جەنگی جیهانیی یەکەم ڕووداوێکی کارەساتبار بوو کە جیۆپۆلیتیک و کۆمەڵگەکانی جیهانی بە شێوەگەلێک لە نوێوە داڕشتەوە کە پێشتر خەیاڵیشیان لێ نەدەکرا. یەکێک لەو ناوچانەی زۆرترین کاریگەریی لێ وەرگرت، بەڵام زۆرجار پشتگوێ دەخرا، کوردستان بوو؛ خاکێک کە بەشەکانی تورکیا، عێراق، ئێران و سووریای ئەمڕۆ دەگرێتەوە. لێکەوتەکانی جەنگەکە بۆ گەلی کورد قووڵ بوون و کاریگەرییان لەسەر ناسنامە و بزووتنەوە مێژووییەکان و بەشدارییە دیپلۆماسییەکانی دانا. ئەم وتارە لە کاریگەرییە بەرفراوانەکانی جەنگی جیهانیی یەکەم لەسەر مێژووی کورد و کەسایەتییە دیارەکان و میراتی کولتووری دەکۆڵێتەوە.
دۆخی کورد پێش جەنگ
پێش دەستپێکردنی جەنگی جیهانیی یەکەم، گەلی کورد ناسنامەیەکی کولتووری و مێژوویی دەوڵەمەند و جۆراوجۆری هەبوو کە زۆرجار لەژێر سێبەری ئەو ئیمپراتۆریەتانەدا دەمایەوە کە حوکمیان دەکرد. ناوچەکە تێکەڵەیەکی عەشیرەت و زمان و دابونەریتی لەخۆ گرتبوو کە لایەنە ئاڵۆزەکانی کولتوور و میراتی کوردستانی دەنوێناند. کورد هەوڵی بۆ ڕێکخستنی سیاسی و دامەزراندنی دەوڵەت دابوو، کە بووە هۆی نموونە سەرەتاییەکانی بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی. کەسایەتییە مێژووییە دیارەکانی کورد، هەرچەندە هەمیشە دان بە ڕۆڵیاندا نەدەنرا، بە چالاکی بنەمایان بۆ بزووتنەوەکانی داهاتوو دادەنا.
گۆڕانی هاوسەنگیی دەسەڵات
لەگەڵ دەستپێکردنی جەنگی جیهانیی یەکەم، ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، کە بۆ چەندین سەدە حوکمی کوردی کردبوو، خۆی لە خەباتێک بۆ مانەوەدا بینییەوە. چوونە ناو جەنگەکە لە تەنیشت ئەڵمانیا دۆخەکەی ئاڵۆزتر کرد و ئیمپراتۆریەتەکە ڕووبەڕووی ناکۆکیی ناوخۆیی و فشاری دەرەکی بووەوە کە لە کۆتاییدا بوونە هۆی داڕمانی. کورد، کە چاوەڕێی لێکەوتەکان بوو، لە ماوەی شەڕەکەدا پشتگیریی هێزە جیاوازەکانی کرد بە هیوای بەدەستهێنانی دانپێدانان و خۆبەڕێوەبردن. کەسایەتییە دیارە جیاوازەکانی کورد خۆیان لە هەوڵە دیپلۆماسییەکاندا بەشدار کرد، بەڵام کۆتایی جەنگ لێکەوتەی چاوەڕواننەکراوی بەدوادا هێنا.
پەیمانی سیڤەر: بەڵێنێکی هیوا
لە 1920دا، هێزە هاوپەیمانەکان پەیمانی سیڤەریان واژۆ کرد و تیشکێکی هیوای بە ئاواتەکانی کورد بۆ دامەزراندنی دەوڵەت بەخشی. ماددەی 62ی پەیمانەکە بە ڕوونی دەیگوت گەلی کورد دەبێت مافی دیاریکردنی چارەنووسی خۆی هەبێت. بەڵام بەرژەوەندییە جیۆپۆلیتیکییەکان بە خێرایی پێشەنگییان وەرگرت و ئەم بەڵێنە زوو لاواز کرایەوە. پەیمانی لۆزان لە 1923دا بە کردەوە ڕێککەوتنەکانی پێشووی هەڵوەشاندەوە و جارێکی دیکە کوردی لە پەراوێزدا هێشتەوە. ئەمە گەڕانەوە بوو بۆ شێوازێکی مێژوویی نائومێدی و کاریگەریی هەم لەسەر بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و هەم لەسەر خەباتە بەردەوامەکانی بۆ دانپێدانان دانا.
