Nêrîna Giştî
Şerê Cîhanê yê Yekem bandoreke girîng li dîrok û hêviyên Kurdî kir, sînor ji nû ve ava kirin û rêya neteweperestiya Kurdî guherand. Peymana Sykes-Picot û peymanên paşîn xweserî soz dan, lê di dawiyê de yekbûna Kurdî parçe kirin. Tevî çewisandina siyasî û astengiyan Kurdan berxwedêrî nîşan daye, vejîneke çandî pêş xistiye û di demên nûjen de lêgerîna xwe ya naskirin û diyarkirina çarenivîsa xwe domandiye. Mîrata şer di navenda nasnameya Kurdî û têkoşîna wan a berdewam a mafan de dimîne.
Naverok
Peymana Sykes-Picot: Xalek Veguhêrbar
- Rola Kesayetên Dîrokî Yên Kurd
Peymanên Piştî Şer Û Encamên Wan
Bilindbûna Neteweperestiya Kurdî
- Bandora Li Tevgerên Siyasî Yên Kurd
Astengiyên Li Ber Hêviyên Kurdî
Mîrata Şerê Cîhanê Yê Yekem Li Nasnameya Kurdî
- Bandorên Şerê Cîhanê yê Yekem li hêviyên Kurdî çi bûn?
- Peymana Sykes-Picot çawa bandor li gelê Kurd kir?
- Çend kesayetên dîrokî yên Kurd ên navdar di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de kî bûn?
- Kurd piştî Şerê Cîhanê yê Yekem çi astengî dîtin?
- Şerê Cîhanê yê Yekem çawa bandor li nasnameya Kurdî ya îroyîn kiriye?
Şerê Cîhanê yê Yekem (1914-1918) pevçûneke cîhanî bû ku netewe û çarenivîs ji nû ve ava kirin. Yek ji vegotinên ku di nav tevliheviyê de pir caran tê paşguhkirin bandora şer li dîroka Kurdî û hêviyên gelê Kurd e. Vê bûyera bingehîn ne tenê sînorên gelek dewletan guherandin, lê bandoreke girîng li tevgerên dîrokî yên Kurd û dîplomasiyê jî kir. Di vê nivîsa berfireh a blogê de em diçin kûrahiya çînên tevlihev ên awayê ku Şerê Cîhanê yê Yekem bandor li hêviyên Kurdî, nasnameyê û dîmena çandî ya Kurdistanê kir.
Pêşdema Pevçûnê
Berî ku em biçin encamên Şerê Cîhanê yê Yekem, bingehîn e em çarçoveya hebûna gelê Kurd berî şer fam bikin. Nifûsa Kurd a li herêmên Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriya îroyîn belavbûyî her tim naskirina çand û mîrata xwe ya cihê xwestiye. Parçebûna Împaratoriya Osmanî di vê demê de derfeteke yekta ji bo Kurdan peyda kir da hêviyên xwe piştrast bikin. Gelek kesayetên giştî yên Kurd parêzvanên xweseriyê bûn û hesteke neteweperestiyê di nav civakên xwe de pêş dixistin. Wan dixwest axên Kurdî yek bikin û neteweyek ava bikin ku çanda wan tê de geş bibe.
Peymana Sykes-Picot: Xalek Veguhêrbar
Peymana Sykes-Picot, ku di 1916an de di navbera Brîtanya û Fransayê de hate amadekirin, niyetên hêzên rojavayî li Rojhilata Navîn a piştî Şerê Cîhanê yê Yekem nîşan da. Her çend peymanê serxwebûn soz da komên etnîkî yên cihê, Kurd jî di nav wan de, wê di dawiyê de rê li dabeşbûna wan di nav sînorên nûavakirî de vekir. Dema hêzên Hevalbend Împaratoriya Osmanî hilweşandin, hêviyên Kurdî yên xwerêveberiyê dest bi helînê kirin. Hêviyên koloniyal ên Brîtanya û Fransayê xweseriya ku rêberên Kurd sêwir dikirin kêm kirin.
Rola Kesayetên Dîrokî Yên Kurd
Di vê serdema tevlihev de çend kesayetên dîrokî yên Kurd dest bi derketinê kirin û parêzvaniya mafên Kurdî û diyarkirina çarenivîsa xwe kirin. Rêberên wek Şêx Mehmûd el-Barazanî û kesayetên din ên navdar di komkirina girseyên Kurdî ber bi serxwebûn û naskirinê ve rolên bingehîn lîstin. Lê hewildanên wan pir caran bi piştgiriya ne sabît a hêzên Hevalbend û xiyanetkirina sozên di hilweşandina Împaratoriya Osmanî de hatine dayîn hatin lawazkirin.
