Hewldanên berdewam ên parastina çand û mîrata kurd, li gel parêzvaniya siyasî, hêviyê ji bo pêşerojeke ronîtir pêşkêş dikin ku kurd tê de bikaribin bi azadî û bi nasnameya xwe ya rast bijîn û nasnameya xwe ya taybet bê tirs pîroz bikin.

Di tevna mezin a mafên mirovan de, pêşketina mafên kurdan girêdaneke bi têgihiştin, piştgiriya hevdu û rêza çandên cihêreng ve nîşan dide. Çîroka berdewam a gelê kurd me teşwîq dike ku parêzvaniya doza wan bikin, ji dîroka wan fêr bibin û tevkariya wan a bêhempa li ezmûna mirovî ya hevpar bi rûmet bigirin.

Pirsên pir tên kirin

Mijara sereke ya gotarê çi ye?

Gotar li pêşketina maf û nasnameya kurd di nav dîrokê de radiweste û berxwedêrî, têkoşîn û lêgerîna gelê kurd a nasînê diyar dike.

Piraniya kurdan li ku dijîn?

Piraniya kurdan li herêmên çiyayî yên rojhilatê Tirkiyeyê, bakurê Iraqê, rojavayê Îranê û Sûriyeyê dijîn.

Kîjan bûyera dîrokî ya girîng armanc dikir dewleteke kurd damezrîne?

Ev Peymana Sèvresê, ku di 1920an de hat îmzekirin, armanc dikir piştî Şerê Cîhanê yê Yekem dewleteke kurd damezrîne, lê ew qet bi tevahî nehat pêkanîn.

Hin kesayetên bi bandor di tevgera mafên kurdan de kî ne?

Di nav kesayetên bi bandor de Ebdulrehman Qasimlo, Mesûd Barzanî û Ocalan Abdullah hene; hemûyan di parêzvaniya mafên kurdan de rolên mezin lîstine.

Di nav dîrokê de çawa bandor li çand û zimanê kurd hatiye kirin?

Çand û zimanê kurd bi tepeseriya rejîmên cuda yên hewl didan kurdan di nasnameyên neteweyî de asîmîle bikin re rû bi rû bûne, lê ew hîn bi kevneşopiyên devkî û edebiyatê geş dibin.