پێکهاتنی دەوڵەتە نەتەوەییە نوێیەکان
لە کاتی داڕشتنەوەی نەخشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، دەوڵەتە نەتەوەییە تازە سەرهەڵداوەکانی تورکیا و عێراق و سووریا و ئێران سیاسەتگەلێکیان گرتە بەر کە زۆرجار ناسنامەی کوردی دەخستە پەراوێزەوە. سەپاندنی سنوورە نیشتمانییەکان ڕاستییە نەتەوەیی و کولتوورییەکانی ناوچەکەی پشتگوێ خست. ئەم ئەزموونە شێوەی بە ناسنامەیەکی بەکۆمەڵی کوردی دا کە ڕەگی لە دژایەتیکردنی دەسەڵاتی دەرەکیدا بوو. کەلێنی نێوان گەلی کورد و ڕابەرانی دەوڵەت فراوانتر بوو و بووە هۆی نائامادەیی بۆ دانپێدانان بە کولتوور و میراتی کوردستان. پەراوێزخستنی بەردەوام بزووتنەوە مێژووییە نوێیەکانی کوردی بەدوادا هێنا کە تیشکیان دەخستە سەر مافە مەدەنییەکان و پاراستنی کولتوور.
کاریگەری لەسەر ناسنامەی کوردی
ڕاستییەکانی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم خودی چەمکی ناسنامەی کوردییان خستە ژێر پرسیار. مێژووێکی هاوبەش و ئەزموونی چەوساندنەوە یەکێتییان لە نێوان لایەنە جیاوازەکانی کورددا بەهێز کرد. جەنگەکە و پەیمانەکانی دواتر کوردیان ناچار کرد لەگەڵ ڕاستییە گۆڕاوەکانی ژیانیاندا ڕێک بکەون. چەمکی نەتەوەپەروەریی کورد ڕۆژبەڕۆژ پەرەی سەند و لە پاشخانی چەوساندنەوەدا سەری هەڵدا. زۆر کەسایەتیی دیاری کورد هاتنە پێشەوە و بوونە ئاڵاهەڵگری دۆزی کورد و هەوڵیان دا پشتگیری بۆ مافەکانی گەلەکەیان کۆ بکەنەوە.
لەدایکبوونی بزووتنەوە سیاسییەکان
ساڵانی نێوان هەردوو جەنگە جیهانییەکە شاهیدی سەرهەڵدانی ڕێکخراوە سیاسییە جیاوازەکانی کورد بوون کە ئامانجیان داکۆکیکردن لە ماف و دانپێدانان بوو. داڕمانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و پەیمانەکانی دواتر ڕۆڵی گرنگیان لە پێکهاتنی ناسنامەی سیاسیی کورددا گێڕا. گرووپەکانی وەک کۆمەڵەی خۆیبوون و پارتی دیموکراتی کوردستان دەستیان بە سەرهەڵدان کرد و بەرەیەکی یەکگرتوویان بۆ گەلەکەیان پەرە پێ دا و ئامانجیان بەدەستهێنانی دانپێدانانی نێودەوڵەتی بوو.
پەروەردە و زیندووبوونەوەی کولتوور
جەنگی جیهانیی یەکەم هەروەها بوارێکی بۆ ڕێنێسانسێکی کولتووری لە نێو کورددا دوای جەنگ ڕەخساند. ڕۆشنبیر و چالاکوانەکانی کورد لە وەڵامدانەوە بە ڕژێمە چەوسێنەرەکان، گرنگیی پەروەردە و دەربڕینی کولتوورییان ناسی. قوتابخانەکان دەستیان بە سەرهەڵدان کرد و تەنیا زمان نەدەخوێندرا، بەڵکو مێژووە دەوڵەمەندەکەی کوردیش فێر دەکرا. کەسایەتییە مێژووییە جیاوازەکانی کورد لەم سەردەمەدا سەریان هەڵدا و جەختیان لە گرنگیی پاراستنی کولتوور و ناسنامە کردەوە.
