Şerê Cîhanê yê Yekem bûyereke wêranker bû ku jeopolîtîka cîhanî û civak bi awayên berê nedihatin xeyalkirin ji nû ve şekil dan. Yek ji herêmên herî bandorlêbûyî, lê gelek caran paşguhkirî, Kurdistan bû, axa ku li beşên Tirkiye, Îraq, Îran û Sûriyeya îroyîn belav dibe. Encamên şerê ji bo gelê kurd kûr bûn û bandor li nasname, tevgerên dîrokî û têkiliyên wî yên dîplomatîk kirin. Ev gotar bandorên berfireh ên Şerê Cîhanê yê Yekem li dîroka kurdan, kesayetiyên navdar û mîrata çandî bi kûrahî vedikole.

Rewşa kurdan berî şerê

Berî destpêka Şerê Cîhanê yê Yekem, gelê kurd xwedî nasnameyeke çandî û dîrokî ya dewlemend û pirreng bû ku gelek caran împaratoriyên desthilatdar ew di bin siya xwe de dihiştin. Herêm mala têkeliyeke eşîret, ziman û rêbazan bû û qatên tevlihev ên çand û mîrata Kurdistanê vedida. Kurdan ji bo rêxistina siyasî û dewletbûnê hewldan kiribûn û ev yek bû sedema mînakên destpêkê yên tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan. Kesayetiyên navdar ên dîrokî yên kurd, herçiqas herdem nedihatin naskirin, di danîna bingeha tevgerên siberojê de çalak bûn.

Guherîna hevsengiya hêzê

Dema Şerê Cîhanê yê Yekem dest pê kir, Împaratoriya Osmanî, ku bi sedsalan desthilatdariya kurdan kiribû, xwe di têkoşîneke mayînê de dît. Bi tevlîbûna wê ya şerê li kêleka Almanyayê rewş hê dijwartir bû û împaratorî rûbirûyê pevçûna hundirî û zextên derveyî bû ku di dawiyê de dê bibin sedema hilweşîna wê. Kurd, ku li benda encaman bûn, di pevçûnê de piştgiriya hêzên cihêreng kirin bi hêviya bidestxistina naskirin û xweseriyê. Kesayetiyên cihêreng ên navdar ên kurd xwe di hewldanên dîplomasiyê de bi cih kirin, lê dawiya şerê encamên nehatibûn hêvîkirin anîn.

Peymana Sêvrê: soza hêviyê

Di 1920an de Peymana Sêvrê ji aliyê hêzên hevalbend ve hat îmzekirin û ronahiyeke biçûk a hêviyê ji hêviyên kurdan ên dewletbûnê re pêşkêş kir. Xala 62yê ya peymanê bi eşkere digot ku divê gelê kurd xwedî mafê diyarkirina çarenûsa xwe be. Lê berjewendiyên jeopolîtîk zû ketin pêş û ev soz bi lez hat lawazkirin. Peymana Lozanê di 1923an de lihevkirinên berê bi bandor betal kirin û kurd careke din paşdehiştî hiştin. Ev yek vegera şêwazeke dîrokî ya bêhêvîbûnê anî û bandor hem li tevgerên dîrokî yên kurdan hem jî li têkoşînên berdewam ên naskirinê kir.

Avakirina dewlet-neteweyên nûjen

Dema Rojhilata Navîn ji nû ve dihate xêzkirin, dewlet-neteweyên nû yên Tirkiye, Îraq, Sûriye û Îranê polîtîkayên ku gelek caran nasnameya kurdî paşde dihiştin qebûl kirin. Ferzkirina sînorên neteweyî rastiyên etnîkî û çandî yên herêmê paşguh kir. Ev ezmûn nasnameyeke hevpar a kurdî şekil da ku di dijberiya desthilatdariya derveyî de kokdar bû. Valahiya di navbera gelê kurd û rêberên dewletan de berfireh bû û bû sedema dilnexwaziya naskirina çand û mîrata Kurdistanê. Paşdehiştina berdewam tevgerên nû yên dîrokî yên kurd anîn holê ku li ser mafên sivîl û parastina çandî disekinîn.

