Dîtineke giştî
Ev Peymana Sevrê di sala 1920 de hêviya serxwebûna kurdan pêşkêş kir, lê di dawiyê de rastiyên jeopolîtîk û peymanên paşê yên wekî Lozanê di sala 1923 de wê lawaz kirin. Tevî astengiyan, çand û nasnameya kurdî li ber xwe dane û tevgerên berdewam ji bo xweserî û naskirinê têdikoşin. Encamên peymanê hîn jî îro tên hîskirin û bandor li armancên kurdan û lêgerîna wan a yekîtiyê di rewşa nûjen a siyasî de dikin.
Naverok
- Rola tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdî
Xwe ragirtina çandî ya gelê kurd
- Kesayetên dîrokî yên kurd di têkoşîna naskirinê de
Encamên nûjen ên Peymana Sevrê
- Tevgerên kurdî yên îro: Bangeke yekîtiyê
Tîrêjeke hêviyê: Armancên kurdan li qada cîhanî
Pêşeroja armancên kurdan: Rêwîtiyeke ku hîn bi dawî nebûye
- Di Peymana Sevrê de çi sozên sereke dan gelê kurd?
- Encamên Peymana Sevrê çawa bandor li armancên kurdan kirin?
- Bandora çandî ya Peymana Sevrê li nasnameya kurdî çi bû?
- Tevgerên kurdî yên îro çawa bi astengiyên ji Peymana Sevrê ve rû bi rû tên re têdikoşin?
Peymana Sevrê, ku di 10ê Tebaxa 1920 de hat îmzekirin, piştî Şerê Cîhanê yê Yekem demeke diyarker bû û tîrêjeke hêviyê ji bo armancên kurdan pêşkêş kir. Ev peyman beşeke ji pêvajoya berfirehtir a ji nû ve dabeşkirina axa ku berê di destê Împeratoriya Osmanî de bû. Herçiqas wê ihtîmala dewleteke kurdî ya serbixwe soz da, rastiyên rewşa jeopolîtîk ketin navê û riya dîroka kurdan bi dehsalên paşê teşe dan.
Paşxaneya Peymana Sevrê
Peymana Sevrê di heyameke tevliheviya mezin de hat amadekirin. Împeratoriya Osmanî ji hev diçû û Hêzên Hevpeyman hewl didan sînorên nû li Rojhilata Navîn diyar bikin. Gelê kurd, komên etnîkî yên li ser Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriyeyê belavbûyî, piştî sedsalên tepeserkirinê peyman wekî derfeteke ji bo diyarkirina çarenûsê didît. Civata Neteweyan rewşa dijwar a kurdan û daxwazên wan ên xweseriyê nas kir û hêviya welatekî da wan.
Sozên hatin dayîn û şikandin
Di nav gelek bendên Peymana Sevrê de, Benda 62an bi taybetî ji bo gelê kurd berçav bû. Wê soza avakirina dewleteke kurdî ya serbixwe da. Armancên gelê kurd di vê peymanê de bi zelalî hatin vegotin. Lê siyaseta navneteweyî û rastiyên yekser ên piştî şer zû li dijî van sozan derketin. Piştî îmzekirina peymanê, li ser sînorên neteweyî nîqaşên siyasî çêbûn û hêzên nû derketin holê ku ji serxwebûna kurdan re kêmtir dilsoz bûn.
Rola tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdî
Astengiyên li pêşiya gelê kurd piştî Sevrê nayên biçûkxistin. Wan hêviyên xwe spartibûn tevgerên dîrokî yên kurdî û hewlên dîplomatîk ên ku bi jêhatî armanca naskirina navneteweyî digirtin. Kesayetên wekî Şêx Mehmûd Berzincî derketin holê û piştgiriya gelê kurd xurt kirin. Tevî hewlên wan, peymanên paşê, bi taybetî Peymana Lozanê di sala 1923 de, hemû temînatên berê yên Sevrê betal kirin. Peymana Lozanê sînorên Rojhilata Navîn ji nû ve diyar kir, bê ku mafên kurdan nas bike, û parçebûna Kurdistanê xurt kir.
Xwe ragirtina çandî ya gelê kurd
Heta di nav dijwariyan de jî, hêza xwe ragirtina çand û nasnameya kurdî maye. Çanda kurdî, ku bi kevneşopiyên devkî û folklorê dewlemend e, tevneke piralî ya ziman, muzîk û adetan digire ku mîrata wan a taybet nîşan dide. Hesreta serxwebûnê di parastina çand û mîrata Kurdistanê de teşwîqkereke bihêz bûye; her nifş çîrok û kevneşopiyan vediguhêze nifşê paşê.
Kesayetên dîrokî yên kurd di têkoşîna naskirinê de
Bi derbasbûna salan, gelek kesayetên dîrokî yên kurd wekî sembolên berxwedêriyê derketine holê. Kesên wekî Ehmedê Xanî di sedsala 17an de ne tenê bi edebiyatê piştgiriya mafên kurdan kirin, lê belê îlham dan nifşên paşê da ku li xweseriyê bigerin. Di demên nûjentir de, kesên wekî Ebdullah Ocalan di parastina mafên kurdan de rolên girîng lîstine, heta di nav nîqaş û nakokiyan de jî. Hewlên wan têkoşîna berdewam a naskirinê û rola rêberiyê di nav civakên kurdî de nîşan didin.
