Tût: Tûya Kurdî û fêkiya ku Rêya Hevrîşimê cil kir
Di mehên havînê de darên tûyê yên çiyayên Kurdî şaxên xwe bi fêkiyan tijî dikin — li gorî cureyê spî an mor-reş — û fêkî di çend hefteyên demsala xwe de teze tê xwarin: şîrîn, reng dihêle û kurt e. Lê di çandeke li ser parastinê avakirî de tu fêkî tenê di demsala xwe de nayê xwarin û jibîrkirin. Tû di ber tavê de tê hişkkirin û veşartin, di kazanê sifirî de tê fişandin û dibe şerbeteke tarî û şîrîn, an mîna pestîla tiriyê dibe pestîl. Tûya hişkkirî — tût kûr / kuru dut — yek ji xwarinên sivik ên mezin ên zivistanê ya depoya xwarinê ya Kurdî ye: sivik, çeçek, pir şîrîn, dewlemend bi proteînê, di mehên sar de di tûrikekî cawê de li refê tê parastin. Dîroka tûyê di peyzaja Kurdî de ji ya navdariya wê ya xwarinpêjiyê ya niha nîşan dide dirêjtir e. Tê bawerkirin ku tûya reş (Morus nigra) li deverên çiyayî yên di navbera Faris û Mezopotamyayê de — damanên Zagrosê, dilê welatê Kurdî — eslê xwe dibîne û ji wir li seranserê cîhana kevnar belav bûye. Tûya spî (Morus alba) bi sedsalan li çiyayên Kurdî hatiye çandin; pelên wê kermên hevrîşimê têr kirine ku ew hevrîşima li Rêya Hevrîşimê di nav Kurdistanê de derbas dibû hilber dikirin. Li Tunceli (Dêrsimê), herêma bilind a Zaza-Kurdî li Bakurê, darên tûya spî yên kevneşopî yên mîrasî hîn li baxçeyên gundan şîn dibin û fêkiya wan her havîn tê hişkkirin û veşartin, wekî bi nifşan hatiye kirin. Tû li van çiyayan kevn e. Ev gotara sed û sî û yekemîn a rêzê ye. Baxçeyê Kurdî hinar, gewîz, qaysî û zeytûna xwe daye vê rêzê. Niha tûyê dide.
Xalên sereke
• Tût (toot / dut) tûya Kurdî ye — havînê teze tê xwarin, ji bo zivistanê tê hişkkirin û tê fişandin û dibe şerbet
• Tê bawerkirin ku tûya reş li deverên çiyayî yên Faris û Mezopotamyayê — Zagrosê Kurdî — eslê xwe dibîne
• Tûyên spî yên kevneşopî yên mîrasî li Tunceli / Dêrsimê (Bakurê Zaza-Kurdî) şîn dibin — her havîn tên hişkkirin û veşartin
• Pelên tûya spî kermên hevrîşimê yên Rêya Hevrîşimê têr kirin — çiyayên Kurdî beşek ji rêwîtiya dîrokî ya hevrîşimê bûn
Agahiyên kurt
Navê Kurdî: Tût / toot (Soranî); dut / tût (Kurmancî); di gelek zaravayan de tôt
Cure: Tûya reş (Morus nigra, eslê Zagrosê); tûya spî (Morus alba, li Dêrsim/Tunceli û herêma berfirehtir tê çandin)
Bi çi awayî tê parastin: Fêkiyên tevahî yên hişkkirî (kuru tût); şerbeta/dimisa tûyê (dut pekmezi); pestîla tûyê (pestîla fêkiyan)
Bikaranîna dîrokî: Pelên tûya spî kermên hilberîna hevrîşimê ya Kurdî li ser rêya Rêya Hevrîşimê ya di nav Kurdistanê de têr kirin
Sê awayên parastina tûyekê
Demsala tûyê kurt e — du heta çar hefte di destpêka havînê de; fêkî gihîştî û nazik in, bi destlêdanê birîndar dibin û teze zêdetir ji rojekê an du rojan namînin. Ji ber vê yekê mitbeqa Kurdî tiştê her tim dema pirranî heye dike: diparêze. Tûya hişkkirî hêsantirîn awayê wê ye: fêkî li ber tavê tên raxistin û ji bo hişkbûnê tên hiştin heta biçûk dibin û dibin fêkiyeke hişkkirî ya sivik û çeçek ku pir şîrîn û tijî proteînê ye. Bi taybetî tûyên spî yên hişkkirî di tevahiya zivistanê de wekî xwarineke sivik a sade tên xwarin, bi tena xwe an bi çerez û tovan re tevlihevkirî — xwarina enerjiyê ya xwezayî, ewqas sivik ku dikare di bêrîkekê de bê birin û ewqas şîrîn ku dilê mirov têr bike. Şerbeta tûyê (dut pekmezi / şirê tûtê) bi heman awayê dûşavê, dimisa tiriyê, tê çêkirin: fêkî tên fişandin, av tê berhevkirin û bi saetan di kazanê sifirî de tê kelandin û kêmkirin heta dibe şileke tarî û pir şîrîn. Pekmeza tûyê, dema ji fêkiyên spî tê çêkirin, ji dimisa tiriyê şiltir û rengvekirîtir e; ji yên reş tarîtir û pirqattir e. Di taştêyê de li ser nan tê bikaranîn, bi mastê re tê tevlihevkirin an li ser penîrê tê rijandin. Pestîla tûyê — cureya pestîla fêkiyan — bi tîrkirina ava fişandî bi ardê û hişkkirina wê li ser cawê tê çêkirin, tam wekî pestîla tiriyê. Encam pelekî şîrîn û mor-reş e, bi kûrahiya taybet a çêja tûyê: ji cureya tiriyê tarîtir û pirqattir, bi taliyeke sivik û axî di bin şîrîniyê de. Sê awayan, fêkiyek, hemû ji bo ku ji havînê dirêjtir bimînin hatine çêkirin.
