Inleiding
Amedi, in het Koerdisch Amêdî en in het Arabisch al-Amadiya, is een van de indrukwekkendste steden van heel Koerdistan. De kleine oude stad ligt op de vlakke top van een steile berg, omringd door rotswanden, en was eeuwenlang alleen via in de rots uitgehouwen trappen bereikbaar. Bijna vijfhonderd jaar was zij de hoofdstad van het emiraat Bahdinan, een van de grootste Koerdische vorstendommen. Het emiraat gaf zijn naam aan het Bahdini-dialect dat tot vandaag in heel Noord-Iraaks Koerdistan wordt gesproken.
Dit is het nieuwste artikel in onze geografische reeks over Groot-Koerdistan. Weinig plaatsen verenigen landschap en geschiedenis zo volledig: in Amedi is de berg zelf de vesting, en de stad op zijn top was een Koerdische hoofdstad.
Kerngegevens
Gangbare naam: Amedi (al-Amadiya)
Koerdische naam: Amêdî
Regio: Bashur (Zuid-Koerdistan / Koerdische Regio van Irak)
Gouvernement: Duhok, Irak
Ligging: Op een vlak bergplateau ongeveer 1,400 m boven zeeniveau, bij de Turkse grens
Bevolking: Ongeveer 8,000–11,000
Bekend als: De hoofdstad op de bergtop van het Koerdische emiraat Bahdinan (ca. 1376–1843)
Belangrijke monumenten: De Bahdinanpoort (Zibarpoort), de minaret uit de Bahdinan-tijd en de Qubahan-school
Inhoud
Tijdlijn van belangrijke gebeurtenissen
Een stad op een bergtop
Amedi ligt op een natuurlijk rotsplatform van ongeveer een kilometer lang en een halve kilometer breed, dat meer dan duizend meter steil oprijst uit een groene vallei met bergen en watervallen. De verdedigingslogica is duidelijk: de stad is aan alle kanten door rotswanden omgeven en kon vroeger alleen worden betreden door poorten die via steile trappen en één smalle weg bereikbaar waren. Juist deze combinatie van onneembaarheid en schoonheid trekt al duizenden jaren heersers aan en tegenwoordig ook zomerbezoekers die aan de hitte van de Iraakse laaglanden ontsnappen.
Wortels in de oudheid
De bewoning van het plateau is uitzonderlijk oud en gaat terug tot omstreeks 3000 v.Chr. De naam zelf herinnert aan het Assyrische Amedi. De plaats kwam in Assyrische, Achaemenidische, Seleucidische, Parthische en Sasanidische handen voordat de Arabische verovering van de zevende eeuw volgde. Plaatselijke overlevering verbindt het gebied zelfs met de magiërs, de “wijzen” uit het christelijke kerstverhaal. De huidige naam wordt vaak verbonden met Imad al-Din Zangi, de twaalfde-eeuwse heerser die de vesting zou hebben herbouwd en naar wie zij al-Amadiya ging heten.
Hoofdstad van Bahdinan
Amedi beleefde zijn gouden tijd als zetel van het emiraat Bahdinan. Dit emiraat werd eind veertiende eeuw gesticht, traditioneel rond 1376 gedateerd, en werd geregeerd door een Koerdische dynastie die afstamming van de Abbasidische kaliefen van Bagdad claimde. Het bestuurde bijna vijf eeuwen lang het bergland van de huidige provincie Duhok. Vanuit hun hoofdstad op de bergtop heersten de emirs over een uitgestrekt gebied met Zakho, Aqra en de omringende bergketens. Zij gaven hun naam aan het hele Bahdini-sprekende kerngebied van Noord-Iraaks Koerdistan.
De stad draagt nog altijd de sporen van die tijd. De grote Bahdinanpoort, de Zibarpoort, versierd met uitgehouwen reliëfs, leidde ooit naar het paleis van de emirs. De hoge stenen minaret van de hoofdmoskee dateert uit het emiraat. De Qubahan-school, in de zestiende eeuw gesticht onder sultan Hussein Wali, was een vermaard centrum van geleerdheid. Het volledige verhaal van de dynastie vertellen we in ons artikel over het emiraat Bahdinan.
Een stad van vele volkeren
Voor een kleine stad was Amedi opmerkelijk veelzijdig. Rond het begin van de negentiende eeuw leefden onder haar enkele duizenden inwoners Koerden, een grote Joodse gemeenschap en Assyrische christenen naast elkaar op het plateau. Amedi was een belangrijk centrum van het oude Joodse leven in Koerdistan, waar in de twaalfde eeuw de messiaanse beweging van David Alroy opkwam, totdat de Joodse gemeenschap halverwege de twintigste eeuw naar Israël emigreerde. Moskeeën, een synagoge, kerken en in de rots uitgehouwen heiligdommen deelden dezelfde kleine top. Zij herinneren eraan hoe veelzijdig de Koerdische bergen ooit waren.