Bandora li nasnameya kurdî

Rewşa piştî Şerê Cîhanê yê Yekem ramana nasnameya kurdî bixwe xist ber pirsê. Dîrokeke hevpar û ezmûna zordariyê yekîtî di nav aliyên cihêreng ên kurd de xurt kir. Şer û peymanên paşê kurd neçar kirin ku bi rastiyên xwe yên guherî re li hev bên. Ramana neteweperweriya kurdî her ku diçû hêz girt û li paşxaneya zordariyê derket holê. Gelek kesayetiyên navdar ên kurd gav avêtin pêş û bûn alaydarên doza kurdî; wan hewl da piştgiriyê ji mafên gelê xwe re seferber bikin.

Zayîna tevgerên siyasî

Salên di navbera her du şeran de şahidê bilindbûna rêxistinên cihêreng ên siyasî yên kurd bûn ku armanca wan parêzvaniya maf û naskirinê bû. Hilweşîna Împaratoriya Osmanî û peymanên paşê di avakirina nasnameya siyasî ya kurdî de roleke girîng lîstin. Komên wekî Cemiyeta Xoybûnê û Partiya Demokrat a Kurdistanê dest bi derketina holê kirin, eniyeke yekgirtî ji gelê xwe re pêş xistin û naskirina navneteweyî kirin armanc.

Perwerdehî û vejîna çandî

Şerê Cîhanê yê Yekem herwiha rê ji vejîneke çandî di nav kurdan de piştî şerê re vekir. Rewşenbîr û çalakvanên kurd, di bersiva rejîmên zordar de, girîngiya perwerdehî û derbirîna çandî nas kirin. Dibistan dest bi derketina holê kirin ku hem ziman hem jî tevna dewlemend a dîroka kurdan hîn dikirin. Di vê serdemê de kesayetiyên cihêreng ên dîrokî yên kurd derketin holê û bingehîniya parastina çand û nasnameyê derxistin pêş.

Rola jinên kurd

Aliyekî sereke yê vê vejîna çandî rola bingehîn a jinên kurd bû. Jin her ku diçû di tevgerên siyasî û hewldanên parêzvaniyê yên kurd de beşdar bûn. Beşdariya wan rolên kevneşopî yên zayendî xistin ber pirsê û axaftineke nû li dor maf û nûnertiya wan xurt kir. Ev guherîna têkiliyên zayendî di vegotina çand û mîrata Kurdistanê ya di pêşketinê de roleke girîng lîst. Dema jinan dest pê kir hebûna xwe hem li qada giştî hem jî li ya siyasî piştrast bikin, ew wekî rêberên pêşbirina vegotina kurdî derketin holê.

Şerê Cîhanê yê Duyem û têkoşîna berdewam

Bandora Şerê Cîhanê yê Yekem bingeha têkoşîna kurdan di Şerê Cîhanê yê Duyem û paşê de danî. Guherînên jeopolîtîk ên piştî pevçûna mezin a cîhanî ya duyem şahidê dabeşbûn û pevçûna zêdetir li seranserê Rojhilata Navîn bûn. Rewşa dijwar a gelê kurd bi vegotinên mezintir ên neteweyî ve girêdayî ma dema ew berdewam li xweserî û naskirina zêdetir digeriya. Berxwedêriya ku di encamên Şerê Cîhanê yê Yekem de hat avakirin ji nifşên paşê re bû çavkaniya îlhamê û stratejî û hêviyên wan şekil dan.

Pêşketinên nûjen û têkoşîna kurdan

Di salên dawî de lêgerîna kurdan a naskirin û xweseriyê bala navneteweyî ya zêdetir kişandiye. Hovîtiyên Şerê Navxweyî yê Sûriyê û hovîtiyên DAIŞê çavên cîhanê kişandin ser rewşa dijwar a gelê kurd. Kurd gelek caran xwe li xetên pêş ên şerê dîtine û hem ji bo xweseriya xwe hem jî ji bo parastina çand û mîrata xwe ya taybet têkoşiyane. Ev têkoşîna domdar derketina kesayetiyên nû yên navdar ên kurd dîtiye ku li qada navneteweyî mafên wan diparêzin.