ڕۆڵی ژنانی کورد
لایەنێکی سەرەکیی ئەم زیندووبوونەوە کولتوورییە ڕۆڵە گرنگەکەی ژنانی کورد بوو. ژنان ڕۆژبەڕۆژ زیاتر لە بزووتنەوە سیاسییەکانی کورد و هەوڵەکانی داکۆکیکردندا بەشدار بوون. بەشدارییان ڕۆڵە نەریتییە جێندەرییەکانی خستە ژێر پرسیار و گفتوگۆیەکی نوێی لەسەر ماف و نوێنەرایەتییان بەهێز کرد. ئەم گۆڕانە لە پەیوەندییە جێندەرییەکاندا ڕۆڵی گرنگی لە گێڕانەوەی بەردەوام گۆڕاوی کولتوور و میراتی کوردستاندا هەبوو. کاتێک ژنان دەستیان بە سەلماندنی ئامادەبوونی خۆیان لە هەردوو بواری گشتی و سیاسیدا کرد، وەک ڕابەر سەریان هەڵدا بۆ بردنە پێشەوەی چیرۆکی کورد.
جەنگی جیهانیی دووەم و خەباتی بەردەوام
کاریگەریی جەنگی جیهانیی یەکەم بنەمای بۆ خەباتی کورد لە جەنگی جیهانیی دووەم و دواتریش دانا. گۆڕانە جیۆپۆلیتیکییەکانی دوای دووەم شەڕی گەورەی جیهانی، دابەشبوون و شەڕی زیاتریان لە سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەدوادا هێنا. دۆخی ناخۆشی گەلی کورد هێشتا بە چیرۆکە نەتەوەییە بەرفراوانترەکانەوە بەستراو مایەوە، لە کاتێکدا بەردەوام بۆ خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانانی زیاتر هەوڵیان دەدا. ئەو خۆڕاگرییەی لە لێکەوتەکانی جەنگی جیهانیی یەکەمدا دروست بوو، بووە سەرچاوەی ئیلهام بۆ نەوەکانی دواتر و کاریگەریی لەسەر ستراتیژی و ئاواتەکانیان دانا.
پەرەسەندنە نوێیەکان و خەباتی کورد
لە ساڵانی دواییدا، هەوڵدانی کورد بۆ دانپێدانان و خۆبەڕێوەبردن سەرنجی نێودەوڵەتیی زیاتری ڕاکێشاوە. دڕندەییەکانی جەنگی ناوخۆی سووریا و وێرانکاریی داعش سەرنجی جیهانیان بۆ دۆخی ناخۆشی گەلی کورد ڕاکێشا. کورد زۆرجار خۆی لە بەرەکانی پێشەوەدا بینیوەتەوە و هەم بۆ خۆبەڕێوەبردنی خۆی و هەم بۆ پاراستنی کولتوور و میراتە تایبەتەکەی شەڕی کردووە. ئەم خەباتە بەردەوامە شاهیدی سەرهەڵدانی کەسایەتییە دیارە نوێیەکانی کورد بووە کە لە مەیدانی نێودەوڵەتیدا داکۆکی لە مافەکانیان دەکەن.
داهاتوویەک کە لەسەر ڕابردوو بنیات دەنرێتەوە
میراتی جەنگی جیهانیی یەکەم لەسەر ناسنامەی کوردی هەم تراژیدییە و هەم ئیلهامبەخشە. گرنگە دان بەوەدا بنرێت کە خەباتەکانی کورد بەفیڕۆ نەچوون؛ خودی پەیوەندییەکانی دۆخەکەیان بوونە هۆی سەرهەڵدانی بزووتنەوەیەکی مێژوویی کە داکۆکی لە ناسنامە و کولتوور و مافەکانیان کرد. کاتێک سەیری مێژووی کورد دەکەینەوە، ڕوونە کە خۆڕاگریی گەلی کورد ڕێگەی پێ دەدات ئەو بەربەستانە تێبپەڕێنێت کە بەسەر کولتوور و ناسنامەکەیدا سەپێنراون. کورد بەردەوام بۆ دانپێدانان خەبات دەکات و بە هەر هەنگاوێک کە دەنێت، لەسەر ئەو وانە قووڵانە بنیات دەنێت کە لە ڕابردووە پڕئاڵۆزییەکەیەوە فێری بووە.
