گەلی کورد، بە مێژووێکی دەوڵەمەند و کولتوورێکی زیندوو، لە مێژە داوای خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانان دەکات لە ناوچەیەکدا کە زۆرجار خستوویەتییە پەراوێزەوە. ئەو بزووتنەوە سیاسییانەی لەم خواستانەوە سەریان هەڵداوە ئاڵۆز و فرەڕەهەندن و بە شێوەیەکی بەرچاو بە جوگرافیا، کولتوور و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانەوە بەستراون. لەم وتارەدا لە گۆڕانکارییە هاوچەرخەکانی بزووتنەوە سیاسییەکانی کورد دەکۆڵینەوە و ڕەگەکانیان، کەسایەتییە سەرەکییەکان و کاریگەریی گشتیی کولتوور و میراتی کوردستان ڕوون دەکەینەوە.
تێڕوانینێک لە ناسنامەی کوردی
بۆ تێگەیشتنی تەواو لە بزووتنەوە سیاسییەکانی ئەمڕۆی کورد، پێویستە وردەکارییەکانی ناسنامەی کوردی بناسین. دانیشتووانی کورد، کە بە زیاتر لە 30 ملیۆن کەس خەمڵێنراون، بە سەرەکی لە بەشەکانی تورکیا، عێراق، ئێران و سووریادا دەژین کە بە یەکەوە بە کوردستان ناسراون. سەرەڕای زمانی هاوبەش و دابونەریتە کولتوورییەکان، کورد یەکدەست نییە؛ جیاوازییە ناوچەییەکانی زاراوە، نەریت و ئایدیۆلۆژیای سیاسی بزووتنەوەکانی پێک دەهێنن.
ڕەگی ناسنامەی کوردی بۆ هەزاران ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە و بە گێڕانەوە مێژووییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە تێکەڵە. هەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆریەتەکان و کاریگەرییە داگیرکارییەکان بە شێوەیەکی بەرچاو کاریگەرییان لەسەر خۆبەڕێوەبردنی کورد داناوە و بوونەتە هۆی زنجیرەیەک لە بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و هەوڵە دیپلۆماسییەکان بۆ دانپێدانان و دیاریکردنی چارەنووس.
گۆڕانەکان لە بزووتنەوە سیاسییەکانی کورددا
بە درێژایی سەدەی 20، بزووتنەوە سیاسییەکانی کورد گۆڕانکارییەکی گەورەیان بەخۆوە بینی، بە تایبەتی لە وەڵامی سیاسەتی هەرێمی و نێودەوڵەتیدا. دۆخی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم زۆرێک لە کوردی بێهیوا کرد. پەیماننامەی سیڤەر (1920) بەڵێنی خۆبەڕێوەبردنی بە ناوچە کوردییەکان دا، بەڵام لە کۆتاییدا پەیماننامەی لۆزان (1923) هەڵیوەشاندەوە و مافەکانی کوردی پشتگوێ خست. لە ئەنجامدا، زۆرێک لە سەرکردە کوردەکان هەوڵیان دا کۆمەڵگە دابەشبووەکانیان لە ژێر دۆزێکی هاوبەشدا یەک بخەن.
خەباتی کورد چەندین ئایدیۆلۆژیا لەخۆ دەگرێت. لە مێژوودا، زۆرێک لە بزووتنەوەکان بەرەو سۆسیالیزم و ڕزگاریی نەتەوەیی ڕۆیشتوون. کەسایەتییەکانی وەک عەبدوڵڵا ئۆجەلان، کەسایەتییەکی گشتیی دیاری کورد، لە کۆتایی سەدەی 20دا دەرکەوتن و لە ڕێگەی PKK، پارتی کرێکارانی کوردستان، بنەما شۆڕشگێڕییەکانیان بۆ گەلی کورد داوا دەکرد. بەڵام ئەمڕۆ گۆڕانێک بەرەو ڕێبازە دیموکراتیکتر و ناوەندنەکراوەکان هەیە.
