Gelê kurd, ku xwediyê dîrokeke kurdî ya dewlemend û çandeke zindî ye, ji mêj ve li xweserî û naskirinê geriyaye li herêmeke ku gelek caran ew ji navendê derxistiye. Tevgerên siyasî yên ji van hêviyan derketine tevlihev û piralî ne û bi giranî bi erdnîgarî, çand û têkiliyên navneteweyî ve girêdayî ne. Di vê gotarê de em têkiliyên hevdem ên tevgerên siyasî yên kurdan vedikolin; kokên wan, kesayetiyên sereke û bandora giştî ya çand û mîrata Kurdistanê lê dinirxînin.
Nihêrîneke giştî li nasnameya kurdî
Ji bo têgihîştina tam a tevgerên siyasî yên kurdan ên îroyîn, girîng e ku hûrgiliyên nasnameya kurdî nirx bikin. Nifûsa kurdan, ku zêdetirî 30 milyonî tê texmînkirin, bi piranî li beşên Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriyeyê dijî ku bi hev re Kurdistan tên binavkirin. Tevî ziman û kiryarên çandî yên wan ên hevpar, kurd yekreng nînin; cudahiyên herêmî yên zarava, kevneşopî û ramanên siyasî tevgerên wan şekil didin.
Kokên nasnameya kurdî bi hezaran salan vedigerin û bi vegotinên dîrokî yên Rojhilata Navîn re hatine hûnandin. Hilweşînên împaratoriyan û bandorên kolonyal bandoreke mezin li xweseriya kurdî kirine û bûne sedema rêzeke tevgerên dîrokî û hewlên dîplomasî yên kurdan ên ku li naskirin û diyarkirina çarenûsa xwe geriyane.
Guherîn di tevgerên siyasî yên kurdan de
Di tevahiya sedsala 20 de, tevgerên siyasî yên kurdan pêşketinên mezin dîtin, bi taybetî wekî bersiva siyaseta herêmî û navneteweyî. Rewşa piştî Şerê Cîhanê yê Yekem gelek kurd bêhêvî hiştin. Ev Peymana Sêvrê (1920) xweserî soz da herêmên kurdî, lê di dawiyê de bi Peymana Lozanê (1923), ku mafên kurdan paşguh kir, hate rakirin. Di encamê de gelek serokên kurd hewl dan civakên xwe yên parçeparçebûyî li ser dozeke hevpar yek bikin.
Têkoşîna kurdan ramanên cihêreng digire nav xwe. Di dîrokê de gelek tevger ber bi sosyalîzm û azadiya neteweyî ve diçûn. Kesayetiyên wekî Abdullah Öcalan, kesayetiyeke giştî ya navdar a kurd, di dawiya sedsala 20 de derketin û bi riya PKK (Partiya Karkerên Kurdistanê) parêzvaniya prensîbên şoreşger ji gelê kurd re kirin. Lê îro guherîneke ber bi rêbazên demokratîktir û nenavendîtir ve heye.
Tevgerên siyasî yên sereke di serdema nûjen de
Hikûmeta Herêma Kurdistanê (KRG)
Li Iraqê, avabûna Hikûmeta Herêma Kurdistanê (KRG) di sala 1992 de ji bo rêveberiya kurdan a xwe bi xwe pêşketineke girîng nîşan da. KRG di nav Iraqê de wekî pêkhateyeke xweser kar dike û qadeke taybet ji bernameyên siyasî yên kurdan re peyda dike. KRG di pêşxistina çavkaniyên petrolê yên kurdan û avakirina çarçoveyeke rêveberiyê ya hema hema serbixwe de diyarker bûye.
Kesayetiyên giştî yên navdar ên wekî Mesûd Barzanî û Nêçîrvan Barzanî di şekildana siyaset û rêya KRG de rolên girîng lîstine. KRG çand û mîrata Kurdistanê pêş dixe û parastina wê di nav pevçûnên herêmî yên domdar de piştrast dike.
Tevgera kurdî li Tirkiyeyê
Qada siyasî ya kurdan li Tirkiyeyê tevlihev e û hem bi serkutkirin hem bi berxwedanê diyar e. PKK, tevî ku Tirkiye û çend aliyên navneteweyî wê rêxistineke terorîst binav dikin, li vê qadê serdest bûye. Têkoşîna wê ya çekdar veguheriye tevgereke civakî ya firehtir ku parêzvaniya mafên kurdan li Tirkiyeyê dike.
Aliyên ku nûtir ketine nav têkoşîna siyasî Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) digirin nav xwe ku armanc dike bi rêyên parlamenter nûnertiya berjewendiyên kurdan bike. HDP li dora her du hêzên nasnameya kurdî û dada civakî ya firehtir kom bûye û nêrînên guherbar ên di nav gelê kurd de nîşan dide.