Tû û Rêya Hevrîşimê
Girîngiya tûyê di peyzaja Kurdî de ji xwarinê wêdetir e. Pelên tûya spî tenê çavkaniya xwarinê ya kermên hevrîşimê — larvayên Bombyx mori — tercîh dikin in; li her cihê ku xwedîkirina kermên hevrîşimê li Rêya Hevrîşimê belav bû, baxçeyên tûya spî jî li dû hatin. Rêya bejahî ya Rêya Hevrîşimê ji Çînê heta Deryaya Navîn di damanên Zagrosê û bilindahiyên Kurdî de derbas dibû; hilberîna hevrîşimê li vê herêmê dîrokeke belgekirî heye: li Başûrê (Kurdistana Iraqê), li dora Silêmanî û Hewlêrê, û li herêma Mêrdîn û Diyarbakırê ya Bakurê, honandina hevrîşimê bi sedsalan pîşesaziyeke destkarî ya girîng bû; baxçeyên tûya spî yên gundên çiyayî hilberên xwe ji bo tevna wê peyda dikirin. Tûya reş — ku fêkiya wê tarîtir û mezintir e û li gorî tomarên nebatnasiyê eslê wê li deverên çiyayî yên di navbera Faris û Mezopotamyayê de, rêzeçiyayên Zagrosê, ye — bi taybetî fêkiyeke Kurdistanî ye. Ji van çiyayan li cîhana berfirehtir belav bû, wekî zeytûn ji Torosê belav bû û genim ji Karacadağ. Tû giraniya şaristanî ya zeytûn an genim hildinagre; dareke fêkiyan e, ne hilbera ku bajaran ava kir. Lê ew hevrîşima ku wan bajaran cil kir peyda kir û mala wê ya eslî li vir bû.
Pirsên pir tên kirin
Di xwarina Kurdî de tût çi ye?
Tût — toot û dut jî — peyva Kurdî ya tûyê ye. Fêkî di demsala kurt a havînê ya xwe de teze tê xwarin û bi sê awayan tê parastin: tevahî hişkkirî — xwarina sivik û şîrîn a zivistanê, dewlemend bi proteîn û hesinê — tê fişandin û dibe şerbeteke tarî û şîrîn ku di kazanên sifirî de tê pijandin, û dibe pestîla fêkiyan. Her du cureyên tûya reş û spî li herêma Kurdî şîn dibin; tê bawerkirin ku tûya reş li çiyayên Zagrosê eslê xwe dibîne.
Li Kurdistanê tûyên hişkkirî çawa tên xwarin?
Tûyên hişkkirî wekî xwarineke sivik a sade tên xwarin — şivan di bêrîkekê de wan dibe, zivistanê li sofrayekê tên parvekirin, bi gewîz û tovan re tên tevlihevkirin da xwarineke enerjîtîr û hilgirtinbar çêbibe. Şîrîniyeke xwezayî ya xurt û hevgirtineke sivik û çeçek hene. Şerbeta tûyê li ser nan an mastê tê rijandin. Pestîla tûyê (pestîla fêkiyan) bi heman awayê pestîla tiriyê tê xwarin — bi tena xwe an li dora gewîzekê pêçandî.
Li Kurdistanê têkiliya di navbera tû û Rêya Hevrîşimê de çi ye?
Rêya bejahî ya Hevrîşimê di damanên Zagrosê û bilindahiyên Kurdî de derbas dibû; hilberîna hevrîşimê li vê herêmê — bi taybetî li Başûrê (Kurdistana Iraqê) û bajarên Bakurê Mêrdîn û Diyarbakırê — ji bo têrkirina kermên hevrîşimê pişta xwe bi baxçeyên tûya spî digirt. Pelê tûya spî xwarina tercîhkirî ya kermê hevrîşimê ye û li her cihê hevrîşim lê dihat hilberîn darên tûya spî dihatin çandin. Honandina hevrîşimê ya Kurdî bi sedsalan pîşesaziyeke destkarî ya girîng bû; dîroka wê ji baxçeyên tûyê yên gundên çiyayî veqetandinbar nîne.
Encam
Tût gotara sed û sî û yekemîn a rêzê ye. Demsaleke kurt û parastineke dirêj e: du hefte fêkî di destpêka havînê de, paşê sê awayên şîrîniya tûyê li refê heta zivistanê veşartî. Hişkkirî, şerbetkirî, pestîlkirî — depoya xwarinê ya Kurdî tûyê bi her sê şêweyan diparêze. Berî depoya xwarinê ya Kurdî Rêya Hevrîşimê hebû; berî Rêya Hevrîşimê çiyayê Zagrosê hebû, ku tûya reş pêşî bi kovî li daristana di navbera Farisa kevnar û Mezopotamyaya kevnar de şîn dibû. Piştî sed û sî û yek gotaran, baxçeyê Kurdî fêkiya xwe ya mezin a dawî dide. Hinar, gewîz, qaysî, zeytûn, tirî — û niha tû: fêkiya ku kermê hevrîşimê têr kir, yê ku ew têla ku cîhana kevnar cil kir honand.
Çavkanî û xwendina bêtir
InfoNorthCyprus — Tûya reş: eslê li deverên çiyayî yên Faris û Mezopotamyayê (Zagrosê Kurdî)