بزووتنەوە سیاسییە سەرەکییەکان لە سەردەمی نوێدا
حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG)
لە عێراق، پێکهاتنی حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) لە 1992دا گۆڕانکارییەکی گرنگ بوو بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد. حکومەتی هەرێم وەک قەوارەیەکی خۆبەڕێوەبەر لە چوارچێوەی عێراقدا کار دەکات و مەیدانێکی تایبەت بۆ بەرنامە سیاسییەکانی کورد دابین دەکات. حکومەتی هەرێم ڕۆڵێکی گرنگی لە پەرەپێدانی سەرچاوە نەوتییەکانی کورد و دامەزراندنی چوارچێوەیەکی حوکمڕانیی نزیک لە سەربەخۆییدا هەبووە.
کەسایەتییە گشتییە دیارەکانی وەک مەسعود بارزانی و نێچیرڤان بارزانی ڕۆڵی سەرەکییان لە داڕشتنی سیاسەت و ئاراستەی حکومەتی هەرێمدا گێڕاوە. حکومەتی هەرێم کولتوور و میراتی کوردستان پەرە پێ دەدات و لە نێو ململاێ هەرێمییە بەردەوامەکاندا پاراستنی مسۆگەر دەکات.
بزووتنەوەی کورد لە تورکیا
دۆخی سیاسیی کورد لە تورکیا ئاڵۆزە و بە سەرکوتکردن و خۆڕاگری دەناسرێتەوە. PKK لەم دۆخەدا زاڵ بووە، سەرەڕای ئەوەی تورکیا و چەند قەوارەیەکی نێودەوڵەتی بە ڕێکخراوێکی تیرۆریستی ناویان بردووە. خەباتە چەکدارییەکەی گۆڕاوە بۆ بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتیی فراوانتر کە داوای مافەکانی کورد لە ناو تورکیادا دەکات.
لە نێو ئەو لایەنانەی لە ماوەی دواییدا هاتوونەتە مەیدانی سیاسییەوە، پارتی دیموکراتی گەلان (HDP) هەیە کە ئامانجی نوێنەرایەتیی بەرژەوەندیی کوردە لە ڕێگەی پارلەمانەوە. HDP لە دەوری دوو هێزی ناسنامەی کوردی و دادپەروەریی کۆمەڵایەتیی فراوانتر کۆبووەتەوە و گۆڕانی تێڕوانینەکانی نێو خەڵکی کورد دەنوێنێتەوە.
بزووتنەوەکانی کورد لە سووریا
لە سووریا، جەنگی ناوخۆی سووریا دەرفەتێکی تایبەتی بۆ هێزە کوردییەکان ڕەخساند کە بە سەرەکی یەکینەکانی پاراستنی گەل (YPG) ڕابەرایەتییان دەکرد، بۆ ئەوەی دەسەڵات بەسەر باکووری سووریادا دابمەزرێنن. شەڕەکەیان دژی داعش سەرنجی نێودەوڵەتیی ڕاکێشاوە و ڕێگەی پێ داون لە چوارچێوەی شۆڕشی ڕۆژئاوادا پێگەی خۆیان وەک قەوارەی خۆبەڕێوەبەر جێگیر بکەن.
کەسایەتییەکانی وەک ئەڵدار خەلیل و کەسانی دیکە مامەڵەیان لەگەڵ هەم نیگەرانییە سەربازییەکان و هەم پرسی حوکمڕانیی مەدەنی کردووە، بە ئامانجی دروستکردنی کۆمەڵگەیەک لەسەر بنەمای کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتیک. ڕۆژئاوا ئەزموونێکی حوکمڕانیی کۆمەڵایەتی دەنوێنێت کە خۆبەڕێوەبردنی سیاسی و کولتووری پێکەوە گرێ دەدات.