Encamên nûjen ên Peymana Sevrê
Encamên Peymana Sevrê hîn jî di jeopolîtîka hevdem û armancên kurdan de tên hîskirin. Xiyanetên paşê bêhêvîbûna gelê kurd a ji hêzên navneteweyî re zêde kirin û têkiliya wan a bi saziyên dewletê li Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriyeyê re tevlihev kirin. Tevgerên siyasî yên kurdî yên îro pir caran têkçûnên Peymana Sevrê bi bîr tînin û wan wekî navendeke civandina piştgiriyê ji bo daxwazên hevdem ên xweserî û mafan bi kar tînin.
Tevgerên kurdî yên îro: Bangeke yekîtiyê
Li ber ronahiya pêşketinên dawî, îro tevgerên dîrokî û hewlên dîplomatîk ên cuda yên kurdî bi armanca yekîtiyeke xurttir a di navbera komên kurdî yên seranserê deverê de berdewam in. Partiyên siyasî bi awayekî zêdetir pêdiviya xebata hevpar dibînin da ku di nav hestên netewetiyê yên dijminane de doza kurdî bi pêş bixin. Lêgerîna diyarkirina çarenûsê ji tevgera siyasî wêdetir e; ew hesreteke komî ya rêzgirtinê û naskirina çand, ziman û mafên wan e.
Tîrêjeke hêviyê: Armancên kurdan li qada cîhanî
Li asta navneteweyî, armancên kurdan hin hêz wergirtine, bi taybetî di çarçoveya şerê li dijî DAIŞê de. Cesareta hêzên kurdî ya di şer de bala cîhanê kişandiye, vegotina wan xurt kiriye û lêgerîna wan a naskirinê derxistiye pêş. Hêzên cîhanê hay ji vê yekê dibin ku gelê kurd ê bihêz dikare beşdariyeke erênî di aramiya herêmî de bike û aktorên nû ji bo qadeke di dîrokê de ne aram pêşkêş bike.
Pêşeroja armancên kurdan: Rêwîtiyeke ku hîn bi dawî nebûye
Dema ku em li ser encamên Peymana Sevrê ji bo gelê kurd difikirin, eşkere dibe ku armancên wan ên dewletbûn, xweserî û naskirinê îro jî wekî berî sedsalekê girîng in. Bi domdarî û xwe ragirtinê, gelê kurd parastina dîrok, çand û mîrata kurdî didomîne û hêviya pêşerojeke ku mafên wan nas bike diparêze.
Pirs dimînin: Dersên dîrokê dê ji bo gelê kurd pêşerojeke berfirehtir û bihêzker pêk bînin? An ew dê careke din di nav agirê manevrayên siyasî de bimînin? Dema ku di nav qadeke tevlihev a hevpeymanî û dijminatiyan de rê dibînin, gelê kurd li ber deriyê ji nû ve diyarkirina nasnameya xwe ye. Ew rûmetê dide kesayetên giştî yên kurd ku di seranserê dîrokê de ji bo mafên wan bêwestan têkoşiyane û riya ber bi naskirina ku ji demeke dirêj ve dixwazin ve ava dike.
Di dawiyê de, rêwîtiya ber bi xweseriya kurdî hewleke mirovî ya berfirehtir a edalet û naskirinê nîşan dide û tîne bîra me ku vegotinên civakên tepeserkirî divê ne tenê bên bihîstin, lê li gorî wan gav jî bên avêtin.
Pirsên pir caran tên kirin
Peymana Sevrê çi bû?
Peymana Sevrê di 10ê Tebaxa 1920 de, wekî beşeke ji ji nû ve dabeşkirina axa piştî Şerê Cîhanê yê Yekem, hat îmzekirin û di nav jihevçûna Împeratoriya Osmanî de ihtîmala dewleteke kurdî ya serbixwe soz da.
Di Peymana Sevrê de çi sozên sereke dan gelê kurd?
Peyman Benda 62an digirt, ku soza avakirina dewleteke kurdî ya serbixwe dida û armancên gelê kurd ên diyarkirina çarenûsê nîşan dida.
Encamên Peymana Sevrê çawa bandor li armancên kurdan kirin?
Piştî Sevrê, siyaseta navneteweyî û îmzekirina Peymana Lozanê di sala 1923 de temînatên berê yên ji bo mafên kurdan betal kirin û bûn sedema parçebûna zêdetir û bêhêvîbûnê di nav gelê kurd de.
Bandora çandî ya Peymana Sevrê li nasnameya kurdî çi bû?
Tevî astengiyên dîrokî, çand û nasnameya kurdî li ber xwe dane. Girîngiyeke mezin hatiye dayîn parastina mîrata wan bi kevneşopiyên devkî, folklor û lêgerîna hevpar a xweseriyê.
Tevgerên kurdî yên îro çawa bi astengiyên ji Peymana Sevrê ve rû bi rû tên re têdikoşin?
Tevgerên nûjen ên kurdî li ser yekîtiyeke xurttir a di navbera komên kurdî de disekinin û daxwaza xweserî û naskirina mafên xwe dikin. Ew pir caran têkçûnên dîrokî yên Peymana Sevrê wekî navenda daxwazên xwe bi bîr tînin.