Peymanên Piştî Şer Û Encamên Wan
Ev Peymana Sêvrê di 1920î de, ku armanca wê parçebûna axên Osmanî bû, xuya dikir ku şibakeyek ji bo xweseriya Kurdî ya berfirehtir vedike. Di peymanê de bend hebûn ku mafên Kurdî û ihtîmala dewleteke Kurdî nas dikirin. Lê peyman ji ber bilindbûna neteweperestiyê li Tirkiyeyê û damezrandina Komara Tirkiyeyê di bin Mistefa Kemal Ataturk de qet bi temamî nehat pêkanîn. Li şûna avakirina dewleteke Kurdî, peyman bi Peymana Lozanê di 1923an de hate guherandin, ku hêviyên Kurdî bi tevahî paşguh kir û yekbûn û mîrata wan her parçetir kir.
Bilindbûna Neteweperestiya Kurdî
Di ronahiya rastiyên piştî şer de neteweperestiya Kurdî dest bi xurtbûnê kir. Tevî bêhêvîbûna ji peymanan Kurdên ji herêmên cihê dest bi girîngîdana çand û mîrata xwe ya yekta ya Kurdistanê kirin. Rewşenbîr û kesayetên giştî dest bi weşandina wêjeyê, pêşxistina zimanê Kurdî û pêşxistina hesteke nûbûyî ya nasnameyê kirin. Encama şer bi hişyariya zêdebûyî ya girîngiya tomarkirina tevna dewlemend a dîroka Kurdî re hevdem bû û bû sedema vejîneke çandî ya zindî ku heta îro didome.
Bandora Li Tevgerên Siyasî Yên Kurd
Damezrandina Partiyên Siyasî: Piştî şer gelek tevgerên siyasî yên Kurd dest bi şêwegirtina zelal kirin. Rêxistinên wek Komara Kurdî ya Erdelanê li Îranê û Komara Mehabadê derketin holê û xweserî û mafên Kurdî pêş xistin.
Naskirina Navneteweyî: Rêberên Kurd piştgirî ji forumên navneteweyî xwestin û parêzvaniya naskirina ne tenê daxwazên xwe yên dîrokî, lê mafên xwe yên çandî jî kirin.
Mîrata Dîplomasiyê: Hewildanên dîplomatîk tov ji bo nifşên paşerojê yên kesayetên giştî yên Kurd çandin. Biryardariya wan a diyarkirina çarenivîsa xwe xwezaya gotara siyasî û hêviyên Kurdî ava kir.
Astengiyên Li Ber Hêviyên Kurdî
Hêviyên Kurdan piştî Şerê Cîhanê yê Yekem gelek astengî dîtin. Dabeşbûna komên Kurdî yên cihê li gorî girêdanên neteweyî parçebûnek anî ku hêza komî kêm kir. Çewisandina siyasî ji dewletên nû yên Tirkiye, Iraq û Îranê tevgerên Kurdî her astengtir kir. Qanûn hatin derxistin da zimanê Kurdî û çandê bitepisînin û her bermahiya hêviyên derxistî li pêş jêbirin.
Li Ber Xwedan Û Berxwedêrî
Tevî van astengiyan gelê Kurd berxwedêrî nîşan da. Têkoşînên ku Kurd li Tirkiyeyê di salên 1920î û 1930î de dîtin serhildanên cihê gur kirin, dema Kurd xweserî û nûnertî dixwestin. Ev berxwedêrî bi girêdaneke xurt bi parastina çand û mîrata Kurdî di nav êrişa siyasetên asîmîlasyonê de dihat naskirin. Bi heman rengî li Iraqê çarçoveya tevlihev a dîmena piştî Osmaniyan Kurd xistin lêgerîneke mayînde ya xwerêveberiyê. Kesayetên giştî yên Kurd ên navdar di vê demê de derketin holê û wek parêzvanên doza Kurdî tevdigeriyan.