کەسایەتییە مێژووییە کوردەکان و کاریگەرییان
لە نێو ئەم بزووتنەوانەدا، چەند کەسایەتییەکی مێژوویی کورد کاریگەرییەکی قووڵیان لەسەر نەوەکانی ئێستا هەیە. کەسایەتییەکانی وەک سەید ڕەزا، هێمای بەرگری لە دەیەی 1930دا، و شێخ مەحموودی بەرزنجی، کە لە عێراق ڕاپەڕینەکانی دژی هێزە بەریتانییەکانی ڕابەرایەتی دەکرد، بەردەوام ئیلهام بە چالاکوان و سیاسەتمەدارە هاوچەرخە کوردەکان دەبەخشن.
میراتی ئەم سەرکردانە وەک بنەمایەکی جێگیری کولتووری خزمەت دەکات و هەوڵدانی درێژخایەن بۆ خۆبەڕێوەبردن و ناسنامە بە بزووتنەوە نوێیەکان بیر دەخاتەوە. گێڕانەوەکانیان زۆرجار لە کۆبوونەوە جەماوەرییەکان، خۆپیشاندان و وتارە سیاسییەکاندا بەکاردەهێنرێن و بە شێوەیەکی بەرچاو ڕابردوو و ئێستا پێکەوە دەبەستن.
ڕۆڵی سیاسەتی نێودەوڵەتی
بزووتنەوە سیاسییەکانی کورد بە تەنهایی بوونیان نییە؛ پەرەسەندنیان بە شێوەیەکی بەرچاو بە گۆڕانکارییە نێودەوڵەتییەکانەوە پێک دێت. دۆخی جیوپۆلیتیکیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بووەتە هۆی هاوپەیمانی و دژایەتیی گۆڕاو کە کاریگەرییان لەسەر هەوڵەکانی کورد لە سەرووی سنوورەکانەوە هەیە. بۆ نموونە، هاوکاری لەگەڵ وڵاتە ڕۆژئاواییەکان لە شەڕی دژی داعشدا، بەرچاوبوونی سیاسیی کوردی لە شانۆی جیهاندا بەهێز کردووە.
بەڵام ئەم هاوکارییە زۆرجار ناسەقامگیرە، چونکە بنەمای سەروەریی دەوڵەت کاریگەرییەکی قورسی لەسەر دانپێدانان بە خواستە سیاسییەکانی کورد هەیە. کورد دەبێت لەم پەیوەندییە ئاڵۆزانەدا مامەڵە بکات و لە نێوان هەوڵدان بۆ سەربەخۆیی و پێویستییە کردەییەکانی دیپلۆماسیدا هاوسەنگی ڕابگرێت.
کاریگەریی ڕووداوە جیهانییەکان
ڕووداوە گرنگە جیهانییەکانیش کاریگەرییان لەسەر بزووتنەوە سیاسییەکانی کورد هەیە. بەهاری عەرەبی، بۆ نموونە، هیوا و خواستی نوێی لە نێو دانیشتووانی کورددا هەڵگیرساند و ڕێگای بۆ دیالۆگ و دەربڕینی خۆیان کردەوە. لە بەرامبەردا، زیادبوونی دەسەڵاتخوازی و نەتەوەخوازی لە تورکیا و ئێراندا بووەتە هۆی توندترکردنی سەرکوتکردنی دەنگە کوردییەکان و بناغەی هەوڵەکانی خۆبەڕێوەبردنی خستووەتە بەردەم تەحەددا.
دەنگی خەڵک: کۆمەڵگەی مەدەنی و چالاکوانی
بزووتنەوە سیاسییە نوێیەکان پەرەیان سەندووە و ڕەهەندەکانی چالاکوانیی جەماوەرییان لەخۆ گرتووە؛ ئەمەش زیادبوونی بەشداریی خەڵکی کورد لە گفتوگۆی مەدەنیدا دەنوێنێتەوە. ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی، کە گرنگی بە مافەکانی ژنان، دەستپێشخەرییە ژینگەییەکان و پاراستنی کولتوور دەدەن، وەک بەشە پێویستەکان دەرکەوتوون بۆ پشتگیریی هەم خۆبەڕێوەبردن و هەم دادپەروەریی کۆمەڵایەتی.