De val van het emiraat
Zoals de andere grote Koerdische emiraten viel Bahdinan voor de centraliserende macht van de Ottomaanse staat. In 1843 werd het emiraat opgeheven en kwam Amedi onder rechtstreeks Ottomaans bestuur. Zijn politieke belang nam af toen het eeuwenoude vorstendom eindigde. Het gouverneurspaleis naast de Bahdinanpoort raakte geleidelijk in verval. Latere bouwwerkzaamheden in de twintigste eeuw vaagden veel van de resten weg, een verlies van erfgoed dat plaatselijke historici nog altijd betreuren.
Het moderne Amedi
Tegenwoordig is Amedi een kleine Koerdische stad met enkele duizenden inwoners in het gouvernement Duhok van de Koerdische Regio van Irak. De dagen als hoofdstad liggen ver achter haar, maar haar ligging maakt haar tot een van de geliefdste bestemmingen van Iraaks Koerdistan. Bezoekers komen uit heel Irak en de Golfregio voor de koele berglucht, de watervallen en boomgaarden en het onvergetelijke uitzicht op de oude stad boven op de rots. Vanwege zowel haar geschiedenis als haar landschap is de stad voor UNESCO-werelderfgoedstatus voorgedragen.
Tijdlijn van belangrijke gebeurtenissen
ca. 3000 v.Chr. — Bewoning op het plateau; het Assyrische Amedi.
7e eeuw n.Chr. — Arabische verovering van de regio.
12e eeuw — De vesting wordt herbouwd; de naam al-Amadiya raakt ingeburgerd.
ca. 1376 — Het emiraat Bahdinan wordt gesticht, met Amedi als hoofdstad.
16e eeuw — De Qubahan-school bloeit onder sultan Hussein Wali.
1843 — De Ottomanen heffen het emiraat Bahdinan op.
20e eeuw — De Joodse gemeenschap emigreert; de stad wordt een zomerse vakantieplaats.
Discussies en controverses
Het verhaal van Amedi vraagt om eerlijkheid over verandering. Het regerende huis Bahdinan claimde Abbasidisch-Arabische afstamming, terwijl jezidische overlevering het juist verbindt met een jezidische heilige genaamd Amadin. Dat herinnert eraan dat de oorsprong van Koerdische dynastieën vaak gelaagd en omstreden is. De stad was eeuwenlang werkelijk multireligieus. Haar Joodse en christelijke gemeenschappen maakten evenzeer deel uit van haar identiteit als haar Koerdische meerderheid. Het verdwijnen van haar oude Joodse gemeenschap in de twintigste eeuw veranderde de plaats ingrijpend. Bovendien ging veel tastbaar erfgoed van het emiraat verloren door verwaarlozing en latere bouw, iets wat Koerdische wetenschappers met oprechte spijt beschrijven. Een getrouw portret van Amedi houdt haar grootsheid en haar verliezen bij elkaar.
Nalatenschap en betekenis
Amedi neemt een bijzondere plaats in de Koerdische verbeelding in. Als hoofdstad van Bahdinan was zij een van de langst bestaande zetels van Koerdisch zelfbestuur. Haar naam leeft dagelijks voort in het Bahdini-dialect dat in heel Noord-Iraaks Koerdistan wordt gesproken. Wie de kleine stad op haar bergtop ziet liggen, begrijpt iets wezenlijks van de Koerdische geschiedenis: een hooglandvolk dat zijn bolwerken steeds opnieuw bouwde op plaatsen die de rijken van de laaglanden moeilijk konden bereiken.
Verwante plaatsen en onderwerpen
Het emiraat Bahdinan, de dynastie waarvan dit de hoofdstad was. Erbil, de grote citadelstad in het zuidoosten. Duhok en Zakho, de andere steden van het Bahdini-kerngebied. De Koerdische emiraten en hun val voor de Ottomaanse staat. De jezidi’s en de veelzijdige religieuze wereld van de Koerdische bergen.
Veelgestelde vragen
Waar ligt Amedi?
Amedi, Amêdî of al-Amadiya, is een stad op een bergtop in het gouvernement Duhok van de Koerdische Regio van Irak, vlak bij de Turkse grens. Zij ligt op een plateau ongeveer 1,400 m boven zeeniveau.
Waarom is Amedi beroemd?
Amedi staat bekend om zijn spectaculaire ligging boven op een door rotswanden omringde berg en als de stad die bijna vijf eeuwen lang de hoofdstad van het Koerdische emiraat Bahdinan was.
Wat was het emiraat Bahdinan?
Bahdinan was een van de grootste Koerdische vorstendommen. Vanuit Amedi bestuurde het van rond 1376 tot 1843 de bergen van de huidige provincie Duhok. Het gaf zijn naam aan het Bahdini-dialect van het Koerdisch.
Wie woonden in Amedi?
Eeuwenlang woonden Koerden, een aanzienlijke Joodse gemeenschap en Assyrische christenen samen in de stad. Het was een van de veelzijdigste kleine steden van de regio totdat de Joodse gemeenschap in de twintigste eeuw emigreerde.
Bronnen en verdere lectuur
Het emiraat Bahdinan — Kurdish-History.com