Tevgerên kurdên Sûriyeyê
Li Sûriyeyê, Şerê Navxweyî yê Sûriyeyê derfeteke taybet da hêzên kurdî, ku bi piranî Yekîneyên Parastina Gel (YPG) rêbertiya wan dikirin, ku kontrolê li bakurê Sûriyeyê ava bikin. Têkoşîna wan a li dijî ISIS bala navneteweyî kişandiye û rê daye wan ku cihê xwe wekî pêkhateyên xwe bi xwe rêveber di çarçoveya şoreşa Rojava de xurt bikin.
Kesayetiyên wekî Aldar Khalil û yên din bi pirsgirêkên rêveberiya leşkerî û sivîl re mijûl bûne û armanc kirine civakeke li ser bingehê konfederalîzma demokratîk ava bikin. Rojava ceribandineke rêveberiya civakî nîşan dide ku xweseriya siyasî û çandî bi hev re dihûne.
Kesayetiyên dîrokî yên kurd û bandora wan
Di nav van tevgeran de, çend kesayetiyên dîrokî yên kurd bi nifşên heyî re bi kûrahî deng vedidin. Kesayetiyên wekî Seyit Riza, sembola berxwedanê di salên 1930 de, û Şêx Mehmûd Berzencî, ku serhildanên li dijî hêzên Brîtanyayê li Iraqê bi rê ve bir, hîn çalakvan û siyasetmedarên kurd ên hevdem teşwîq dikin.
Mîrata van serokan wekî girêdaneke çandî kar dike û lêgerîna ji mêj ve ya xweserî û nasnameyê tîne bîra tevgerên nûjen. Çîrokên wan gelek caran di mîtîng, protesto û axaftinên siyasî de tên anîn bîrê û bi awayên diyar rabirdû û niha bi hev ve girê didin.
Rola siyaseta navneteweyî
Tevgerên siyasî yên kurdan di tenêtiyê de nînin; têkiliyên navneteweyî bi awayekî girîng pêşketina wan şekil didin. Rewşa jeopolîtîkî ya Rojhilata Navîn bûye sedema hevpeymanî û dijberiyên guherbar ku bandor li hewlên kurdan ji sînoran wêdetir dikin. Mînak, hevkariya bi neteweyên rojavayî re di têkoşîna li dijî ISIS de xuyabûna siyasî ya kurdan li qada cîhanî xurt kiriye.
Lê ev hevkarî gelek caran nazik e, ji ber ku prensîba serweriya dewletan barê xwe li ser naskirina hêviyên siyasî yên kurdan ferz dike. Divê kurd van têkiliyên tevlihev rêve bibin û lêgerîna xwe ya serxwebûnê bi pêdiviyên pratîkî yên dîplomasiyê re hevseng bikin.
Bandora bûyerên cîhanî
Bûyerên girîng ên cîhanî jî bandor li tevgerên siyasî yên kurdan dikin. Mînak, Bihara Erebî hêvî û armancên nû di nav nifûsên kurd de gur kir û rêyên gotûbêj û derbirîna xwe vekirin. Berevajî wê, zêdebûna desthilatdariya zordar û neteweperweriyê li Tirkiye û Îranê bûye sedema tundbûna serkutkirina dengên kurdan û bingehê hewlên xweseriyê ceribandiye.
Dengên gel: civaka sivîl û çalakvanî
Tevgerên siyasî yên nûjen pêş ketine da ku hêmanên çalakvaniya ji nav gel bihewînin û beşdariya her ku diçe zêdetir a gelê kurd di gotûbêja sivîl de nîşan bidin. Rêxistinên civaka sivîl, ku giranî didin mafên jinan, destpêşxeriyên jîngehî û parastina çandê, wekî beşên girîng derketine ku hem xweserî hem dada civakî piştgirî dikin.
Çalakvanên wekî Figen Yuksekdag û rêxistinên çandî yên wekî Enstîtuya Kurdî ya Parîsê hevdîtina parêzvanî û pêşxistina çandî nîşan didin û hewl didin çîrokên kurdan bilind bikin û di heman demê de zordariya siyasî ceribînin. Ev rêbaza berfireh kesan xurt dike û civakeke berxwedêr û dilsoz a ji bo guherînê pêş dixe.
Astengiyên pêşerojê
Herçend hêviyên tevgerên siyasî yên kurdan zelal in, astengiyên mezin hîn hene. Pevçûnên domdar ên Rojhilata Navîn, bi dijberiya neteweyî re, rewşeke nazik ji bo rêxistinên kurdî pêk tînin. Pirsgirêkên aborî, neyekîtiya di navbera aliyên kurdî yên cihêreng de û hilatina neteweperweriyê ji bo bi destxistina stratejiyên hevgirtî astengiyan pêk tînin.