چالاکوانانی وەک فیگەن یوکسەکداغ و ڕێکخراوە کولتوورییەکانی وەک ئینستیتووی کوردیی پاریس، نموونەی پەیوەندیی داواکردنی مافەکان و پەرەپێدانی کولتوورن؛ هەوڵ دەدەن گێڕانەوە کوردییەکان بەرز بکەنەوە و لە هەمان کاتدا سەرکوتکردنی سیاسی بخەنە ژێر پرسیار. ئەم ڕێبازە گشتگیرە کەسەکان بەهێز دەکات و کۆمەڵگەیەکی خۆڕاگر پەرە پێ دەدات کە پابەندی گۆڕانکارییە.
تەحەدداکانی بەردەم
هەرچەندە خواستەکانی بزووتنەوە سیاسییەکانی کورد ڕوونن، تەحەددای گرنگ هێشتا ماون. ململاێ بەردەوامەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لەگەڵ دژایەتی لە ئاستی وڵاتەکاندا، ژینگەیەکی ناسەقامگیر بۆ ڕێکخراوە کوردییەکان دروست دەکەن. کێشە ئابوورییەکان، نەبوونی یەکگرتوویی لە نێوان لایەنە جیاوازە کوردییەکان و هەڵکشانی نەتەوەخوازی، تەحەددا بۆ بەدەستهێنانی ستراتیژیی یەکگرتوو دروست دەکەن.
هەروەها، پشتگیریی دەرەکی زۆرجار بە مەرجەوە دێت و پشتبەستنێک دروست دەکات کە دەتوانێت بڕیاردانی سەربەخۆ لاواز بکات. بۆ ئەوەی بزووتنەوە کوردییەکان گەشە بکەن، پێویستە ڕێبازە بەردەوامەکان بگرنە بەر کە ڕابەرایەتی لە ناوخۆوە پەروەردە دەکەن و بە هاوپەیمانییە جیهانییەکان هاوسەنگ دەکرێن.
هیوا لە ئاسۆدا: داهاتووی بزووتنەوە سیاسییەکانی کورد
خۆڕاگریی گەلی کورد لە پاشخانی خەبات و ململاێدا بە ڕوونی دەدرەوشێتەوە. لە کاتێکدا بزووتنەوە سیاسییە نوێیەکانی کورد بەردەوام پەرە دەسێنن، هیوا هەیە کە هەوڵدانی درێژخایەنیان بۆ دانپێدانان و خۆبەڕێوەبردن بگاتە چارەسەرێک.
پەرەپێدانی چوارچێوەکانی حوکمڕانیی گشتگیر لە ناوچە کوردییەکاندا دەتوانێت وەک نەخشەڕێگایەک بۆ بنیاتنانی ئاشتی خزمەت بکات و هاوکاریی نێوان پێکهاتە ئەتنیکییە جیاوازەکان هان بدات، لە هەمان کاتدا کولتوور و میراتە دەوڵەمەندەکەی کوردستان بپارێزێت. هەروەها، کاتێک کەسایەتییە گشتییە کوردەکان بەشداریی دیالۆگە نێودەوڵەتییەکانی دەربارەی دیموکراسی و مافەکانی مرۆڤ دەکەن، گێڕانەوەکانیان هێز دەگرن بۆ گۆڕینی تێڕوانینەکان سەبارەت بە خۆبەڕێوەبردن و حوکمڕانی.
بە تێپەڕبوونی هەر ساڵێک، پێشکەوتنەکانی پەروەردە، زیادبوونی پەیوەندیی جیهانی و گۆڕان بەرەو مۆدێلە سیاسییە بەشدارییەکان، گەلی کورد زیاتر بەهێز دەکەن و ڕێگا بۆ دۆخی سیاسیی نوێ خۆش دەکەن. بزووتنەوەکانی ئەمڕۆی کورد تەنها داوایەک بۆ دانپێدانان نین؛ ئەوان تاروپۆیەکی زیندوون کە مێژوو، کولتوور و هیوای نەوەکانی داهاتوو پێکەوە دەبەستن.