Mîrata Şerê Cîhanê Yê Yekem Li Nasnameya Kurdî
Şerê Cîhanê yê Yekem kevirê bingehîn e di famkirina nasnameya Kurdî ya îroyîn de. Hilweşandina avahiyên kevneşopî yên împaratorî û derketina dewletên neteweyî yên nû hesteke xurtir a nasnameya Kurdî gur kirin. Ji vejîna çandî heta seferberiya siyasî ya ku îro tê dîtin bandorên şer bi kûrahî deng vedidin. Gelek kesayetên giştî yên Kurd di siyaseta navneteweyî de geşbûnê didomînin û ji dersên fêrbûyî sûd digirin da parêzvaniya gelê xwe bikin.
Domandina Têkoşîna Naskirinê
Her çend hêviyên gelê Kurd ji Şerê Cîhanê yê Yekem ve bi astengiyên berdewam re rûbirû bûne, têkoşîna xweserî û parastina çandê didome. Cîhana nûjen vejîna lêgerîna nasnameyeke Kurdî ya yekgirtî dîtiye û gelê Kurd bi çalakî tevlî têkiliyên navneteweyî û rêveberiyê dibe. Bi têkoşînên leşkerî an parêzvaniya siyasî, biryardariya Kurdî ya mîsogerkirina tevgerên dîrokî yên Kurd û dîplomasiyê sabît dimîne.
Rêwîtiyeke Hê Ne Temambûyî
Dema em li encamên dûrgihîştî yên Şerê Cîhanê yê Yekem li hêviyên Kurdî difikirin, eşkere ye ku rêwîtiya ber bi naskirin û diyarkirina çarenivîsa xwe ve hê dûrî temambûnê ye. Mîrata mayînde ya kesayetên dîrokî yên Kurd tevliheviyên nasnameyeke çandî derdixe holê ku ji bo cihê xwe yê rast li sehneya cîhanî têdikoşe. Dersên ji dîrokê hatine wergirtin tevgerên îroyîn û paşerojê agahdar dikin dema gelê Kurd parêzvaniya mafên xwe didomîne.
Bi famkirina bandorên di rehên kûr de yên pevçûnên berê em dikarin têgihiştinên astengiyên berdewam ên ku Kurd îro dîtine bi dest bixin. Dîroka gelê Kurd bi çîrokên têkoşîn, berxwedêrî û hêviyê re hatiye honandin. Rêwîtiya wan ber bi naskirinê ve, ku bi kûrahî di dîroka Kurdî de reh girtiye, beşeke bingehîn di tomarên dîroka cîhanê de ye û hêza çand û nasnameyê di paşxaneya guherîna jeopolîtîk de nîşan dide. Çîroka gelê Kurd ne tenê vegotineke bêhêvîbûnê, lê ya hêviyeke ku nayê hejandin jî ye dema ew bi hev re ji bo paşerojeke ku hêviyên wan bi rêz dibîne têdikoşin.
Pirsên Bi Berdewamî Tên Kirin
Bandorên Şerê Cîhanê yê Yekem li hêviyên Kurdî çi bûn?
Şerê Cîhanê yê Yekem sînorên gelek dewletan ji nû ve ava kir û bandoreke girîng li tevgerên dîrokî yên Kurd û dîplomasiyê kir, ku bandor li hêviyên wan ên xweserî û xwerêveberiyê kir.
Peymana Sykes-Picot çawa bandor li gelê Kurd kir?
Peymana Sykes-Picot a 1916an serxwebûn soz da Kurdan, lê di dawiyê de bû sedema dabeşbûna wan di nav sînorên nûavakirî de û hêviyên wan ên xwerêveberiyê lawaz kirin.
Çend kesayetên dîrokî yên Kurd ên navdar di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de kî bûn?
Kesayetên navdar ên wek Şêx Mehmûd el-Barazanî di vê demê de derketin holê û di nav tevliheviya şer de parêzvaniya mafên Kurdî û diyarkirina çarenivîsa xwe kirin.
Kurd piştî Şerê Cîhanê yê Yekem çi astengî dîtin?
Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem Kurd çewisandina siyasî ji dewletên neteweyî yên nû, parçebûna koman û qanûnên tepisandina ziman û çanda xwe dîtin, ku hêviyên wan asteng kirin.
Şerê Cîhanê yê Yekem çawa bandor li nasnameya Kurdî ya îroyîn kiriye?
Şerê Cîhanê yê Yekem kevirê bingehîn e di famkirina nasnameya Kurdî de, ji ber ku encamên wê hesteke xurtir a nasnameya çandî, seferberiya siyasî û têkoşîna berdewam a naskirinê gur kirin.