Siberojeke li ser boriyê ji nû ve avakirî

Mîrata Şerê Cîhanê yê Yekem li nasnameya kurdî hem trajedî ye hem jî îlhamdar e. Bingehîn e ku em nas bikin têkoşînên ku kurd rûbirûyê wan bûn bêencam nebûn; têkiliyên rewşa wan bixwe tevgera dîrokî anîn holê ku nasname, çand û mafên wan diparast. Dema em li dîroka kurdan vedigerin, eşkere ye ku berxwedêriya gelê kurd derfetê dide wî ku astengên li çand û nasnameya wî hatine ferzkirin bişkîne. Kurd berdewam ji bo naskirinê têdikoşin û bi her gaveke xwe li ser dersên kûr ên ji boriya xwe ya aloz hatine girtin ava dikin.

Qebûlkirina siberojê bi berxwedêriyê

Bandora Şerê Cîhanê yê Yekem li nasnameya kurdî mezin bûye û ew kiriye vegotineke bi têkoşîn, çand û lêgerîna naskirinê dewlemend. Rêya li pêş dikare hîn tijî dijwariyan be, lê ruhê kurdî dimîne. Dem e ku cîhan vê tevna dewlemend a çand û mîrata Kurdistanê nas bike û piştgiriya hêviyên gelê kurd a diyarkirina rastîn a çarenûsa xwe bike. Mîrata ji bermahiyên Şerê Cîhanê yê Yekem zayî hem bibîranîn hem jî ronahiya rêberiyê ye ji bo çalakvanên kurd dema ew berdewam ji bo cihê xwe yê bi maf di vegotina cîhanî de hewl didin.

Pirsên pir tên pirsîn

Bandorên sereke yên Şerê Cîhanê yê Yekem li nasnameya kurdî çi bûn?

Şerê Cîhanê yê Yekem bi xurtkirina yekîtiyê di nav aliyên cihêreng de nasnameya kurdî ji nû ve şekil da û bû sedema xurtbûna ramana neteweperweriya kurdî û derketina tevgerên siyasî yên parêzvaniya maf û naskirinê.

Encamên Şerê Cîhanê yê Yekem çawa bandor li tevgerên siyasî yên kurdan kirin?

Hilweşîna Împaratoriya Osmanî û peymanên paşê di salên di navbera her du şeran de rêxistinên cihêreng ên siyasî yên kurd anîn holê, wekî Cemiyeta Xoybûnê û Partiya Demokrat a Kurdistanê, ku armanca wan yekgirtina doza kurdî û lêgerîna naskirina navneteweyî bû.

Jinên kurd di vejîna çandî ya piştî Şerê Cîhanê yê Yekem de çi rolê lîstin?

Jinên kurd bi awayekî girîng beşdarî tevgerên siyasî û hewldanên parêzvaniyê bûn, rolên kevneşopî yên zayendî xistin ber pirsê û axaftineke nû li dor maf û nûnertiya xwe di vegotina kurdî de xurt kirin.

Girîngiya Peymana Sêvrê ji bo gelê kurd çi bû?

Peymana Sêvrê di 1920an de soza diyarkirina çarenûsa xwe da gelê kurd û ronahiyeke biçûk a hêviya dewletbûnê pêşkêş kir, herçiqas di dawiyê de berjewendiyên jeopolîtîk di peymanên paşê de ev soz lawaz kirin.

Têkoşîna kurdan di salên dawî de çawa pêş ketiye?

Di salên dawî de lêgerîna kurdan a naskirin û xweseriyê bala navneteweyî kişandiye, bi taybetî di Şerê Navxweyî yê Sûriyê û têkoşîna li dijî DAIŞê de, û bûye sedema derketina kesayetiyên nû yên navdar ên kurd ku mafên wan li qada cîhanî diparêzin.