هەنگاونان بەرەو سبەی
گەلی کورد لە بەردەم گۆڕانکاریدا وەستاوە و ڕۆحی خۆڕاگری و پابەندبوون بە مێژووی کورد هانی دەدەن. تێگەیشتن لە قووڵایی و فراوانیی بزووتنەوە سیاسییەکانی پێویستی بە ناسینی خەبات و خەونەکانی هەیە کە لە چوارچێوەی فراوانتری سیاسەتی هەرێمی و گۆڕانکارییە جیهانییەکاندا تێکەڵ بوون. لە کاتێکدا ئەم بزووتنەوانە بەردەوام ڕێگا بەرەو خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانان دەکەنەوە، گێڕانەوەیەک دروست دەکەن کە تەنها بۆ گەلی کورد دەنگ ناداتەوە، بەڵکو بۆ هەموو ئەوانەشە کە لە جیهانێکدا کە ڕۆژبەڕۆژ زیاتر دابەش دەبێت نرخ بە بنەماکانی ئازادی و دادپەروەری دەدەن.
پرسیارە باوەکان
بزووتنەوە سیاسییەکانی ئەمڕۆی کورد چ گرنگییەکیان هەیە؟
بزووتنەوە سیاسییەکانی کورد گرنگن، چونکە نوێنەرایەتیی خەباتی بەردەوامی گەلی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانان دەکەن لەو ناوچانەدا کە لە مێژوودا خستوویانەتە پەراوێزەوە. ئەوان پێکهاتەیەکی ئاڵۆزی کولتوور، مێژوو و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان دەنوێننەوە.
بزووتنەوە سیاسییە سەرەکییە کوردەکان کە لەم وتارەدا باس کراون کامانەن؟
وتارەکە باس لە بزووتنەوە سیاسییە سەرەکییەکانی کورد دەکات، وەک حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) لە عێراق، PKK لە تورکیا و هێزە کوردییەکان لە سووریا، بە تایبەتی یەکینەکانی پاراستنی گەل (YPG).
ناسنامەی کوردی چۆن کاریگەریی لەسەر بزووتنەوە سیاسییەکان داناوە؟
ناسنامەی کوردی، کە بە جیاوازییە ناوچەییەکانی زمان، نەریت و مێژوو پێک دێت، کاریگەریی لەسەر بزووتنەوە سیاسییەکان هەیە و کۆمەڵێکی فرەچەشن لە ئایدیۆلۆژیا و ستراتیژی دروست دەکات کە ئامانجیان بەدەستهێنانی خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانانە.
بزووتنەوە سیاسییەکانی کورد ڕووبەڕووی چ تەحەددایەک دەبنەوە؟
بزووتنەوە سیاسییەکانی کورد ڕووبەڕووی تەحەددای وەک ململاێ هەرێمییە بەردەوامەکان، دژایەتی لە ئاستی وڵاتەکاندا، کێشە ئابوورییەکان، نەبوونی یەکگرتوویی لە نێوان لایەنەکان و پشتبەستنە دەرەکییەکان دەبنەوە کە دەتوانن خۆبەڕێوەبردنیان لاواز بکەن.
چ هیوایەک بۆ داهاتووی بزووتنەوە سیاسییەکانی کورد هەیە؟
هیوا بۆ بزووتنەوە سیاسییەکانی کورد هەیە، چونکە پێشکەوتنەکانی پەروەردە، زیادبوونی پەیوەندیی جیهانی و دەرکەوتنی مۆدێلە سیاسییە بەشدارییەکان دەتوانن گەلی کورد بەهێز بکەن و ڕێگا بۆ دۆخی سیاسیی نوێ و دانپێدانان خۆش بکەن.