Herwiha, piştgiriya derve gelek caran bi şertan tê û girêdanên ku dikarin biryardana xweser qels bikin pêk tîne. Ji bo geşbûna tevgerên kurdan, girîng e ku beşdarî kiryarên domdar bibin ku serokatiyê ji hundir pêş dixin û bi hevpeymaniyên cîhanî hevseng dibin.
Hêvî li asûyê: paşeroja tevgerên siyasî yên kurdan
Berxwedana gelê kurd li paşxaneyeke têkoşîn û pevçûnan bi ronahî xwe nîşan dide. Bi pêşketina domdar a tevgerên siyasî yên kurdan ên nûjen re, hêvî ji bo çareseriyeke muhtemel a lêgerîna wan a ji mêj ve ya naskirin û xweseriyê heye.
Pêşxistina çarçoveyên rêveberiyê yên ku hemû kesî dihewînin li herêmên kurdî dikare bibe modelek ji bo avakirina aşitiyê û hevkariyê di navbera komên etnîkî yên cihêreng de teşwîq bike û di heman demê de çand û mîrata dewlemend a Kurdistanê biparêze. Herwiha, bi beşdariya kesayetiyên giştî yên kurd di gotûbêjên navneteweyî yên demokrasî û mafên mirovan de, çîrokên wan di ji nû ve şekildana nêrînên li ser xweserî û rêveberiyê de hêz werdigirin.
Bi her sala ku derbas dibe, pêşketinên perwerdeyê, zêdebûna girêdanên cîhanî û guherîna ber bi modelên siyasî yên beşdariyê ve gelê kurd bêtir xurt dikin û rê ji qadên siyasî yên nû re vedikin. Tevgerên kurdan ên îroyîn ji daxwazeke naskirinê ya sade wêdetir in; ew tevneke zindî nîşan didin ku dîrok, çand û hêviya nifşên paşerojê bi hev re dihûne.
Gavavêtin ber bi sibehê ve
Gelê kurd li ber guherînê radiweste û ji ruhê berxwedanê û dilsoziya bi dîroka xwe ya kurdî ve hêz werdigire. Têgihîştina kûrahî û firehiya tevgerên wî yên siyasî pêdivî dike ku têkoşîn û xewnên wî yên di çarçoveya firehtir a siyaseta herêmî û têkiliyên cîhanî de hatine hûnandin nirx bikin. Dema ku ev tevger hîn rêyên ber bi xweserî û naskirinê ve vedikin, ew vegotinekê dihûnin ku hem ji bo gelê kurd hem jî ji bo hemû kesên ku prensîbên azadî û dadê di cîhaneke her ku diçe dabeşbûyîtir de bi rûmet digirin deng vedide.
Pirsên pir tên kirin
Girîngiya tevgerên siyasî yên kurdan ên îroyîn çi ye?
Tevgerên siyasî yên kurdan girîng in, ji ber ku têkoşîna domdar a gelê kurd a ji bo xweserî û naskirinê li herêmên ku di dîrokê de ew ji navendê derxistine nîşan didin. Ew têkeliyeke tevlihev a çand, dîrok û têkiliyên navneteweyî vedidin.
Tevgerên siyasî yên sereke yên kurdan ên ku gotar behsa wan dike çi ne?
Gotar tevgerên siyasî yên sereke yên kurdan, wekî Hikûmeta Herêma Kurdistanê (KRG) li Iraqê, PKK li Tirkiyeyê û hêzên kurdî li Sûriyeyê, bi taybetî Yekîneyên Parastina Gel (YPG), gotûbêj dike.
Nasnameya kurdî çawa bandor li tevgerên wan ên siyasî kiriye?
Nasnameya kurdî, ku bi cudahiyên herêmî yên ziman, kevneşopî û dîrokê hatiye şekildan, bandor li tevgerên wan ên siyasî dike û raman û stratejiyên cihêreng ên bi armanca bi destxistina xweserî û naskirinê pêk tîne.
Tevgerên siyasî yên kurdan bi çi astengiyan re rû bi rû ne?
Tevgerên siyasî yên kurdan bi astengiyên wekî pevçûnên herêmî yên domdar, dijberiya neteweyî, pirsgirêkên aborî, neyekîtiya di navbera aliyan de û girêdanên derve yên ku dikarin xweseriya wan qels bikin re rû bi rû ne.
Ji bo paşeroja tevgerên siyasî yên kurdan çi hêvî heye?
Hêvî ji bo tevgerên siyasî yên kurdan heye, ji ber ku pêşketinên perwerdeyê, zêdebûna girêdanên cîhanî û derketina modelên siyasî yên beşdariyê dikarin gelê kurd xurt bikin û rê ji qadên siyasî yên nû û naskirinê re vekin.