پێشوازیکردن لە داهاتوو بە خۆڕاگری
کاریگەریی جەنگی جیهانیی یەکەم لەسەر ناسنامەی کوردی زۆر گەورە بووە و شێوەی داوەتێ بە گێڕانەوەیەکی دەوڵەمەند بە خەبات و کولتوور و هەوڵدان بۆ دانپێدانان. ڕێگای بەردەم لەوانەیە هێشتا پڕ لە ئاستەنگ بێت، بەڵام ڕۆحی کورد بەردەوامە. کاتی ئەوەیە جیهان دان بە دەوڵەمەندیی کولتوور و میراتی کوردستاندا بنێت و پشتگیریی ئاواتەکانی گەلی کورد بۆ دیاریکردنی ڕاستەقینەی چارەنووسی خۆی بکات. ئەو میراتەی لە پاشماوەکانی جەنگی جیهانیی یەکەمەوە لەدایک بوو، هەم یادخەرەوە و هەم چرایەکی ڕێنماییە بۆ چالاکوانانی کورد کە بەردەوام بۆ پێگەی شایستەی خۆیان لە گێڕانەوەی جیهانیدا هەوڵ دەدەن.
پرسیارە باوەکان
کاریگەرییە سەرەکییەکانی جەنگی جیهانیی یەکەم لەسەر ناسنامەی کوردی چی بوون؟
جەنگی جیهانیی یەکەم بە بەهێزکردنی یەکێتیی نێوان لایەنە جیاوازەکان ناسنامەی کوردی لە نوێوە داڕشتەوە؛ ئەمە بووە هۆی بەهێزبوونی چەمکی نەتەوەپەروەریی کورد و سەرهەڵدانی بزووتنەوە سیاسییەکان کە داکۆکی لە ماف و دانپێدانان دەکردن.
لێکەوتەکانی جەنگی جیهانیی یەکەم چۆن کاریگەرییان لەسەر بزووتنەوە سیاسییەکانی کورد دانا؟
داڕمانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و پەیمانەکانی دواتر لە ساڵانی نێوان هەردوو جەنگە جیهانییەکەدا بوونە هۆی سەرهەڵدانی ڕێکخراوە سیاسییە جیاوازەکانی کورد، وەک کۆمەڵەی خۆیبوون و پارتی دیموکراتی کوردستان، کە ئامانجیان یەکخستنی دۆزی کورد و هەوڵدان بۆ دانپێدانانی نێودەوڵەتی بوو.
ژنانی کورد لە زیندووبوونەوەی کولتوور دوای جەنگی جیهانیی یەکەمدا چ ڕۆڵێکیان گێڕا؟
ژنانی کورد بە شێوەیەکی بەرچاو لە بزووتنەوە سیاسییەکان و هەوڵەکانی داکۆکیکردندا بەشدار بوون؛ ڕۆڵە نەریتییە جێندەرییەکانیان خستە ژێر پرسیار و گفتوگۆیەکی نوێیان لەسەر ماف و نوێنەرایەتییان لە گێڕانەوەی کوردیدا بەهێز کرد.
پەیمانی سیڤەر بۆ گەلی کورد چ گرنگییەکی هەبوو؟
پەیمانی سیڤەر لە 1920دا بەڵێنی دیاریکردنی چارەنووسی خۆی بە گەلی کورد دا و تیشکێکی هیوای بۆ دامەزراندنی دەوڵەت پێشکەش کرد، هەرچەندە لە کۆتاییدا ئەم بەڵێنە بەهۆی بەرژەوەندییە جیۆپۆلیتیکییەکان لە پەیمانەکانی دواتردا لاواز کرایەوە.
خەباتی کورد لە ساڵانی دواییدا چۆن گۆڕاوە؟
لە ساڵانی دواییدا، هەوڵدانی کورد بۆ دانپێدانان و خۆبەڕێوەبردن سەرنجی نێودەوڵەتیی ڕاکێشاوە، بە تایبەتی لە کاتی جەنگی ناوخۆی سووریا و شەڕ دژی داعشدا؛ ئەمە بووەتە هۆی سەرهەڵدانی کەسایەتییە دیارە نوێیەکانی کورد کە لە سەکۆی جیهانیدا داکۆکی لە مافەکانیان دەکەن.